थोडक्यात सारांश
माणसाच्या गरजा अमर्याद आहेत, पण त्या भागवण्यासाठी लागणारी साधने दुर्मीळ (मर्यादित) आहेत. व्यक्ती, उद्योगसंस्था आणि सरकार ही दुर्मीळ साधने अमर्याद गरजांसाठी कशी वापरतात, याचा अभ्यास म्हणजे अर्थशास्त्र. या घटकात अर्थशास्त्राच्या प्रमुख व्याख्या (ॲडम स्मिथ, मार्शल, रॉबिन्स, सॅम्युअल्सन), अर्थव्यवस्थेची मध्यवर्ती समस्या आणि सूक्ष्मलक्ष्यी व स्थूललक्ष्यी अर्थशास्त्र यांतील फरक अभ्यासायचा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- 'Economics' हा शब्द ग्रीक भाषेतील ओइकोनोमिया (oikonomia) या शब्दापासून आला आहे. त्याचा अर्थ 'घराचे व्यवस्थापन' असा होतो.
- ॲडम स्मिथ यांनी १७७६ मध्ये द वेल्थ ऑफ नेशन्स या ग्रंथात संपत्तीविषयक व्याख्या दिली: अर्थशास्त्र हे संपत्तीचे शास्त्र आहे. म्हणून त्यांना 'अर्थशास्त्राचे जनक' म्हणतात.
- आल्फ्रेड मार्शल यांनी १८९० मध्ये प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स या ग्रंथात कल्याणविषयक व्याख्या दिली: अर्थशास्त्र म्हणजे माणसाच्या दैनंदिन जीवनातील व्यवहारांचा अभ्यास — माणूस उत्पन्न कसे मिळवतो आणि भौतिक कल्याणासाठी ते कसे वापरतो.
- लायोनेल रॉबिन्स यांनी १९३२ मध्ये दुर्मीळतेविषयक व्याख्या दिली: अमर्याद साध्ये (गरजा) आणि पर्यायी उपयोग असणारी दुर्मीळ साधने यांच्यातील संबंध म्हणून मानवी वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे अर्थशास्त्र.
- पॉल सॅम्युअल्सन यांनी विकासविषयक (वृद्धी) व्याख्या दिली: समाज दुर्मीळ साधनांचा वापर करून कालांतराने वस्तूंचे उत्पादन कसे करतो आणि वर्तमान व भविष्यकालीन उपभोगासाठी त्यांचे वाटप कसे करतो, याचा अभ्यास म्हणजे अर्थशास्त्र.
- प्रत्येक अर्थव्यवस्थेची मध्यवर्ती समस्या म्हणजे निवडीची समस्या, कारण गरजा अमर्याद आणि साधने मर्यादित असतात. यातून तीन मूलभूत प्रश्न निर्माण होतात: काय उत्पादन करावे? कसे उत्पादन करावे? कोणासाठी उत्पादन करावे?
- सूक्ष्मलक्ष्यी अर्थशास्त्र (Microeconomics) वैयक्तिक घटकांचा अभ्यास करते — एक उपभोक्ता, एक उद्योगसंस्था, एका वस्तूची किंमत. त्याला किंमत सिद्धांत असेही म्हणतात.
- स्थूललक्ष्यी अर्थशास्त्र (Macroeconomics) संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास करते — राष्ट्रीय उत्पन्न, रोजगार, सर्वसाधारण किंमत पातळी. त्याला उत्पन्न सिद्धांत असेही म्हणतात. 'सूक्ष्म' व 'स्थूल' हे शब्द रॅग्नर फ्रिश यांनी १९३३ मध्ये प्रथम वापरले; पण स्थूललक्ष्यी अभ्यास केन्स (१९३६) यांच्यानंतर लोकप्रिय झाला.
- वास्तववादी अर्थशास्त्र (Positive) 'काय आहे' याचे वर्णन करते; आदर्शवादी अर्थशास्त्र (Normative) 'काय असावे' हे सांगते.
- अर्थशास्त्र हे शास्त्र आहे (कारण ते कार्यकारणभावाचा अभ्यास करते) आणि कला देखील आहे (कारण ते प्रत्यक्ष समस्या सोडवण्यास मदत करते).
महत्त्वाच्या संज्ञा
- दुर्मीळता / टंचाई (Scarcity) – गरजांच्या तुलनेत साधने मर्यादित असणे.
- संधी खर्च (Opportunity cost) – एखादी निवड करताना सोडून द्याव्या लागणाऱ्या पुढील सर्वोत्तम पर्यायाचे मूल्य.
- गरज (Want) – एखादी वस्तू किंवा सेवा मिळवण्याची इच्छा, जिच्या मागे ती भागवण्याची निकड असते.
- आर्थिक वस्तू – दुर्मीळ असणारी आणि जिला किंमत असते अशी वस्तू.
- मुक्त (मोफत) वस्तू – किंमत न देता विपुल प्रमाणात उपलब्ध असणारी वस्तू, उदा. हवा.
- उत्पादन शक्यता वक्र (PPC) – दिलेली साधने व तंत्रज्ञान वापरून अर्थव्यवस्था दोन वस्तूंच्या कोणकोणत्या जोड्यांचे उत्पादन करू शकते, हे दाखवणारा वक्र.
महत्त्वाची माहिती
| अर्थशास्त्रज्ञ | व्याख्या | वर्ष / ग्रंथ |
|---|---|---|
| ॲडम स्मिथ | संपत्तीविषयक | १७७६, द वेल्थ ऑफ नेशन्स |
| आल्फ्रेड मार्शल | कल्याणविषयक | १८९०, प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स |
| लायोनेल रॉबिन्स | दुर्मीळताविषयक | १९३२, ॲन एसे ऑन द नेचर अँड सिग्निफिकन्स ऑफ इकॉनॉमिक सायन्स |
| पॉल सॅम्युअल्सन | विकासविषयक | इकॉनॉमिक्स (पाठ्यपुस्तक) |
- उत्पादन शक्यता वक्र डावीकडून उजवीकडे खाली उतरतो आणि आरंभबिंदूकडे अंतर्गोल (concave) असतो, कारण संधी खर्च वाढत जातो.
- PPC वरील संधी खर्च = सोडून दिलेले Y वस्तूचे एकक ÷ मिळालेले X वस्तूचे जादा एकक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूक्ष्मलक्ष्यी अर्थशास्त्र म्हणजे काय?
उपभोक्ता, उद्योगसंस्था किंवा उद्योग अशा वैयक्तिक आर्थिक घटकांच्या वर्तनाचा अभ्यास म्हणजे सूक्ष्मलक्ष्यी अर्थशास्त्र. एका वस्तूची किंमत कशी ठरते हे ते स्पष्ट करते. म्हणून त्याला किंमत सिद्धांत असेही म्हणतात.
Q2. संधी खर्चाची व्याख्या लिहा.
एखादी निवड करताना सोडून दिलेल्या पुढील सर्वोत्तम पर्यायाचा लाभ म्हणजे संधी खर्च. उदा. जमिनीवर गहू पिकवला, तर त्याच जमिनीवर पिकू शकणारा तांदूळ हा गव्हाचा संधी खर्च होय.
Q3. रॉबिन्स यांची दुर्मीळताविषयक व्याख्या स्पष्ट करून तिच्यावरील टीका लिहा.
- व्याख्या: साध्ये आणि पर्यायी उपयोग असणारी दुर्मीळ साधने यांच्यातील संबंध म्हणून मानवी वर्तनाचा अभ्यास.
- वैशिष्ट्ये: अमर्याद साध्ये (गरजा); दुर्मीळ साधने; साधनांचे पर्यायी उपयोग; निवडीची गरज.
- गुण: सार्वत्रिक, शास्त्रीय, सर्व अर्थव्यवस्थांना लागू.
- टीका: मानवी कल्याणाकडे दुर्लक्ष; साध्यांबाबत अर्थशास्त्राला तटस्थ मानले; साधनांच्या वाढीचा (विकासाचा) विचार नाही; बेरोजगारीसारख्या स्थूल समस्यांकडे दुर्लक्ष (केन्स).
Q4. सूक्ष्मलक्ष्यी आणि स्थूललक्ष्यी अर्थशास्त्र यांतील फरक स्पष्ट करा.
- अभ्यासाचा घटक: वैयक्तिक घटक विरुद्ध संपूर्ण अर्थव्यवस्था.
- मुख्य साधन: किंमत यंत्रणा (मागणी व पुरवठा) विरुद्ध एकूण मागणी व एकूण पुरवठा.
- दुसरे नाव: किंमत सिद्धांत विरुद्ध उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत.
- उदाहरणे: तांदळाची किंमत, एका उद्योगसंस्थेचे उत्पादन विरुद्ध राष्ट्रीय उत्पन्न, चलनवाढ, बेरोजगारी.
- दोन्ही परस्परावलंबी आहेत; एकाशिवाय दुसरे पूर्णपणे समजू शकत नाही.
Q5. अर्थव्यवस्थेची मध्यवर्ती समस्या कोणती? उत्पादन शक्यता वक्राच्या साहाय्याने स्पष्ट करा.
- गरजा अमर्याद, साधने दुर्मीळ, म्हणून निवड अपरिहार्य.
- तीन प्रश्न: काय, कसे आणि कोणासाठी उत्पादन करावे.
- साधनांचा पूर्ण वापर करून दोन वस्तूंच्या कोणत्या जोड्या शक्य आहेत हे PPC दाखवतो.
- वक्रावरील बिंदू = साधनांचा कार्यक्षम वापर; वक्राच्या आतील बिंदू = साधनांची बेरोजगारी; वक्राबाहेरील बिंदू = सध्या अशक्य.
- PPC उजवीकडे सरकणे = आर्थिक वृद्धी.
परीक्षेसाठी टीप
चारही व्याख्या अर्थशास्त्रज्ञाचे नाव, वर्ष आणि एका शब्दातील ओळख (संपत्ती, कल्याण, दुर्मीळता, विकास) यांसह पाठ करा. मध्यवर्ती समस्येवर लिहिताना उत्पादन शक्यता वक्राची नावे दिलेली आकृती नक्की काढा.