थोडक्यात
भाषेला सौंदर्य देणाऱ्या रचना म्हणजे अलंकार — जसे दागिन्यांनी व्यक्ती सुंदर दिसते. अलंकाराचे दोन गट: शब्दालंकार (शब्दांच्या नादामुळे सौंदर्य) आणि अर्थालंकार (अर्थामुळे सौंदर्य). याच पाठात रोज वापरले जाणारे वाक्प्रचार आणि म्हणी अर्थासह दिल्या आहेत — पोलीस भरती, तलाठी, MPSC च्या मराठी पेपरमध्ये यावर हमखास प्रश्न येतात.
आधी चार शब्द (अर्थालंकारासाठी)
- उपमेय: ज्याचे वर्णन करायचे — "तिचा चेहरा"
- उपमान: ज्याच्याशी तुलना करतो — "चंद्र"
- साधारण धर्म: दोघांतील समान गुण — "सुंदर"
- साम्यवाचक शब्द: सारखा, समान, प्रमाणे, जसा, परी
शब्दालंकार
- अनुप्रास: एकच अक्षर पुन्हा पुन्हा येऊन नाद निर्माण होतो — "चमचमती चांदणी चंद्राच्या चौकात."
- यमक: ओळींच्या शेवटी सारखा आवाज — "रानात फुलली फुले पिवळी, वाऱ्यावर डोलते डहाळी."
- श्लेष: एकाच शब्दाचे दोन अर्थ एकाच वेळी लागतात — "मित्र उगवला, अंधार पळाला." (मित्र = सूर्य आणि दोस्त)
अर्थालंकार
| अलंकार | ओळख | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | उपमेय उपमानासारखे आहे; सारखा/प्रमाणे/जसा शब्द असतो | तिचे डोळे हरिणीसारखे सुंदर आहेत. |
| उत्प्रेक्षा | उपमेय जणू उपमानच आहे अशी कल्पना; जणू/गमे/वाटे | शांत तलाव जणू आकाशाचा आरसाच. |
| रूपक | उपमेय आणि उपमान एकच आहेत असे सांगणे (सारखा नाही) | आई म्हणजे मायेचा सागर. |
| अतिशयोक्ती | गोष्ट खूप फुगवून सांगणे | इतका मोठा आवाज झाला की आकाश हादरले. |
| व्यतिरेक | उपमेय उपमानापेक्षाही श्रेष्ठ | तुझे हसू चांदण्यापेक्षाही शीतल. |
| चेतनगुणोक्ती | निर्जीव वस्तू सजीवासारख्या वागतात | वारा गाणे गात शेतातून धावत होता. |
उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक यातील फरक: "चंद्रासारखे मुख" (उपमा) → "मुख जणू चंद्रच" (उत्प्रेक्षा) → "मुखचंद्र" / "मुख हाच चंद्र" (रूपक).
महत्त्वाचे वाक्प्रचार (अर्थ आणि वाक्य)
| वाक्प्रचार | अर्थ | वाक्यात उपयोग |
|---|---|---|
| कंबर कसणे | जोमाने तयारी करणे | भरतीसाठी त्याने कंबर कसली. |
| कान टवकारणे | लक्षपूर्वक ऐकणे | आवाज येताच कुत्र्याने कान टवकारले. |
| पाठ थोपटणे | शाबासकी देणे | निकालानंतर सरांनी माझी पाठ थोपटली. |
| नाक मुरडणे | नापसंती दाखवणे | भाजी पाहून बाळाने नाक मुरडले. |
| डोळ्यांत धूळ फेकणे | फसवणे | ठगाने लोकांच्या डोळ्यांत धूळ फेकली. |
| पोटात कावळे ओरडणे | खूप भूक लागणे | शाळेतून येताच पोटात कावळे ओरडू लागले. |
| हातपाय गाळणे | धीर सोडणे | संकट आले तरी हातपाय गाळू नयेत. |
| श्रीगणेशा करणे | सुरुवात करणे | आज आम्ही अभ्यासाचा श्रीगणेशा केला. |
| तोंडचे पाणी पळणे | खूप घाबरणे | वाघ पाहून त्याच्या तोंडचे पाणी पळाले. |
| हात आखडता घेणे | कमी खर्च करणे | महिनाअखेरीस आईने हात आखडता घेतला. |
महत्त्वाच्या म्हणी (अर्थासह)
- अति तेथे माती — कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईटच.
- थेंबे थेंबे तळे साचे — थोडे थोडे जमवले की मोठा साठा होतो.
- नाचता येईना अंगण वाकडे — स्वतःचा दोष दुसऱ्यावर ढकलणे.
- उथळ पाण्याला खळखळाट फार — कमी ज्ञान असलेला जास्त बडबड करतो.
- दुरून डोंगर साजरे — दूरून गोष्टी चांगल्या दिसतात, जवळ गेल्यावर खरे कळते.
- गर्वाचे घर खाली — गर्विष्ठ माणसाचा शेवटी पराभव होतो.
- कामापुरता मामा — काम असेपर्यंत गोड बोलणे.
- बळी तो कान पिळी — बलवानाचेच चालते.
- आपला हात जगन्नाथ — स्वतः काम केले की हवे तसे होते.
- खाण तशी माती — आई-वडिलांसारखेच मुलांचे गुण.
सराव प्रश्न
Q1. "बाळाचे गाल गुलाबासारखे मऊ आहेत." — अलंकार ओळखा.
उपमा ("सारखे" हा साम्यवाचक शब्द).
Q2. "ढग जणू कापसाचे डोंगरच." — अलंकार?
उत्प्रेक्षा ("जणू").
Q3. "विद्या हेच धन." — अलंकार?
रूपक (विद्या आणि धन एकच मानले).
Q4. "झाडे हात हलवून पाहुण्यांचे स्वागत करत होती." — अलंकार?
चेतनगुणोक्ती (निर्जीव झाडे सजीवासारखी).
Q5. 'कान टवकारणे' चा अर्थ लिहा.
लक्षपूर्वक ऐकणे.
Q6. "स्वतः नीट गाता येत नाही आणि माईकला दोष देतो." — कोणती म्हण लागू?
नाचता येईना अंगण वाकडे.
Q7. 'थेंबे थेंबे तळे साचे' चा अर्थ?
थोडे थोडे जमवले की मोठा साठा होतो (बचतीचे महत्त्व).
परीक्षा टीप
अलंकार ओळखताना आधी साम्यवाचक शब्द शोधा: सारखा/प्रमाणे → उपमा; जणू/गमे → उत्प्रेक्षा; असा शब्द नाही पण दोन्ही एक मानले → रूपक. वाक्प्रचाराचा अर्थ शब्दशः नाही, रूढ अर्थ लिहा.