थोडक्यात
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन, मधले प्रत्यय/शब्द गळून एक जोडशब्द तयार होतो — याला समास म्हणतात. तयार झालेल्या शब्दाला सामासिक शब्द आणि तो फोडून सांगण्याला विग्रह म्हणतात. उदा. "पोळपाट" = पोळीसाठी पाट.
समासाचे चार मुख्य प्रकार
कोणते पद (भाग) महत्त्वाचे, यावरून प्रकार ठरतो:
| समास | प्रधान पद | उदाहरण |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पहिले पद | दररोज, यथाशक्ती |
| तत्पुरुष | दुसरे पद | राजपुत्र, देवघर |
| द्वंद्व | दोन्ही पदे | आईवडील, पापपुण्य |
| बहुव्रीही | एकही नाही (तिसराच अर्थ) | नीलकंठ, लंबोदर |
१. अव्ययीभाव समास
पहिले पद महत्त्वाचे; बहुधा अव्यय (प्रति, यथा, आ, दर…) आणि पूर्ण शब्द क्रियाविशेषणासारखा वापरला जातो.
- प्रतिदिन = प्रत्येक दिवशी
- यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे
- आजन्म = जन्मापासून
- गावोगाव = प्रत्येक गावी
- दररोज = प्रत्येक दिवशी
२. तत्पुरुष समास
दुसरे पद महत्त्वाचे; मधला विभक्ती प्रत्यय गळतो.
- राजपुत्र = राजाचा पुत्र (षष्ठी तत्पुरुष)
- देवघर = देवासाठी घर (चतुर्थी तत्पुरुष)
- तोंडपाठ = तोंडाने पाठ (तृतीया तत्पुरुष)
- अज्ञान = न ज्ञान (नञ् तत्पुरुष — नकार)
तत्पुरुषाचे दोन खास उपप्रकार:
- कर्मधारय: दोन्ही पदे एकाच गोष्टीबद्दल; विशेषण + नाम किंवा उपमा — नीलकमल = निळे असे कमळ; महादेव = महान असा देव; चंद्रमुख = चंद्रासारखे मुख.
- द्विगू: पहिले पद संख्या, समूहाचा अर्थ — पंचवटी = पाच वडांचा समूह; त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह; नवरात्र = नऊ रात्रींचा समूह; सप्ताह = सात दिवसांचा समूह.
३. द्वंद्व समास
दोन्ही पदे सारखीच महत्त्वाची.
- इतरेतर द्वंद्व (आणि, व): आईवडील = आई आणि वडील; रामलक्ष्मण = राम आणि लक्ष्मण; भाऊबहीण.
- वैकल्पिक द्वंद्व (किंवा, वा): पापपुण्य = पाप किंवा पुण्य; खरेखोटे = खरे किंवा खोटे; बरेवाईट.
- समाहार द्वंद्व (वगैरे, इत्यादी — त्या प्रकारच्या इतर गोष्टीही): मीठभाकर = मीठ, भाकर व इतर साधे अन्न; चहापाणी = चहा, पाणी व इतर फराळ; केरकचरा.
४. बहुव्रीही समास
कोणतेच पद महत्त्वाचे नाही; दोन्ही मिळून तिसऱ्याच व्यक्ती/वस्तूचा बोध होतो. विग्रहात "ज्याचा/ज्याला/ज्याच्या… तो" येते.
- नीलकंठ = निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शंकर)
- लंबोदर = लांब आहे उदर ज्याचे तो (गणपती)
- दशानन = दहा आहेत तोंडे ज्याला तो (रावण)
- चक्रपाणी = चक्र आहे हातात ज्याच्या तो (विष्णू)
- गजानन = गजाचे आहे आनन (तोंड) ज्याचे तो (गणपती)
सराव प्रश्न
Q1. 'यथाशक्ती' — समास ओळखा व विग्रह करा.
अव्ययीभाव समास — शक्तीप्रमाणे.
Q2. 'पंचवटी' — समास?
द्विगू समास — पाच वडांचा समूह.
Q3. 'आईवडील' — समास?
इतरेतर द्वंद्व समास — आई आणि वडील.
Q4. 'लंबोदर' — समास व विग्रह?
बहुव्रीही — लांब आहे उदर ज्याचे तो (गणपती).
Q5. 'राजवाडा' — विग्रह करा.
राजाचा वाडा (षष्ठी तत्पुरुष).
Q6. 'महादेव' — समास?
कर्मधारय समास — महान असा देव.
Q7. 'चहापाणी' — समास?
समाहार द्वंद्व समास.
परीक्षा टीप
विग्रह आधी लिहा, मग प्रकार ठरवा: "आणि/किंवा" आले → द्वंद्व; "समूह" आले → द्विगू; "असा/असे" आले → कर्मधारय; "ज्याचा… तो" आले → बहुव्रीही; पहिले पद अव्यय → अव्ययीभाव.