हा लहान, बोधपूर्ण गद्यपाठ बिरबलाच्या चतुराईची कथा सांगतो. देवदत्त नावाच्या धनिकाची पैशांची पिशवी हरवते. बिरबल 'जादूच्या काठ्या' देऊन मानसिक युक्तीने चोराला पकडतो. चोर स्वतःच्या भीतीमुळेच पकडला जातो – म्हणून शीर्षक "सुष्ठु गृहीतः चौरः" (चोर छान पकडला).
Key points
देवदत्त धनिकाच्या घरी सहा नोकर होते; त्यांच्यापैकीच एक चोर असावा असे त्याला वाटले.
त्याने चोर पकडण्यासाठी बिरबलाची मदत मागितली. बिरबलाने सर्व नोकरांना संध्याकाळी आपल्या घरी पाठवायला सांगितले.
बिरबलाने सर्वांना सारख्या उंचीच्या काठ्या दिल्या आणि सांगितले – या मायायष्टिका (जादूच्या काठ्या) आहेत. ज्याने चोरी केली असेल, त्याची काठी उद्या सकाळपर्यंत एक बोटभर लांब होईल.
रात्री एक सोडून सर्व नोकर सुखाने झोपले.
चोराने विचार केला – उद्या माझी चोरी उघड होईल, म्हणून त्याने आपली काठी आताच बोटभर कापली.
दुसऱ्या दिवशी आखूड काठी पाहताच बिरबलाने चोर ओळखला.
अपराधी नोकराने बिरबलाच्या पायावर पडून गुन्हा कबूल केला आणि पैशांची पिशवी परत दिली.
बोध: बुद्धीने कठीण प्रश्नही सोडवता येतो; अपराधी मन स्वतःच स्वतःला उघडे पाडते.
Important terms
धनस्यूतः – पैशांची पिशवी
भृत्यः, सेवकः – नोकर
यष्टिका – काठी; मायायष्टिका – जादूची काठी
अङ्गुलिमात्रम् – बोटभर
कर्तयति – कापतो
अन्येद्युः – दुसऱ्या दिवशी
प्रत्यर्पितवान् – परत दिले
Language study
त्वान्त (पूर्वकालवाचक) अव्यय: पठित्वा, कृत्वा, लिखित्वा, चिन्तयित्वा, पतित्वा, दृष्ट्वा – 'करून' या अर्थाने. उदा. बालकः पुस्तकं पठित्वा पाठशालां गच्छति.
'अव्ययमाला' हा आठ सुभाषितांचा पाठ आहे. प्रत्येक श्लोकात तुमुन्नन्त, त्वान्त, ल्यबन्त अशी अव्यये वापरली आहेत, म्हणून शीर्षक अव्ययमाला. सुभाषितांमुळे वाणी सुसंस्कृत होते, वक्तृत्व आणि निबंधलेखनाला मदत होते. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत. पाठात 'अन्वय' कसा करावा हेही शिकवले आहे.
Key points
श्लोक १: ज्याने ऐकायला कान, बोलायला हसरे मुख, वास घ्यायला नाक, फिरायला पाय, पाहायला डोळे, दान करायला हात आणि ध्यान करायला मन निर्माण केले, तो ईश्वर आमचे रक्षण करो.
श्लोक २: दूर राहणाऱ्या सज्जनांचे गुण दूताचे काम करतात; केवड्याचा सुगंध घेऊन भुंगे आपोआप येतात.
श्लोक ३: वाळलेले गवत खाऊन, तळ्याचे पाणी पिऊन गायी लोकांना दूध देतात – म्हणून त्या लोकमाता.
श्लोक ४: इतरांना त्रास न देता, दुष्टांच्या घरी न जाता, सज्जनांचा मार्ग न सोडता जे थोडे मिळते तेही पुष्कळ आहे.
श्लोक ५ (विनोदी): 'विहस्य'ला षष्ठी आणि 'विहाय'ला चतुर्थी समजणाऱ्या, 'अहं कथं'ला द्वितीया म्हणणाऱ्या अज्ञानी माणसाची मी दुसरी पत्नी कशी होऊ? – व्याकरणाचे अज्ञान दाखवणारा उपहास.
श्लोक ६: नीच लोक विघ्नांच्या भीतीने कामच सुरू करत नाहीत, मध्यम लोक सुरू करून अडथळा आल्यावर थांबतात; उत्तम लोक पुन्हा पुन्हा विघ्ने आली तरी काम सोडत नाहीत.
श्लोक ७: जागेवरून ढळलेले दात, केस, नखे आणि माणसे शोभत नाहीत; म्हणून बुद्धिमानाने आपले स्थान सोडू नये.
श्लोक ८: 'सगळे दैवच' असे मानून माणसाने प्रयत्न सोडू नये; प्रयत्नाशिवाय तिळातून तेल कोण काढू शकतो?
अन्वय: पद्यातील विखुरलेले शब्द कर्ता–कर्म–क्रियापद या सरळ क्रमात लावणे. आधी क्रियापद शोधा, मग 'कः? किम्?' असे प्रश्न विचारा.
Important terms
आस्यम् – मुख; घ्राणम् – नाक
षट्पदः – भुंगा (सहा पायांचा)
केतकी – केवडा
धेनुः – गाय; तोयम् – पाणी
खलः – दुष्ट; वर्त्म – मार्ग
स्थानभ्रष्टः – जागेवरून ढळलेला
अनुद्यमः – प्रयत्नाचा अभाव
Language study
तुमुन्नन्त: श्रोतुं, वक्तुं, घ्रातुं, विहर्तुं, द्रष्टुं, दातुं, ध्यातुं – 'करण्यासाठी'. याच अर्थाने चतुर्थी: श्रवणाय, दर्शनाय.
हा गद्यपाठ महाकवी कालिदासाच्या रघुवंश महाकाव्याच्या पाचव्या सर्गातील प्रसंगावर आधारित आहे. विश्वजित् यज्ञात सर्व धन दान केलेला दानशूर राजा रघू आणि गुरुदक्षिणेसाठी फक्त आवश्यक तेवढेच धन मागणारा निःस्पृह शिष्य कौत्स – हे दोघेही धन्य, म्हणून शीर्षक "धन्यौ तौ दातृयाचकौ" (तो दाता आणि तो याचक दोघेही धन्य).
Key points
एका तपोवनात वरतन्तू नावाचे ऋषी होते – अध्यापनात निपुण आणि स्वभावाने दयाळू.
त्यांचा शिष्य कौत्स शिक्षण पूर्ण झाल्यावर गुरुदक्षिणा द्यायला उत्सुक होता. गुरूंनी सांगितले – तुझ्या अभ्यासाने आणि सेवेने मी प्रसन्न आहे, दुसरी दक्षिणा नको.
कौत्साने वारंवार आग्रह केल्यावर त्याची परीक्षा पाहण्यासाठी गुरू म्हणाले – तू माझ्याकडून १४ विद्या शिकलास, म्हणून १४ कोटी सुवर्णमुद्रा आण.
इतके धन फक्त महाराज रघूच देऊ शकतील, म्हणून कौत्स रघूकडे गेला.
दिग्विजयानंतर रघूने विश्वजित् यज्ञात सर्व धन दान केले होते. रिकाम्या हाताच्या राजाला पाहून कौत्स परत फिरू लागला.
रघूने त्याला थांबवून यज्ञशाळेत विश्रांती घ्यायला सांगितले आणि मदतीचे आश्वासन दिले.
कौत्साच्या गुरुभक्तीने प्रभावित रघूने कुबेरावर आक्रमण करण्याचा संकल्प केला. घाबरलेल्या कुबेराने आधीच सोन्याचा प्रचंड वर्षाव केला.
रघू सर्व सोने कौत्साला द्यायला तयार होता, पण कौत्स फक्त १४ कोटी मुद्रा घेऊन निघाला.
दानशूर रघू आणि निरिच्छ कौत्स दोघेही साकेत (अयोध्या) नगरवासीयांना पूजनीय झाले.
Important terms
बटुः – ब्रह्मचारी विद्यार्थी
गुरुदक्षिणा – शिक्षणानंतर गुरूला दिलेली भेट
सुवर्णमुद्रा – सोन्याचे नाणे
रिक्तकोषः – रिकामा खजिना
निःस्पृहः, निरिच्छः – इच्छा नसलेला
दानशूरः – मोठा दानी
साकेतम् – अयोध्या
Language study
समास: दातृयाचकौ – दाता च याचकः च (इतरेतर द्वंद्व); चतुर्दशविद्याः (द्विगु); रिक्तहस्तः (बहुव्रीहि).
'विध्यर्थमाला' हा सात सुभाषितांचा पाठ आहे. प्रत्येक श्लोकात विधिलिङ् लकाराची (विध्यर्थ – 'असे करावे') रूपे आहेत, म्हणून हे शीर्षक. कसे वागावे, काय करावे आणि काय करू नये, हे हे श्लोक सांगतात. प्रत्येक श्लोकानंतर अन्वय दिला आहे. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत.
Key points
श्लोक १: सुख हवे असेल तर विद्या सोडावी, विद्या हवी असेल तर सुख सोडावे; सुखार्थ्याला विद्या कुठली आणि विद्यार्थ्याला सुख कुठले?
श्लोक २: डोळ्यांनी पाहून पाऊल टाकावे, कापडाने गाळून पाणी प्यावे, सत्याने शुद्ध वाणी बोलावी आणि मनाला पटेल तसे आचरण करावे.
श्लोक ३: न मिळालेल्या धनाची इच्छा करावी, मिळालेले प्रयत्नाने राखावे, राखलेले वाढवावे आणि वाढलेले योग्य/पवित्र कार्यात (तीर्थांमध्ये) द्यावे.
श्लोक ५: दुःखात आपल्यापेक्षा अधिक दुःखी लोकांकडे पाहावे, सुखात आपल्यापेक्षा अधिक सुखी लोकांकडे पाहावे; शोक आणि हर्ष या शत्रूंच्या हाती स्वतःला सोपवू नये.
श्लोक ६: माणसाने रोज स्वतःच्या वर्तनाचे परीक्षण करावे – माझे वागणे पशूसारखे आहे की सत्पुरुषांसारखे?
श्लोक ७: राजाने बगळ्यासारखा विचार करावा, सिंहासारखा पराक्रम करावा, लांडग्यासारखे झडप घालावी आणि सशासारखे वेगाने निसटावे.
श्रीमती मुग्धा रिसबूड यांनी लिहिलेला हा संवादपाठ मोबाईलच्या (चलभाष) अतिवापरावर आहे. तेरा वर्षांची मुलगी मैत्रिणींसोबत बाहेर खेळायला न जाता मोबाईलवरच खेळते. भूक लागल्यावर आई तिला मोबाईलवर फक्त पदार्थांचे फोटो दाखवते आणि शिकवते की मोबाईलवरचे जग आभासी (मिथ्या) आहे, खरे (वास्तव) नाही. मोबाईलचा योग्य, आवश्यक तेवढाच वापर करावा, हा संदेश.
Key points
आधुनिक तंत्रज्ञानाने भौतिक विकासाचे मोठे क्षेत्र खुले केले; पण त्याच्या अतिवापराने नवे प्रश्न व सामाजिक समस्या निर्माण होतात.
मुलगी सोफ्यावर बसून एका हाताने चकली (कुर्कुरिका) खाते आणि दुसऱ्या हाताने मोबाईल चालवते.
मैत्रिणी श्रुती आणि राजसी खेळायला बोलावतात; ती म्हणते – मोबाईलमध्ये क्रिकेट, फुटबॉल, गाड्या, पत्ते, बुद्धिबळ असे सर्व खेळ आहेत, मैदानावर जायची गरजच नाही.
ती मोबाईलवर युद्धखेळ खेळून 'जिंकले' म्हणते, मग भूक लागल्यावर आईकडे जाते.
आई तिला मोबाईलवर पिझ्झा, पावभाजी, सिझलर्सचे फोटो दाखवते आणि म्हणते – पाहिलेस ना, आता खायची गरज नाही.
मुलगी म्हणते – फोटो पाहून भूक कशी शमेल? आई सांगते – तसेच मोबाईलवर खेळून व्यायाम होत नाही, आरोग्य राखले जात नाही.
जे आवडते ते सर्व हितकारक नसते; योग्य खेळ, पौष्टिक अन्न आणि रात्रीची झोप आरोग्यासाठी आवश्यक.
मोबाईल वापरूच नये असे नाही; आवश्यकतेनुसार योग्य वापर करावा – "अति सर्वत्र वर्जयेत्".
ऋग्वेदातील (ऋ. १.११६.१५) ही रोमांचक कथा स्त्रीच्या सामर्थ्याचे दर्शन घडवते. राजा खेलराजाची पत्नी विश्पला युद्धात शौर्याने लढते, शत्रू तिचा एक पाय कापतात; पण शल्यक्रियेत निपुण अश्विनीकुमार तिला लोखंडाचा पाय जोडतात आणि दुसऱ्या दिवशी ती पुन्हा लढून विजय मिळवते. हा पाठ 'सम्भाषणसन्देश' मासिकातून घेतला आहे.
Key points
अश्विनीकुमार हे शस्त्रक्रियेत विशारद असून प्रगत वैद्यकीय तंत्रज्ञानाचे मूळ आधार मानले जातात.
खेलराज राजा शूर व पराक्रमी होता; त्याची पत्नी विश्पला महाविदुषी आणि रणकुशल होती.
शत्रूंनी राज्यावर आक्रमण केले. खेलराजासोबत विश्पलाही रणांगणात उतरली आणि चामुण्डेश्वरीसारखा शत्रूंचा संहार केला.
'ही रणांगणातून दूर होईपर्यंत विजय मिळणार नाही' असा विचार करून असंख्य शत्रूसैनिकांनी एकाकी विश्पलेला एकत्र घेरले.
तिच्या मनात भीतीचा लवलेशही नव्हता; ती दुप्पट उत्साहाने लढली. शत्रूंनी तिचा एक पाय कापला आणि ते छावणीत परतले.
पाय तुटला तरी ती हताश झाली नाही; 'उद्या मला लढायचेच आहे' असा निश्चय करून तिने अश्विनीकुमारांचे ध्यान केले.
अश्विनीकुमारांनी लोहयुक्त पाय जोडला आणि ती पूर्वीसारखी चालू व लढू लागली.
दुसऱ्या दिवशी तिला पाहताच शत्रू घाबरले; तिने केळीची झाडे कापावीत तसे हजारो शत्रू मारले. खेलराजाचा विजय झाला.
विश्पलेचे शौर्य आणि अश्विनीकुमारांचे शल्यक्रिया-कौशल्य स्मरणात ठेवावे, असा इतिहासाचा उपदेश.
'योगमाला' हा पद्यपाठ पंधराव्या शतकात स्वात्माराम योगींनी रचलेल्या हठयोगप्रदीपिका या ग्रंथातून घेतला आहे. योगाचे महत्त्व, हठयोगाचे पहिले अंग 'आसन', आणि पद्मासन, धनुरासन, पश्चिमतान, मत्स्येन्द्रासन, शवासन या आसनांची कृती व फायदे यात सांगितले आहेत. शेवटी योग नष्ट करणाऱ्या सहा गोष्टी सांगितल्या आहेत.
Key points
योगाने जीवन निरोगी, सुंदर, दीर्घ व स्वस्थ होते; शारीरिक, मानसिक आणि आत्मिक बळ मिळते.
संयुक्त राष्ट्र महासभेने २१ जून हा विश्वयोगदिवस म्हणून घोषित केला आहे.
समाधान, सुख आणि निरोगी जीवनासाठी शहाण्या माणसाने यथाशक्ती सतत योगाभ्यास करावा.
आसन हे हठयोगाचे पहिले अंग; आसनामुळे स्थिरता, आरोग्य आणि शरीराचा हलकेपणा मिळतो.
पद्मासन: उजवा पाय डाव्या मांडीवर व डावा पाय उजव्या मांडीवर ठेवून, हात पाठीमागून घेऊन अंगठे धरावे, हनुवटी छातीवर टेकवून नाकाच्या टोकाकडे पाहावे – रोगनाशक आसन.
धनुरासन: हातांनी पायांचे अंगठे धरून कानापर्यंत धनुष्याची दोरी ओढल्यासारखे खेचावे.
पश्चिमतान: पाय दंडासारखे जमिनीवर पसरून, हातांनी पायांची टोके धरून कपाळ गुडघ्यावर टेकवावे.
मत्स्येन्द्रासन: उजवा पाय डाव्या मांडीच्या मुळाशी, डावा पाय गुडघ्याबाहेर गुंडाळून शरीर पिळून बसावे – श्री मत्स्यनाथांनी सांगितलेले आसन.
शवासन: प्रेतासारखे उताणे जमिनीवर झोपणे; थकवा दूर करते व मनाला विश्रांती देते.
योग नष्ट करणाऱ्या सहा गोष्टी: अति आहार, अति श्रम, फार बडबड, नियमांचा दुराग्रह, जास्त लोकसंग आणि चंचलता (लौल्य).
हा संवाद-गद्यपाठ भारतातील पिनकोड प्रणाली आणि तिचे जनक श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांच्याविषयी आहे. वेलणकर हे टपाल अधिकारी, गणितज्ञ आणि संस्कृत पंडित होते. त्यांनी सहा अंकी पिनकोड प्रणाली तयार केल्यामुळे देशभरात पत्रे लवकर आणि अचूक पोहोचू लागली. संगीत आणि संस्कृत नाट्यलेखनातही ते निपुण होते.
Key points
अमेय बेंगळुरूमधील मामाला पत्र पाठवतो; ते साधारण तीन दिवसांत पोहोचते. पत्ता देवनागरीत असला तरी शेवटचा क्रमांक (पिनकोड) पाहून पत्र योग्य ठिकाणी जाते.
ऑनलाइन खरेदी, बँक शाखा, रुग्णालये शोधण्यासाठीही पिनकोड आवश्यक असतो.
पिनकोड म्हणजे पत्त्याच्या शेवटी लिहिलेले सहा अंक – Postal Index Number (स्थानसङ्केताङ्क).
ही प्रणाली ऑगस्ट १९७२ मध्ये स्वातंत्र्यदिन समारंभात पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना उपहार म्हणून अर्पण झाली.
वेलणकर कोलकात्यात डाकतार विभागात निर्देशक होते.
एक दुःखी केरळी सैनिक भेटायला आला; केरळहून अरुणाचलपर्यंत पत्र पोहोचायला कधी महिनाभरही लागत असल्याने त्याला आई-वडिलांची खबर कळत नव्हती. यातून वेलणकरांनी विचार सुरू केला.
अडचणी: न वाचता येणारे हस्ताक्षर, वेगवेगळ्या प्रांतीय भाषा, अपूर्ण पत्ते. म्हणून त्यांनी अंकांचा उपयोग केला.
त्यांनी देशाचे आठ विभाग केले आणि उपविभाग-जिल्ह्यांनुसार क्रमांक दिले.
ते व्हायोलिन व तबला वादनात निपुण होते; 'गीतगीर्वाणम्' हा संगीतशास्त्रावरील संस्कृत ग्रंथ त्यांनी लिहिला. नाट्यलेखन हा त्यांचा आवडता प्रकार; लेखन ते संगीतापर्यंत सर्व काही करत म्हणून त्यांच्या नाटकांना "सबकुछ श्रीभि" म्हणत.
'सूक्तिसुधा' म्हणजे सूक्तींचे अमृत. या पाठात आठ प्रसिद्ध सुभाषिते आहेत, ज्यांतील ओळी (सूक्ती) आजही लोकांच्या जिभेवर आहेत – उदा. "वसुधैव कुटुम्बकम्", "परोपकारार्थमिदं शरीरम्". या सूक्तींमुळे भाषेचे वैभव वाढते. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत.
Key points
श्लोक १: विद्याधन चोराला चोरता येत नाही, राजाला हिरावता येत नाही, भावांमध्ये वाटता येत नाही, ओझे होत नाही; खर्च केल्याने ते वाढतेच – म्हणून ते सर्व धनांत श्रेष्ठ.
श्लोक २: 'हा माझा, तो परका' असा भेद संकुचित मनाचे लोक करतात; उदार लोकांसाठी संपूर्ण पृथ्वीच कुटुंब आहे.
श्लोक ३: झाडे फळे देतात, नद्या वाहतात, गायी दूध देतात – सर्व परोपकारासाठी; हे शरीरही परोपकारासाठीच आहे.
श्लोक ४: सत्संगती बुद्धीची जडता घालवते, वाणीत सत्य आणते, सन्मान वाढवते, पाप दूर करते, मन प्रसन्न करते आणि सर्व दिशांत कीर्ती पसरवते.
श्लोक ५: जिथे स्त्रियांचा सन्मान होतो तिथे देवता रमतात; जिथे होत नाही तिथे सर्व कर्मे निष्फळ होतात.
श्लोक ६: चातक तहानेने मेघाकडे फक्त तीन-चार थेंब मागतो, पण मेघ सारे जग पाण्याने भरतो – थोरांची उदारता.
श्लोक ७ (युधिष्ठिराचे वचन): आपसात भांडण असताना ते (कौरव) शंभर आणि आम्ही पाच; पण परक्यांशी युद्ध आले तर आम्ही एकशे पाच.
श्लोक ८: शिकणारे, शिकवणारे, शास्त्रे वाचणारे हे सर्व केवळ छंदी; जो ज्ञान आचरणात आणतो तोच खरा पंडित.
ही कथा कठोपनिषदातून घेतली आहे. वाजश्रवा ब्राह्मणाने यज्ञात म्हाताऱ्या, दूध न देणाऱ्या गायी दान केल्या; ते पाहून त्याचा मुलगा नचिकेता विचारतो – मला कोणाला देणार? रागावलेले वडील म्हणतात – तुला मृत्यूला (यमाला) देतो. पितृआज्ञा पाळण्यासाठी नचिकेता यमपुरीला जातो आणि यमाकडून तीन वर मागतो; तिसऱ्या वराने त्याला आत्मज्ञान मिळते.
Key points
वेदवाङ्मय परंपरा: वेद, ब्राह्मणे, आरण्यके, उपनिषदे. दहा उपनिषदे प्रमुख; उपनिषदांत तत्त्वज्ञानाची चर्चा आहे.
वाजश्रवा दानशील ब्राह्मण होता. त्याने विश्वजित् यज्ञ करून दक्षिणा दिली.
नियम असा की दक्षिणेत नेहमी प्रिय वस्तू द्यावी; पण त्याने दुर्बल, वृद्ध, दूध न देणाऱ्या गायी दिल्या.
अयोग्य दानामुळे वडील नरकात जातील या भीतीने नचिकेताने विचारले – तुम्हाला सर्वात प्रिय काय? 'तूच' असे उत्तर मिळाल्यावर – मग मला कोणाला देणार? असे दोन-तीनदा विचारले.
रागाच्या भरात वडील म्हणाले – "अहं त्वां मृत्यवे ददामि".
वडील रागात बोलले हे माहीत असूनही आज्ञापालनासाठी तो यमपुरीला गेला. यम घरी नव्हता; नचिकेताने तीन दिवस अन्न-पाण्याशिवाय वाट पाहिली.
चौथ्या दिवशी आलेल्या यमाने करुणेने तीन वर मागायला सांगितले.
पहिला वर: वडिलांचा माझ्यावरील राग शांत व्हावा. दुसरा वर: स्वर्गप्राप्ती करून देणारी अग्निविद्या. तिसरा वर: आत्मज्ञान.
आतापर्यंत कोणत्याही मर्त्याने आत्मज्ञान मागितले नव्हते; यमाने अनेक प्रलोभने दाखवली, पण नचिकेता ठाम राहिला. वचनबद्ध यमाने त्याला दुर्लभ आत्मज्ञान दिले.
Q3. नचिकेता वडिलांना 'मला कोणाला देणार?' असे का विचारत होता?
वडिलांनी निरुपयोगी गायी दान दिल्या; अशा दानाने ते नरकात जातील ही भीती होती. प्रिय वस्तू दान करावी, म्हणून सर्वात प्रिय असलेला 'मी' कोणाला देणार हे तो विचारत होता.
Q4. नचिकेताने मागितलेले तीन वर लिहा.
वडिलांचा राग शांत व्हावा; स्वर्गसाधक अग्निविद्या; आत्मज्ञान.
Q5. नचिकेताच्या स्वभावातील दोन गुण सांगा.
पितृभक्ती (रागात दिलेली आज्ञाही पाळली) आणि दृढ ज्ञानलालसा (प्रलोभनांना न भुलता आत्मज्ञान मागितले).
Exam tip
सकारान्त नामांची (नचिकेतस्, वाजश्रवस्) रूपे आणि तीन वरांचा क्रम परीक्षेत विचारला जातो.
हा गद्यपाठ साने गुरुजींच्या (पांडुरंग सदाशिव साने) 'श्यामची आई' या मराठी पुस्तकातील एका प्रसंगाचा संस्कृत अनुवाद आहे (अनुवाद – डॉ. मञ्जूषा कुलकर्णी). पाय मातीने मळू नयेत म्हणून श्याम हट्ट करून आईच्या साडीच्या पदरावर पाय पुसतो. आई म्हणते – पाय मळू नयेत म्हणून जशी काळजी घेतोस, तसे मनही मळू नये याची काळजी घे. मनाची स्वच्छता हा पाठाचा संदेश.
Key points
'श्यामची आई' मध्ये साने गुरुजींच्या आत्मकथनपर स्मृतिकथा आहेत; श्याम रोज रात्री मित्रांना त्या सांगतो. त्या बोधपर, संस्कारक्षम आणि मातृप्रेम वाढवणाऱ्या आहेत.
श्याम लहानपणापासून दिवसातून दोनदा स्नान करी. रात्री झोपण्यापूर्वी स्नान केल्याने शरीर स्वच्छ, तेजस्वी व हलके वाटते; प्रार्थना म्हणजे मनाचे स्नान.
एकदा खेळून आल्यावर स्नान करून श्यामने आईला अंग पुसायला बोलावले; संध्याकाळी आई आपल्या साडीनेच त्याचे अंग पुसत असे.
आईने देवपूजेसाठी फुले आणायला सांगितली. श्याम म्हणाला – माझे तळवे ओले आहेत, मातीने मळतील; ते पण पूस.
'आता कोणत्या कपड्याने पुसू?' – 'तुझा पदर दगडावर पसर' असा त्याने हट्ट धरला. आईने पदर पसरला आणि श्याम त्यावर पाय कोरडे करून गेला. आईची साडी ओली झाली.
तेव्हा आईला साडी बदलता येणार नाही याचा त्याने विचारही केला नाही; मुलाची इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून आईने स्वतःची साडी ओली केली – आई मुलासाठी काय सहन करत नाही?
आईचा उपदेश: पाय मळू नयेत म्हणून जितका प्रयत्न करतोस, तितकाच मन मळू नये म्हणून कर; शुद्ध बुद्धीसाठी देवाची प्रार्थना कर.
कपड्यांसाठी साबणाची भुकटी, शरीरासाठी चंदनी साबण आहे; पण आपण मनाच्या स्वच्छतेसाठी प्रयत्न करतो का?
हा संवादपाठ ग्रंथालयात घडतो. विद्यार्थी अध्यापिकेला विविध कोषांविषयी विचारतात आणि अध्यापिका अमरकोष या प्रसिद्ध संस्कृत शब्दकोषाची माहिती देते. पंडित अमरसिंह यांनी समानार्थी शब्दांचा हा पद्यमय कोष रचला. तो पाठ केल्याने शब्दसंपत्ती, स्मरणशक्ती आणि शुद्ध उच्चार वाढतात.
Key points
संस्कृत अतिशय समृद्ध भाषा आहे: एका शब्दाला अनेक समानार्थी शब्द, तर कधी एका शब्दाचे अनेक अर्थ असतात.
'कोष' म्हणजे संग्रह. जसा बँकेत (वित्तकोष) पैशांचा संग्रह, तसा भाषाकोषात शब्दांचा संग्रह.
ग्रंथालयात संस्कृतिकोष, चरित्रकोष, विश्वकोष, सुभाषितकोष असे अनेक कोष असतात.
बोलणे-लिहिण्यात भाषाप्रभुत्व मिळवण्यासाठी आणि अनेक विषयांच्या ज्ञानासाठी शब्दसंपत्तीचा संग्रह आवश्यक आहे.
रचयिता अमरसिंह म्हणून नाव 'अमरकोष'. प्राचीन काळी गुरुकुलात शिक्षणाच्या सुरुवातीला विद्यार्थी अमरकोष पाठ करत; आजही ती परंपरा आहे.
हा ग्रंथ पद्यमय आणि गेय असल्याने पाठ करणे सोपे आहे.
यात सुमारे १५०० श्लोक आणि तीन काण्डे आहेत, म्हणून त्याचे दुसरे नाव 'त्रिकाण्डकोषः'.
तिसरे नाव 'नामलिङ्गानुशासनम्' – कारण यात समानार्थी शब्दांबरोबर त्यांचे लिंगही सांगितले आहे.
अमरकोषाच्या अभ्यासाने संस्कृत काव्ये व नाटके सहज वाचता येतात.
वेदवाङ्मयातील कथेवर आधारित हा पाठ महाराष्ट्रातील पोवाडा या वीररसप्रधान लोककलेच्या शैलीत आधुनिक संस्कृत लेखक पं. प्रभाकर भातखण्डे यांनी रचला आहे. पणी असुरांनी देवांच्या गायी चोरल्या. लालचेला बळी पडलेला गरुड अपयशी ठरतो, पण इंद्राची कुत्री सरमा रसा नदी ओलांडून गायी शोधते आणि कोणत्याही आमिषाला न भुलता इंद्राला बातमी देते. स्वामिभक्ती व कर्तव्यनिष्ठा हा पाठाचा गाभा.
Key points
पणी नावाच्या असुरांनी देवांच्या सर्व गायी आपल्या देशात पळवल्या.
शोधासाठी गेलेला देवांचा सेवक सुपर्ण (गरुड) पणींच्या भेटवस्तूंना भुलला आणि गायींविषयी काहीच बोलला नाही – स्वामिद्रोह.
इंद्र (मघवान्) सभेत विचार करतो – सदैव स्वामिनिष्ठ असा कोणता सेवक पाठवावा? त्याने देवशुनी सरमेला गोधनप्राप्तीसाठी पाठवले.
वाटेत काठावरची झाडे उपटणारी, पुराने भरलेली रसा नदी आली. सरमेने नम्रपणे प्रार्थना केली – पाणी उथळ कर, म्हणजे मी पलीकडे जाईन.
रसा म्हणाली – मी श्रेष्ठ, तू क्षुद्र; तुझ्यासाठी प्रवाह कमी करणार नाही. तेव्हा 'माझे कार्यनिष्ठेचे सामर्थ्य पहा' म्हणत सरमेने पाण्यात उडी घेतली आणि पलीकडे पोहोचली; रसा लज्जित झाली.
सरमेने वन, गुहा शोधल्या आणि गुहेत अडवलेले गोधन शोधले.
बातमी सांगायला निघाल्यावर वलांनी (पणींनी) दूध, दही, तूप आणि गोधनातला वाटा देऊ केला. सरमा म्हणाली – मी लोभाची किंवा मोहाची सेविका नाही, स्वामी इंद्राची सेविका आहे.
पणींनी तिची निंदा केली, पण तिने लक्ष दिले नाही आणि सत्यप्रिय सरमा इंद्राकडे निघाली. प्रसन्न इंद्राने सरमेला वर आणि गरुडाला शाप दिला.
'काव्यशास्त्रविनोद' म्हणजे काव्याच्या चमत्कारांतून मिळणारा बौद्धिक आनंद. या पाठात सात चमत्कृतिपूर्ण सुभाषिते आहेत – उलट वाचण्याचा खेळ, प्रहेलिका (कोडे), पदच्छेदाचा चमत्कार, कूटप्रश्न, यथासंख्य अलंकार, समस्यापूर्ती आणि अन्योक्ती. हे 'मेंदूचे खाद्य' आहेत. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत.
Key points
श्लोक १: 'साक्षराः' उलट वाचले की 'राक्षसाः' होते; पण 'सरसः' उलट वाचले तरी 'सरसः'च राहते – रसिक माणूस परिस्थिती उलटली तरी रसिकता सोडत नाही.
श्लोक २ (प्रहेलिका): झाडाच्या टोकावर राहतो पण गरुड नाही, तीन डोळे आहेत पण शंकर नाही, सालीचे वस्त्र आहे पण योगी नाही, पाणी धारण करतो पण घडा किंवा मेघ नाही – उत्तर: नारळ (नारिकेलफलम्).
श्लोक ३: 'न तेन लिखितं पत्रम्' – त्याने पत्र लिहिले नाही, तरी आज्ञा मोडली नाही? 'नतेन' (नम्र मुलाने) असे एक पद घेतले की अर्थ लागतो – नम्र मुलाने पत्र लिहिले.
श्लोक ४ (कूटप्रश्न): ज्याच्या आदीला 'न', अंताला 'न' आणि मध्ये 'य' – तुझ्याकडेही आहे, माझ्याकडेही – उत्तर: नयन (डोळा).
श्लोक ५ (यथासंख्य अलंकार): गवतावर जगणारे हरीण, पाण्यावर जगणारे मासे आणि समाधानी सज्जन यांचे अनुक्रमे शिकारी, कोळी आणि दुष्ट हे विनाकारण शत्रू असतात.
श्लोक ७ (कुरङ्गान्योक्ती): हे हरिणा, तू धनिकांचे तोंड पाहत नाहीस, खोटी स्तुती करत नाहीस, आशेने त्यांच्या मागे धावत नाहीस; वेळेवर कोवळे गवत खातोस आणि झोप आल्यावर झोपतोस – कोणते तप केलेस? (सज्जनांच्या स्वाभिमानी जीवनाची प्रशंसा).
ही कथा विष्णुशर्मा यांच्या पञ्चतन्त्रातील 'अपरीक्षितकारकम्' या तंत्रातून घेतली आहे. स्वभावकृपण नावाचा भिकारी सातूच्या पिठाने भरलेल्या घड्याकडे पाहत श्रीमंत होण्याची दिवास्वप्ने रंगवतो. स्वप्नातच तो काठी उगारतो आणि घडा फुटतो. 'मनोराज्य' (मनातील राज्य, दिवास्वप्न) याचे फळ नुकसानच – हा बोध.
Key points
अमरशक्ती राजाचे पुत्र विवेकहीन आणि शास्त्रविमुख होते; पंडित विष्णुशर्मांनी मनोरंजक कथांद्वारे त्यांना नीतिशास्त्रात पारंगत केले. त्या कथांचा संग्रह म्हणजे 'पञ्चतन्त्र'.
पाच तंत्रे: मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ती, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश, अपरीक्षितकारक.
एका नगरात स्वभावकृपण नावाचा भिकारी राहत असे. भिक्षेत मिळालेल्या सातूच्या पिठाने त्याने कलश भरला, तो खुंटीला (नागदन्त) दोरीने टांगला आणि खाली चटई पसरून झोपला.
त्याचे स्वप्न: दुष्काळ पडला तर पीठ विकून १०० रुपये → दोन शेळ्या → कळप → गायी → म्हशी → घोड्या → अनेक घोडे → भरपूर सोने → चार दालनांचे घर.
मग धनिक आपली सुंदर मुलगी देईल, मुलगा होईल, त्याचे नाव सोमशर्मा ठेवीन.
रांगणारा सोमशर्मा जवळ येईल; रागाने मी बायकोला 'मुलाला घे' म्हणेन, ती ऐकणार नाही; कुत्रा येईल, मुलगा घाबरेल, मी काठीने कुत्र्याला मारेन.
स्वप्नात मग्न असताना त्याने खरोखर काठी मारली; पिठाने भरलेला घडा फुटला आणि तो पांढराफटक (पाण्डुर) पडला.
बोध: जो न घडलेल्या, अशक्य गोष्टींची चिंता करतो, तो सोमशर्म्याच्या बापासारखा पांढरा पडून राहतो.
हा संवादपाठ महाकवी भवभूती यांच्या उत्तररामचरितम् नाटकाच्या दुसऱ्या अंकातील वनदेवता व आत्रेयी यांच्या संवादावर आधारित आहे. वाल्मीकी आश्रमातील विद्यार्थिनी आत्रेयी वेदान्त शिकण्यासाठी दण्डकारण्यात अगस्त्य मुनींकडे निघाली आहे. वाल्मीकी आश्रमात अभ्यासात आलेल्या दोन अडथळ्यांचे (अध्ययनप्रत्यूह) ती वर्णन करते.
Key points
उत्तररामचरितम् नाटकात राज्याभिषेकानंतरचे श्रीरामांचे चरित्र आहे.
तपस्विनी आत्रेयी प्रवाशाच्या वेषात येते; वनदेवता 'स्वागतं तपोधनायाः' म्हणून स्वागत करते.
दण्डकारण्यात अगस्त्यादी अनेक मुनी राहतात; त्यांच्याकडून वेदान्तविद्या शिकण्यासाठी ती वाल्मीकी आश्रमातून आली आहे.
पहिला अडथळा: एका देवतेने वाल्मीकींकडे कुश आणि लव ही दोन मुले आणली. वाल्मीकींनी अकरा वर्षे दाईसारखे त्यांचे पालन केले, उपनयन करून त्रयीविद्या शिकवली. त्यांची बुद्धी इतकी तेजस्वी की सामान्य विद्यार्थी त्यांच्यासोबत शिकू शकत नाहीत.
श्लोक: गुरू हुशार आणि मंद दोघांना सारखीच विद्या देतो, पण फळात फरक पडतो – स्वच्छ मणी प्रतिबिंब धरतो, मातीचा ढिगारा नाही.
दुसरा अडथळा: माध्यान्ह स्नानासाठी तमसा नदीकाठी गेलेल्या वाल्मीकींनी पाहिले की शिकाऱ्याने क्रौञ्च जोडीतील एकाला बाण मारला. क्रौञ्चीचा विलाप ऐकून त्यांच्या मुखातून अनुष्टुप् छंदात पहिला श्लोक स्फुरला – "मा निषाद...".
वेदानंतरचा हा नवा छंदावतार. ब्रह्मदेव प्रकट होऊन म्हणाले – रामचरित रच. म्हणून वाल्मीकी रामायणरचनेत मग्न आहेत आणि तिथे अभ्यास अशक्य झाला.
विश्रांतीनंतर आत्रेयी अगस्त्याश्रमाचा मार्ग विचारते.