ही प्रार्थना जगदीश खेबूडकर यांनी लिहिली आहे. विद्यार्थी शाळेला 'ज्ञानमंदिर' म्हणून नमस्कार करतात. ते देवाकडे शब्दांची शक्ती, भक्ती, प्रगतीचे पंख आणि विद्याधन मागतात. शाळेविषयी प्रेम आणि कृतज्ञता हा प्रार्थनेचा भाव आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: जगदीश खेबूडकर (१९३२–२०११) — प्रसिद्ध गीतकार.
"नमस्कार माझा या ज्ञानमंदिरा" — शाळा हे ज्ञानाचे मंदिर आहे.
विद्यार्थी 'सत्यम् शिवम् सुंदरम्' (सत्य, मंगल, सुंदर) अशा देवाला नमस्कार करतात.
ते मागतात: शब्दरूप शक्ती, भावरूप भक्ती आणि 'चिमणपाखरा'ला (लहान मुलांना) प्रगतीचे पंख.
विद्याधन, एकच छंद आणि एकच ध्यास (शिकण्याचा) मिळावा.
दयासागर देवाने आमची नाव पैलतीरी (यशाकडे) न्यावी.
आम्ही नीतिमान, कलागुणी आणि बुद्धिमान व्हावे; आमची कीर्ती आकाशाएवढी उंच जावी.
'श्यामचे बंधुप्रेम' हा पाठ साने गुरुजी यांच्या 'श्यामची आई' या पुस्तकातून घेतला आहे. दापोलीला शिकणारा श्याम खाऊचे पैसे वाचवून धाकट्या भावासाठी (पुरुषोत्तम) नवीन कोट शिवतो. भावावरचे प्रेम आणि आईची शिकवण पाठात दिसते.
'माझ्या अंगणात' ही ज्ञानेश्वर कोळी यांची कविता आहे. शेतात भरपूर पीक आल्यावर शेतकऱ्याला होणारा आनंद कवितेत आहे. धान्याची रास, रानमेवा वाटून खाणे, आईचे प्रेम आणि अंगणात दाणे टिपणारी पाखरे यांचे सुंदर वर्णन आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: ज्ञानेश्वर कोळी (१९५६–२०१९). 'जगणे माझे', 'छावणीच्या कविता' हे कवितासंग्रह.
गहू-शाळूचे (ज्वारीचे) दाणे मोत्यासारखे काळ्या रानात सांडले; अंगणात जणू लख्ख चांदणे पडले.
काळ्याशार मातीतून मोती-पोवळ्यांसारख्या धान्याची रास आली.
'गोपाळचे शौर्य' ही लक्ष्मीकमल गेडाम यांची कथा आहे. नागपूर जिल्ह्यातील मोहदी गावाची शाळेची सहल कर्णागडला जाते. परत येताना गडाला वणवा लागलेला दिसतो. चौदा वर्षांचा गोपाळ गाडीतून उडी मारून पाण्याच्या पाइपने आग विझवू लागतो. त्याच्या धाडसामुळे जंगल, गुरे आणि गुराखी वाचतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: लक्ष्मीकमल गेडाम (जन्म १९५६).
मोहदी गाव नागपूर जिल्ह्यातील नरखेड तालुक्यात आहे. जवळ कर्णागड हा पौराणिक गड आहे; पायथ्याशी मंदाकिनी नदी वाहते.
वार्षिक परीक्षेनंतर शाळेची सहल कर्णागडला गेली.
परत येताना घाटाखाली वणवा (जंगलातील आग) दिसला. ड्रायव्हरने गाडीचा वेग वाढवला.
गोपाळ ओरडला, "गाडी थांबवा! ही आग विझवलीच पाहिजे." शिक्षक म्हणाले, "अरे वेड्या, ही आग आपण कशी विझवणार?"
गोपाळने उडी मारली आणि शेतातील पाण्याने भरलेला रबरी पाइप ओढून आगीवर पाणी मारले.
दुसऱ्या गाडीतील गृहस्थांनी फोन करून नरखेडहून अग्निशामक दलाच्या दोन गाड्या बोलावल्या; आग पूर्ण विझली.
गुराख्यांनी आभार मानले — उशीर झाला असता तर तेही भाजले असते.
वर्तमानपत्रात बातमी आली; सर्वांनी गोपाळचे कौतुक केले.
'दादास पत्र' हे आयेशा नावाच्या मुलीने आपल्या दादाला लिहिलेले पत्र आहे. ती शाळेच्या सहलीत सोलापूरजवळील माळढोक अभयारण्यात गेली होती. तिथे पाहिलेला माळढोक पक्षी आणि पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व याविषयी ती दादाला सांगते. हे एक अनौपचारिक (घरगुती) पत्र आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
विज्ञान केंद्राने शाळेत पक्ष्यांची चित्रफीत दाखवली; म्हणून मुलांनी अभयारण्यात सहल न्यायचा हट्ट धरला.
माळढोक अभयारण्य सोलापूर–बार्शी मार्गावर, सुमारे २२ किमी अंतरावर, नान्नज गावाजवळ आहे.
माळढोक हा देखणा पक्षी भारतातून नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे; त्याला वाचवण्यासाठी वनविभागाने अभयारण्य घोषित केले.
माळढोक शेतातील किडे खातो, म्हणून तो शेतकऱ्याचा मित्र आहे.
तो वर्षातून एकदाच अंडी घालतो; इतर प्राणी अंडी तुडवतात — म्हणून त्याची संख्या कमी आहे.
मुलांनी चंडोल, माळटिटवी असे इतर पक्षीही पाहिले.
पक्ष्यांचे फोटो काढण्यापूर्वी वनखात्याची परवानगी घ्यावी लागते.
पक्षी प्रदूषण टाळण्यात आणि बिया दूरवर नेण्यात (बियांचे वहन) मदत करतात; ते संतुलित पर्यावरणाचा भाग आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभयारण्य – प्राणी-पक्ष्यांसाठी सुरक्षित राखीव जंगल (sanctuary).
'टप् टप् पडती' ही मंगेश पाडगावकर यांची आनंदी बालकविता आहे. कुरणातील प्राजक्ताच्या झाडाखाली फुले टपटप पडतात आणि मुले आनंदाने गाणे गातात. वारा, गवत, ऊन-सावली, पाऊस, तारे — सारा निसर्ग त्यांच्या गाण्यात मिसळतो.
'आजारी पडण्याचा प्रयोग' हा द. मा. मिरासदार यांचा विनोदी पाठ आहे. घरातले सगळे नेहमी आजारी पडतात आणि त्यांना संत्री, मोसंबी, पेढे असे 'औषध' मिळते. आपण कधीच आजारी पडत नाही, याचे एका मुलाला दुःख होते. तो स्वतःसाठी औषध आणायला डॉक्टरांकडे जातो — पण डॉक्टर सांगतात, "तुला काही झाले नाही!"
'शब्दांचे घर' ही कल्याण इनामदार यांची कविता आहे. कवीने भाषेला 'सुंदर शब्दांचे सुंदर घर' म्हटले आहे. या घरात स्वर, काना-मात्रा-वेलांटी, अक्षरे आणि विरामचिन्हे एकोप्याने राहतात. शब्दांतून आपण सुख-दुःख आणि भावना व्यक्त करतो, आणि त्यातूनच कविता-गाणी जन्माला येतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: कल्याण इनामदार (१९३९–२००८). 'आभाळाचे पंख', 'अजब गाणी', 'अक्षर गाणी', 'धमाल गाणी' हे बालसाहित्य.
"सुंदर सुंदर शब्दांचे सुंदर सुंदर घर" ही ओळ (धृपद) पुन्हा पुन्हा येते.
या घरात हळवे स्वर राहतात; काना, मात्रा, वेलांटी यांचा मेळ आहे.
सगळी अक्षरे एकोप्याने खेळतात; विरामचिन्हांची सोबत असते.
एखाद्या शब्दाची धुसफूसही (रागावणेही) हवीहवीशी वाटते.
प्रत्येक शब्दाचा अर्थ वेगळा; शब्दांना सुख-दुःखाचे भान असते.
शब्दांच्या कुजबुजीतून मनात कोवळा अंकुर फुटतो; कवितेचा लळा लागतो आणि गाणे काळजात झिरपते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हळवे – कोमल, भावनाशील.
मेळ – जुळणी, एकत्र येणे.
एकोपा – एकी.
धुसफूस – नाराजी, कुरकुर.
लळा – ओढ, प्रेम.
भाषाभ्यास
चेतनगुणोक्ती: शब्द खेळतात, कुजबुजतात, धुसफूस करतात — निर्जीव शब्दांना माणसासारखे वागताना दाखवले आहे.
'वाचनाचे वेड' हा आशा पाटील यांचा पाठ आहे. सोनालीला पाठ्यपुस्तकाशिवाय काहीही वाचायला आवडत नव्हते. तिच्या आईने एक युक्ती केली — "शाळेत सांगण्यासाठी या पुस्तकातली एक छान गोष्ट निवडून दे." गोष्ट निवडताना सोनाली संपूर्ण पुस्तक वाचते आणि तिला वाचनाची गोडी लागते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: आशा पाटील (जन्म १९७६). 'आठवणींचा पाऊस' हा काव्यसंग्रह; 'बंटीची फजिती', 'शूर वीर' इ. कथासंग्रह.
आजच्या मुलांची टीव्ही, व्हिडिओ गेम्स, कॉम्प्युटर, मोबाईलशी मैत्री झाली आहे; वाचन कंटाळवाणे वाटते.
सोनालीची आई आणि मोठा भाऊ यांना वाचनाचे वेड होते. रोज किमान दोन पाने अवांतर वाचावे, असे आईचे मत होते.
आईने गोष्टीचे पुस्तक देऊन एक गोष्ट निवडायला सांगितली.
शाळेत बाईंनी 'घरापासून मदत सुरू करा आणि मदतीची नोंद ठेवा' असे सांगितले होते; म्हणून सोनाली लगेच तयार झाली.
तिने एक-दीड तासात संपूर्ण पुस्तक वाचले; पुढच्या गोष्टीची उत्सुकता वाढत गेली.
आईने प्रत्येक कथेचा सारांश एका पानावर लिहायला सांगितला; सोनालीने पुस्तक पुन्हा वाचून पान भरले.
घरातल्यांनी आणि शाळेत बाईंनी तिचे कौतुक केले.
तिने आवडलेल्या ओळी लिहिण्यासाठी वही केली. बाबांनी वाढदिवसाला तिला पुस्तक आणि वर्गातील सर्व मुलांना एकेक पुस्तक भेट दिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अवांतर वाचन – अभ्यासाशिवायचे वाचन.
वेड – खूप जास्त आवड.
प्रवृत्त करणे – एखादी गोष्ट करायला लावणे.
सारांश – थोडक्यात मुख्य आशय.
आमूलाग्र बदल – पूर्णपणे झालेला बदल.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: आनंद गगनात न मावणे – खूप आनंद होणे; पाठीवर शाबासकी देणे – कौतुक करणे; मन वळवणे – विचार बदलायला लावणे.
विरुद्धार्थी: कंटाळवाणे × मनोरंजक; आवड × नावड.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सोनालीने काय करावे असे आईला वाटत होते?
अभ्यासाशिवाय रोज किमान दोन पाने अवांतर वाचन करावे.
Q2. सोनालीला प्रोत्साहन देण्यासाठी बाबांनी काय केले?
वाढदिवसाला तिला एक छान पुस्तक दिले आणि तिच्या वर्गातील सर्व मुलांना एकेक पुस्तक भेट दिले.
Q3. आईने सोनालीच्या हातात गोष्टीचे पुस्तक का दिले?
तिला वाचनाची गोडी लावण्यासाठी.
'शाळेत सांगायला गोष्ट निवड' या निमित्ताने ती पुस्तक वाचेल, म्हणून.
Q4. सोनालीला 'पुस्तक वाचत जा' असे सांगण्याची गरज का उरली नाही?
तिला वाचनाची आवड लागली.
घरी आणि शाळेत तिचे कौतुक झाले.
तिने स्वतःहून वाचनालयातील पुस्तके वाचायचे ठरवले.
Q5. वाचनाचे फायदे लिहा. (स्वमत)
ज्ञान वाढते, शब्दसंग्रह वाढतो, कल्पनाशक्ती फुलते, एकाग्रता वाढते आणि चांगला वेळ जातो.
परीक्षेसाठी टीप
'घटनांमागील कारणे' (आईने पुस्तक का दिले, सारांश का लिहायला सांगितला) हा प्रश्नप्रकार सराव करा.
'पंडिता रमाबाई' हा डॉ. अनुपमा उजगरे यांचा चरित्रात्मक पाठ आहे. स्त्रियांचे शिक्षण आणि अनाथ, विधवा, अपंग स्त्रियांना स्वावलंबी करण्यासाठी रमाबाईंनी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांनी 'मुक्तिमिशन' स्थापन केले आणि श्रमाची प्रतिष्ठा आपल्या कृतीतून शिकवली.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: डॉ. अनुपमा उजगरे (जन्म १९४९).
कोलकात्यात देशभक्त आनंद मोहन यांनी भरवलेली सभा ही भारतातील स्त्रियांची पहिली सभा होती. रमाबाईंनी संस्कृतमधून भाषण केले; त्याचा बंगालीत अनुवाद झाला — पहिली स्त्री वक्ता आणि पहिला मौखिक अनुवाद.
आई, वडील, भाऊ यांच्या निधनानंतर त्यांनी वकील बिपिनबिहारी मेधावी यांच्याशी विवाह केला. दोन वर्षांतच पतीचे निधन झाले.
तान्ह्या मुलीसह त्या पुण्यात आल्या; पहिले व्याख्यान न्यायमूर्ती रानडे यांच्या घरी झाले.
व्याख्यानाला येणाऱ्या पुरुषाने घरातील एका स्त्रीला सोबत आणावे, अशी अट असे.
हंटर कमिशनकडे शिफारस: स्त्रियांनी शिकावे-शिकवावे, मातृभाषेचे अचूक ज्ञान मिळवावे, शिक्षिका होण्यासाठी शिष्यवृत्ती द्यावी.
'स्त्री-जातीची सुधारणा करण्याचे व्रत मी धारण केले आहे' — त्यांचे उद्गार.
मुक्तिमिशनमध्ये मुलींना शिक्षण आणि अनेक उद्योग शिकवले — टोपल्या, विणकाम, दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, छपाई, पुस्तकबांधणी इ.
चर्चचा आराखडा स्वतः केला आणि डोक्यावर विटांचे घमेले वाहिले — कष्टाळू आणि काटकसरी.
मुलगी मनोरमा परदेशातून ब्रेल लिपी शिकून आली; त्यामुळे अंध स्त्रियांच्या शिक्षणाची सोय झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अनुवाद – भाषांतर.
ख्याती – प्रसिद्धी.
पराङ्मुख – पाठ फिरवलेला.
स्वावलंबी – स्वतःच्या पायावर उभा.
श्रमप्रतिष्ठा – कष्टाच्या कामाचा आदर (dignity of labour).
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: हातभार लावणे – मदत करणे; नंदनवन करणे – सुंदर, आनंदी करणे; खचून जाणे – धीर सोडणे.
रूपक: रमाबाई = 'सूर्यकन्या' — स्वतः होरपळल्या पण इतरांचे आयुष्य उजळवले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. रमाबाईंचा विवाह कोणाशी झाला? त्यांच्या मुलीचे नाव काय?
बिपिनबिहारी मेधावी यांच्याशी; मुलीचे नाव मनोरमा.
Q2. रमाबाईंनी कोलकात्यातील सभेत कोणत्या भाषेत भाषण केले?
संस्कृत भाषेत; त्याचा बंगालीत अनुवाद झाला.
Q3. रमाबाईंनी हंटर कमिशनकडे कोणती शिफारस केली?
स्त्रियांनी शिकावे आणि शिकवावे.
मातृभाषेचे अचूक ज्ञान मिळवावे.
शिक्षिका होण्यासाठी स्त्रियांना शिष्यवृत्ती द्यावी.
Q4. रमाबाई कष्टाळू आणि काटकसरी होत्या, हे कसे दिसते?
अडीच हजार लोक बसतील अशा चर्चचा आराखडा स्वतः तयार केला.
डोक्यावर विटांचे घमेले वाहून बांधकामाला मदत केली.
कोणतेही काम कमी मानले नाही.
Q5. स्त्री-शिक्षणाचे महत्त्व लिहा. (स्वमत)
शिकलेली स्त्री स्वावलंबी होते, कुटुंबाला योग्य दिशा देते, मुलांना घडवते आणि समाजाची प्रगती करते.
परीक्षेसाठी टीप
चौकटी पूर्ण करा: विवाह – बिपिनबिहारी मेधावी; मुलगी – मनोरमा; अंधांसाठी – ब्रेल लिपी; संस्था – मुक्तिमिशन.
'लेक' ही अस्मिता जोगदंड-चांदणे यांची कविता आहे. घरात मुलगी (लेक) असली की सगळे घर हसरे, बोलके आणि प्रसन्न होते. ती नसली की घर उदास वाटते. लेकीचे निरागस हसणे-रुसणे आणि तिचे प्रेम यांचे सुंदर वर्णन कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: अस्मिता जोगदंड-चांदणे (जन्म १९८४). 'अस्मिता', 'स्वाक्षरी', 'भूमी' इ. कवितासंग्रह.
लेक म्हणजे तांबडे कुंदन, हिरवे गोंदण, झाडाची पालवी आणि हाडाचे चंदन — मौल्यवान आणि प्रिय.
लेक असली की मनाची काळजी मिटते आणि घरात रोज समई पेटते (घर उजळते).
लेक नसली की मनाला तिची आस लागते; वेळ थांबल्यासारखी वाटते; मन उदास होते.
ती बोलक्या चिमणीसारखी सगळ्या घरात हसते; थोडे रागावले तर रुसून बसते.
सारे जग रुसले तरी चालेल, पण आपली 'पाकळी' (लेक) रुसू नये.
लेकीला निसर्गाची भाषा कळते; काळ्या रात्रीनंतरच्या सकाळची आशा ती जागवते.
'रोजनिशी' या पाठात वैष्णवी या मुलीने लिहिलेली तीन दिवसांची रोजनिशी (डायरी) आहे — बालदिन, शिवारफेरी आणि तिचा वाढदिवस. रोजनिशी लिहिल्याने आयुष्याकडे पाहण्याची नवी दृष्टी मिळते. चौथे पान रिकामे आहे — ते आपण स्वतः लिहायचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
रात्री झोपण्यापूर्वी दिवसभरातील महत्त्वाच्या घटनांची नोंद म्हणजे रोजनिशी.
१४ नोव्हेंबर – बालदिन: शाळेत सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि वेशभूषा स्पर्धा झाली. मुलांनी थोर पुरुषांची वेशभूषा करून त्यांची वचने सादर केली. वैष्णवीने क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांची वेशभूषा केली. प्रमुख पाहुण्यांनी शुभेच्छा दिल्या; शेवटी खाऊ मिळाला.
१५ नोव्हेंबर – शिवारफेरी: 'सुगीचे दिवस' पाहण्यासाठी पाटील सर मुलांना गावशिवारात घेऊन गेले. ज्वारी, तूर, भुईमूग, कापूस ही पिके आणि पेरू, सीताफळ, आवळा, चिंच, बोर ही झाडे पाहिली. मुलांनी बोरे खाल्ली; त्यांची चव जिभेवर रेंगाळत होती.
१६ नोव्हेंबर – वाढदिवस: नातेवाईक-मित्रांनी शुभेच्छा दिल्या. वैष्णवीने आदिवासी मुलांच्या वसतिगृहात खाऊ वाटला. आई-वडिलांपासून दूर राहणाऱ्या त्या मुलांना पाहून तिला गहिवरून आले; त्यांच्याकडे पाहून शिकण्याची नवी उमेद मिळाली.
१७ नोव्हेंबर: दिवाळीची सुट्टी सुरू — पुढचे पान तुम्ही लिहा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रोजनिशी – दैनंदिनी, डायरी (diary).
सुगी – पीक तयार होऊन कापणीचा काळ (harvest).
शिवार – गावाभोवतीची शेती.
वसतिगृह – विद्यार्थ्यांचे राहण्याचे ठिकाण (hostel).
गहिवरून येणे – भावना दाटून येणे.
भाषाभ्यास
रोजनिशी लेखन: वरती दिनांक; प्रथम पुरुषी ('मी', 'आम्ही') आणि भूतकाळात लेखन; छोटे, प्रामाणिक वर्णन; आपली भावना.
चवींचे शब्द: आंबट, गोड, तुरट.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वैष्णवीच्या शाळेत बालदिन कसा साजरा झाला?
सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि वेशभूषा स्पर्धा झाली; प्रमुख पाहुण्यांनी शुभेच्छा दिल्या आणि सर्वांना खाऊ दिला.
Q2. वैष्णवीने कोणाची वेशभूषा केली?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांची.
Q3. शिवारात मुलांनी कोणती पिके आणि फळझाडे पाहिली?
पिके: ज्वारी, तूर, भुईमूग, कापूस.
फळझाडे: पेरू, सीताफळ, आवळा, चिंच, बोर.
Q4. वैष्णवीचा वाढदिवस कसा साजरा झाला? तिला गहिवरून का आले?
तिने आदिवासी वसतिगृहातील मुलांना खाऊ वाटला.
आई-वडिलांपासून दूर राहून शिकणाऱ्या मुलांना पाहून तिला गहिवरून आले.
Q5. रोजनिशी लिहिण्याचे फायदे लिहा. (स्वमत)
आठवणी जपल्या जातात, लेखनाचा सराव होतो, आपल्या चुका-चांगल्या गोष्टी कळतात आणि विचार स्पष्ट होतात.
परीक्षेसाठी टीप
स्वतःची एका दिवसाची रोजनिशी (दिनांक + घटना + भावना) लिहिण्याचा सराव करा.
'अदलाबदल' ही प्रसिद्ध गुजराती लेखक पन्नालाल पटेल यांची कथा आहे. अमृत आणि इसाब हे घट्ट मित्र. होळीच्या दिवशी इसाबचा नवा शर्ट कुस्तीत फाटतो. इसाबला वडिलांचा मार बसू नये म्हणून अमृत आपला शर्ट त्याला देतो आणि फाटलेला शर्ट स्वतः घालतो. ही अतूट मैत्रीची कथा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: पन्नालाल पटेल (१९१२–१९८९) — प्रसिद्ध गुजराती लेखक.
अमृत आणि इसाब यांचे कपडे, शाळा, वर्ग सगळे सारखे होते; घरे समोरासमोर होती. फरक एवढाच — अमृतला आई-वडील होते, इसाबला फक्त वडील.
होळीच्या संध्याकाळी व्रात्य मुलांनी दोघांना कुस्ती खेळायला सांगितले; अमृतने नकार दिला — "माझी आई मला मारील."
केशवने अमृतला खेचून खाली ढकलले. हे सहन न होऊन इसाबने केशवशी कुस्ती खेळली आणि त्याला चीत केले.
पण इसाबच्या शर्टाचा खिसा फाटला. हा शर्ट वडिलांनी सावकाराकडून कर्ज काढून घेतला होता.
अमृतने शर्टांची अदलाबदल केली — "बाबा मला मारतील, पण मला वाचवायला आई आहे."
होळीचा दिवस असल्याने अमृतच्या आईने फक्त आठ्या घातल्या आणि शर्ट शिवून दिला.
इसाबचे वडील हसनभाई यांनी हा प्रसंग पाहिला होता. ते भावुक होऊन अमृतच्या आईला म्हणाले, "आजपासून तुमचा हा अमृत माझा मुलगा!"
महत्त्वाच्या संज्ञा
अदलाबदल – एकमेकांच्या वस्तू बदलणे (exchange).
व्रात्य – खोडकर.
वरचढ – जास्त ताकदवान.
चीत करणे – कुस्तीत पाठ टेकवून हरवणे.
कर्जाऊ – कर्ज म्हणून घेतलेले.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: पोटात गोळा येणे – खूप भीती वाटणे; पारा चढणे – खूप राग येणे; विरजण घालणे – आनंदात बाधा आणणे; कपाळाला आठ्या घालणे – नाराजी दाखवणे.
विरुद्धार्थी: मैत्री × शत्रुत्व; भीती × धैर्य.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अमृत आणि इसाब यांच्यात कोणता फरक होता?
अमृतला आई-वडील दोघेही होते; इसाबला फक्त वडील होते.
Q2. इसाबने केशवबरोबर कुस्ती का केली?
केशवने अमृतला जबरदस्तीने खाली ढकलले आणि मुले चिडवू लागली, हे इसाबला सहन झाले नाही.
Q3. अमृतने शर्टांची अदलाबदल का केली?
इसाबचा शर्ट वडिलांनी कर्ज काढून घेतला होता.
फाटलेला शर्ट पाहून त्याला मार बसला असता.
अमृतला वाचवायला आई होती, इसाबला आई नव्हती.
Q4. हसनभाईंनी अमृतच्या आईला काय सांगितले? का?
"आजपासून अमृत माझा मुलगा."
कारण त्यांनी अमृतने इसाबसाठी केलेली अदलाबदल स्वतः पाहिली होती आणि त्याची मैत्री पाहून ते भावुक झाले.
Q5. खरा मित्र कसा असावा? (स्वमत)
संकटात मदत करणारा, स्वतः त्रास सहन करून मित्राला वाचवणारा, प्रामाणिक आणि विश्वासू असावा — अमृतसारखा.
परीक्षेसाठी टीप
वाक्प्रचार (पोटात गोळा येणे, पारा चढणे, विरजण घालणे) आणि 'कोण कोणास म्हणाले' प्रश्नांचा सराव करा.
या पाठात दोन अभंग आहेत. (अ) संत जनाबाई — पक्षी, घार, आई, वानरीण जशी आपल्या पिल्लांची काळजी घेते, तशी विठ्ठलमाय आमची काळजी घेते. (आ) संत तुकाराम — अंगाला राख लावून साधू असल्याचे ढोंग करणाऱ्या भोंदूंपासून सावध राहा.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत जनाबाई: मराठी संत कवयित्री; वात्सल्य (आईची माया) हा त्यांच्या भक्तीचा खास विषय.
पक्षी दूर जातो पण बाळांसाठी चारा आणतो.
घार आकाशात फिरते, पण झेप पिल्लांजवळच घालते.
आई कामात गुंतलेली असली तरी तिचे मन बाळापाशी असते.
वानरीण पिल्लांना पोटाशी बांधून झाडांवर फिरते.
तशीच विठ्ठलमाय जनीकडे (जनाबाईकडे) वेळोवेळी लक्ष देते.
संत तुकाराम: महाराष्ट्रातील थोर संत.
काही लोक वाईट कर्म करूनही स्वतःला साधू म्हणवतात; अंगाला राख लावतात, डोळे झाकून पाप करतात.
ते वैराग्य दाखवतात, पण प्रत्यक्षात विषयसुखाचा भोग घेतात.
तुकाराम म्हणतात, अशा भोंदूंची संगत नको.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दिगंतर – दूरचा प्रदेश.
झांप – झेप.
चित्त – मन.
उदर – पोट.
भोंदू – ढोंगी, फसवणारा.
वैराग्य – संसारातील सुखांचा त्याग.
भाषाभ्यास
दृष्टान्त: जनाबाई चार उदाहरणे (पक्षी, घार, आई, वानरीण) देऊन देवाचे प्रेम पटवतात.