Marathi (Shiku Marathi Anandane) मराठी (शिकू मराठी आनंदाने)

थोडक्यात सारांश

'या भारतात बंधुभाव' ही राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांची प्रार्थना आहे. भारतात सर्व लोकांमध्ये नेहमी बंधुभाव (भावाभावांसारखे प्रेम) राहावा, कोणताही भेदभाव नसावा, अशी प्रार्थना ते देवाकडे करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज — माणिक बंडोजी ठाकूर (१९०९–१९६८). संतकवी आणि समाजसुधारक.
• त्यांनी अंधश्रद्धा, जातिभेद, अस्पृश्यता यांविरुद्ध काम केले; 'गुरुदेव सेवा मंडळ' स्थापन केले.
• डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी दिली. 'ग्रामगीता' हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ.
• ही प्रार्थना 'स्फूर्तिगीते' या संग्रहातून घेतली आहे.
• सर्व पंथ, संप्रदाय एक दिसावेत; मतभेद नसावेत.
• गरीब-श्रीमंत, हिंदू, ख्रिश्चन, इस्लाम — सर्वांनी एकमताने राहावे; सर्वांना स्वातंत्र्याचे सुख मिळावे.
• सगळ्यांना मानवता आणि राष्ट्रभावना कळावी; तरुण उद्योगी, वीर आणि शीलवान व्हावेत.
• जातिभेद विसरून सर्वांनी एक व्हावे; अस्पृश्यता समूळ नष्ट व्हावी.
• घराघरांत सौंदर्य आणि आनंद नांदावा; संकटे आणि भीती दूर व्हावी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• बंधुभाव – भावाभावांसारखे प्रेम (brotherhood).
• नित्य – नेहमी.
• मतभेद – विचारांतील फरक, भांडण.
• शीलवान – चांगल्या चारित्र्याचा.
• अस्पृश्यता – काही लोकांना 'शिवू नये' असे मानणे (untouchability).
• विपत्ती – संकट.

भाषाभ्यास

• धृपद: "दे वरचि असा दे" — प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी येणारी ओळ.
• विरुद्धार्थी: गरीब × श्रीमंत (अमीर); भेद × एकी; भीती × निर्भयता.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ही प्रार्थना कोणी लिहिली आहे?

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी.

Q2. कवी देवाकडे कोणता वर मागतात?

भारतात नेहमी बंधुभाव राहावा, असा वर मागतात.

Q3. कवीला देशातील तरुण कसे हवे आहेत?

• उद्योगी (कष्टाळू).
• वीर.
• शीलवान (चांगल्या वर्तनाचे).

Q4. प्रार्थनेत कोणत्या वाईट गोष्टी नष्ट व्हाव्यात असे म्हटले आहे?

• मतभेद आणि जातिभेद.
• अस्पृश्यता.
• खळ-निंदा (दुष्टपणा, निंदा).
• संकटे आणि भीती.

Q5. शाळेत बंधुभाव वाढवण्यासाठी तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

सर्व मित्रांशी प्रेमाने वागेन, कोणालाही जात-धर्मावरून वेगळे मानणार नाही, सर्वांना खेळात आणि अभ्यासात मदत करेन.

परीक्षेसाठी टीप

तुकडोजी महाराजांची माहिती (राष्ट्रसंत, ग्रामगीता) आणि प्रार्थनेचा मुख्य संदेश लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'चिमणीचं घरटं' हा अद्वैता उमराणीकर यांचा संवादरूप पाठ आहे. ईशा आईला विचारते, आपण चिमणी का पाहिली नाही? आई सांगते की माणसाच्या हावेमुळे सिमेंटची घरे आणि रासायनिक खते आली, आणि चिमण्या शहरापासून दूर गेल्या. शेवटी ईशा बाल्कनीत झाडे लावून चिमण्यांना परत बोलावण्याचे ठरवते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखिका: अद्वैता उमराणीकर (जन्म १९६२) — निवृत्त शिक्षिका, समाजप्रबोधन कार्यकर्त्या. पाठ 'किशोर' मासिकातून (ऑगस्ट २०२३).
• ईशाच्या वाढदिवसाला मित्रमैत्रिणी येणार आहेत; आई म्हणते, सगळे चिमण्यांसारखा चिवचिवाट करतील.
• ईशाने चिमणी पाहिलीच नव्हती. आई सांगते, चिमण्या शहरापासून दूर खेड्यात, जंगलात, शेतात राहतात.
• आजोबांच्या गावी चिमण्या दिसतात. आई चिमणीसाठी छान घरटे (काड्या आणि कापूस) आणते; राळे आणि पाणीही ठेवते.
• पूर्वी माणसांची घरे दगड-मातीची, अंगणात झाडे आणि शेतात पिके — चिमण्यांना भरपूर जागा होती.
• माणसाची हाव वाढली; सिमेंटच्या इमारती बांधल्या आणि शेतात रासायनिक खते वापरली. चिमण्यांना जागा उरली नाही.
• आजोबांनी जुने घर जपले आणि शेतात नैसर्गिक खत वापरले; म्हणून तिथे धान्य जोमाने आले आणि पक्ष्यांना अन्न मिळाले.
• ईशा ठरवते: बाल्कनीत झाडे लावायची, म्हणजे चिमण्या घरी येतील.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• राळे – एक तृणधान्य.
• खुराडे – कोंबडीचे घर.
• हाव – लोभ.
• घरटे – पक्ष्याचे घर.
• नैसर्गिक खत – शेण, पालापाचोळा यांचे खत.

भाषाभ्यास

• नादमय शब्द: चिवचिव, गुणगुणणे, किलबिल, कुहू कुहू.
• संवादलेखन: पात्राचे नाव, अपूर्णविराम (:) आणि मग बोलणे — उदा. 'ईशा : आई, ...'.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. चिमणी शहरापासून दूर कोणत्या ठिकाणी राहते?

खेडेगावात, जंगलात आणि शेतात.

Q2. आईने चिमणीसाठी घरट्यात काय ठेवले?

काड्या आणि कापूस; खायला राळे आणि प्यायला पाणी.

Q3. परिणाम लिहा: (अ) माणसाने सिमेंटच्या इमारती बांधल्या. (आ) आजोबांनी शेतात नैसर्गिक खते वापरली.

• (अ) चिमण्यांना राहायला जागा उरली नाही; त्या दूर गेल्या.
• (आ) धान्य जोमाने आले आणि चिमण्यांना व इतर पक्ष्यांना अन्न आणि जागा मिळाली.

Q4. पक्षी नसतील तर काय होईल?

• किडे वाढून पिकांचे नुकसान होईल.
• बिया दूर पसरणार नाहीत; झाडे कमी होतील.
• निसर्गातील गोड किलबिल नाहीशी होईल.

Q5. रस्त्याने जाताना जखमी चिमणी दिसली तर तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

तिला हळूच उचलून सावलीत ठेवेन, पाणी देईन आणि मोठ्यांच्या मदतीने पक्षिमित्र किंवा प्राण्यांच्या दवाखान्यात नेईन.

परीक्षेसाठी टीप

'परिणाम लिहा' आणि 'पक्षी कमी होण्याची कारणे' हे प्रश्न नक्की तयार ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'जिकडे तिकडे पाणीच पाणी' ही शंकर वैद्य यांची पावसाळ्यावरची कविता आहे. पावसाळ्यात सगळीकडे पाणी, खळखळणारे झरे, पोपटी गवत, ताजी पाने-फुले, धबधबे आणि हिरवीगार राने दिसतात. निसर्गातील हा आनंदी बदल कवीने सुंदर शब्दांत रेखाटला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: शंकर वैद्य (१९२८–२०१४). 'कालस्वर', 'दर्शन' हे कवितासंग्रह; 'आला क्षण...गेला क्षण' हा कथासंग्रह.
• सगळीकडे पाणी आणि खळखळ वाहणारे झरे; झुळझुळणारे पोपटी गवत आणि लवलवणारे तुरे.
• नवी लकाकी (चमक) आलेल्या झाडांवर पाने-फुले पावसात न्हातात.
• पाखरे पावसाच्या सरी अंगावर घेत भिरभिरत जातात.
• निळसर डोंगर भिजतात; त्यांतून निर्झर (झरे) उड्या घेतात; कड्याकपारींतून पाण्याचा नाद ऐकू येतो.
• मधेच वारा येतो आणि ढगांची साखळी तुटते; हिरव्या रानात ऊन पडते.
• बागडणारी गोजिरी हरणे — सगळा निसर्ग आनंदी दिसतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• झरा / निर्झर – डोंगरातून वाहणारे पाणी (stream).
• पोपटी – पोपटासारखा हिरवा रंग.
• तुरे – गवताच्या टोकाला येणारे फुलोरे.
• लकाकी – चमक.
• कडेकपारी – डोंगराचे कडे आणि खोबणी.
• गोजिरे – सुंदर, गोड.

भाषाभ्यास

• नादमय शब्द: खळखळणारे, झुळझुळणारे, लवलवणारे, भिरभिरती.
• धृपद: "जिकडे तिकडे पाणीच पाणी, खळखळणारे झरे" — प्रत्येक कडव्यानंतर येते.
• विरामचिन्हे (पाठानंतरचा अभ्यास): पूर्णविराम (.), स्वल्पविराम (,), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारवाचक चिन्ह (!), अवतरण चिन्ह (' ' आणि " "), संयोग चिन्ह (-), अपसरण चिन्ह (—).

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कवितेत कोणत्या ऋतूचे वर्णन आहे?

पावसाळ्याचे.

Q2. गवत आणि तुरे कसे आहेत?

गवत पोपटी आणि झुळझुळणारे आहे; तुरे लवलवणारे आहेत.

Q3. पावसाळ्यात डोंगरांवर काय दिसते?

• निळसर डोंगर पावसात भिजतात.
• डोंगरातून निर्झर उड्या घेतात.
• कड्याकपारींतून पाण्याचा नाद येतो.

Q4. कवितेतील नादमय शब्द लिहा.

खळखळणारे, झुळझुळणारे, लवलवणारे, भिरभिरती.

Q5. पावसाळ्यात तुम्हांला काय करायला आवडते? (स्वमत)

पावसात भिजायला, कागदी होड्या सोडायला, हिरवीगार झाडे पाहायला आणि गरम भजी खायला मला आवडते.

परीक्षेसाठी टीप

नादमय शब्द आणि विरामचिन्हांची नावे-उपयोग यांवर प्रश्न हमखास येतात.

थोडक्यात सारांश

'आम्ही महाराष्ट्रकन्या' ही पद्मा गोळे यांची कविता आहे. महाराष्ट्राच्या मुली अभिमानाने सांगतात — मराठी आमची आई आहे आणि ही भूमी आम्हांला स्वर्गापेक्षाही प्रिय आहे. संत मुक्ताबाई, जनाबाई, राजमाता जिजाबाई आणि राणी लक्ष्मीबाई यांचा वारसा सांगत त्या देशसेवेची तयारी दाखवतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवयित्री: पद्मा गोळे (१९१३–१९९८). 'आकाशवेडी', 'श्रावणमेघ', 'निहार', 'स्वप्नजा' हे कवितासंग्रह. ही कविता 'आकाशवेडी' संग्रहातून.
• मराठी आमची माय आहे; मराठी भूमीची माया स्वर्गापेक्षाही मोठी.
• काळा सह्याद्रीचा कडा, कळसूबाईचे शिखर, कृष्णा, भीमा, गोदा नद्यांचा प्रदेश — हे आमचे माहेर.
• मुक्ताबाई, जनाबाई यांनी भोळ्या भक्तीने पहाट जागवली (भक्ती शिकवली).
• जिजाबाई, लक्ष्मीबाई यांनी स्वातंत्र्याची गीते शिकवली.
• आम्ही दिसायला जाईच्या कळ्यांसारख्या कोमल, पण मायभूमीसाठी हातांची ढाल करू; बाळ पाठीशी बांधून लढू (राणी लक्ष्मीबाईंसारखे).
• संपूर्ण भारताची सेवा हाच आमचा मराठी बाणा; देशासाठी प्राण तळहातावर घेऊ.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• माय – आई.
• माहेर – मुलीचे आई-वडिलांचे घर.
• हाताची ढाल करणे – शस्त्राशिवाय लढणे, प्रसंगाला सामोरे जाणे.
• बाणा – मूळ स्वभाव.
• प्राण तळहातावर घेणे – प्राणाची पर्वा न करणे.

भाषाभ्यास

• उपमा: "म्हणा कळ्या या जाईच्या" — मुलींना जाईच्या कळ्यांची उपमा.
• विरोधाभास: कोमल कळ्या, पण हातांची ढाल करणाऱ्या वीर.
• विशेषनामे: सह्याद्री, कळसूबाई, कृष्णा, भीमा, गोदा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कवितेत आलेल्या पर्वताचे आणि शिखराचे नाव लिहा.

पर्वत – सह्याद्री; शिखर – कळसूबाई.

Q2. कवितेत कोणत्या नद्यांची नावे आली आहेत?

कृष्णा, भीमा आणि गोदा (गोदावरी).

Q3. आकृती पूर्ण करा: (अ) पहाट भक्तिमय करणाऱ्या (आ) स्वातंत्र्याची गीते शिकवणाऱ्या.

• (अ) संत मुक्ताबाई, संत जनाबाई.
• (आ) राजमाता जिजाबाई, राणी लक्ष्मीबाई.

Q4. 'करू हातांचीही ढाल, बाळ बांधूनिया पाठी' ही ओळ कोणाची आठवण करून देते?

• झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांची.
• त्या आपल्या बाळाला पाठीशी बांधून इंग्रजांशी लढल्या.

Q5. 'अवघ्या भारताची सेवा, बाणा आमुचा मराठी' याचा अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा.

आम्ही फक्त महाराष्ट्राचा नाही, तर संपूर्ण भारताचा विचार करतो. देशाची सेवा करणे हा मराठी माणसाचा स्वभाव आहे, आणि त्यासाठी आम्ही प्राणही द्यायला तयार आहोत.

परीक्षेसाठी टीप

थोर स्त्रियांची नावे आणि त्यांनी काय शिकवले, ही आकृती हमखास येते.

थोडक्यात सारांश

'आईस पत्र...' हे ओवी नावाच्या मुलीने आजोळहून (आईच्या माहेरहून) आईला लिहिलेले पत्र आहे. रोज फोनवर बोलणारी ओवी आजीकडची जुनी पत्रे पाहून पत्र लिहायचे ठरवते. पत्रात ती गावचा निसर्ग, आजीच्या हातचे जेवण, देवळातील कीर्तन आणि आजोबांच्या गोष्टी यांविषयी सांगते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• पत्राची सुरुवात: 'तीर्थरूप आईस, शिरसाष्टांग नमस्कार.' दिनांक: २० एप्रिल.
• आजीने लग्नानंतर पणजीने लिहिलेली सगळी पत्रे 'खजिना' म्हणून जपून ठेवली होती; ती पाहून ओवीने पत्र लिहायचे ठरवले.
• पूर्वी लोक पोस्टमनकाकांची आतुरतेने वाट पाहत; आवडत्या माणसाचे पत्र मिळाले की आनंद गगनात मावत नसे.
• गावचा निसर्ग: हिरवेगार डोंगर, झुळझुळ वाहणारी नदी, पिकांनी बहरलेले शेत, गवतफुलांचा माळरान.
• आजीच्या हातची भाजीभाकरी खूप चविष्ट लागते — पिझ्झा, बर्गरची आठवणही येत नाही.
• आजोबांबरोबर देवळात कीर्तन ऐकले; "कथा, काव्य, नाट्य यांचा सुंदर मिलाप म्हणजे कीर्तन." दोन तास कसे गेले कळले नाही.
• आजोबा रात्री मुलांना चांदण्यात गोष्टी सांगतात; ओवीने आईला गोष्टींची पुस्तके आणायला सांगितले.
• सुट्टी संपल्यावर आईने न्यायला यावे आणि चार दिवस राहावे, असा आजीचा निरोप.
• शेवट: 'तुझीच लाडकी, ओवी'.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• आजोळ – आईचे माहेर.
• पणजी – आजीची किंवा आजोबांची आई.
• खजिना – मौल्यवान संग्रह.
• चविष्ट – चवदार, रुचकर.
• मिलाप – संगम.
• दंग होणे – रमून जाणे.

भाषाभ्यास

• मायना: आई-वडील, आजी-आजोबा – तीर्थरूप; मित्र-मैत्रिणी – प्रिय.
• वाक्प्रचार: आश्चर्याचा धक्का बसणे – खूप आश्चर्य वाटणे; आनंद गगनात न मावणे – खूप आनंद होणे.
• नाती: आजीची मुलगी – ओवीची आई; आजीची आई – ओवीची पणजी; आईचे बाबा – ओवीचे आजोबा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ओवीने पत्र लिहायचे का ठरवले?

आजीने जपलेली पणजीची पत्रे पाहून तिला फोनऐवजी पत्रातून मन मोकळे करण्याची कल्पना आवडली.

Q2. कीर्तन म्हणजे काय, असे आजोबा म्हणाले?

कथा, काव्य आणि नाट्य यांचा सुंदर मिलाप म्हणजे कीर्तन.

Q3. ओवीने वर्णन केलेला गावातील निसर्ग लिहा.

• हिरवेगार डोंगर.
• झुळझुळ वाहणारी नदी.
• पिकांनी बहरलेली शेते.
• गवतफुलांचा माळरान.

Q4. कारणे लिहा: (अ) देवळात दोन तास कसे गेले ते कळले नाही. (आ) आईने पत्रानेच उत्तर द्यावे, असे ओवीने सांगितले.

• (अ) कीर्तनाचा कार्यक्रम खूप रंगला होता आणि सगळे त्यात दंग झाले होते.
• (आ) ओवीलाही पत्र मिळाल्याचा आनंद अनुभवायचा होता.

Q5. मित्राला बक्षीस मिळाल्याबद्दल अभिनंदनाच्या पत्राचे मुद्दे लिहा.

• दिनांक; 'प्रिय मित्र ..., सप्रेम नमस्कार.'
• बक्षीस मिळाल्याचा आनंद आणि अभिनंदन.
• पुढील यशासाठी शुभेच्छा; घरच्यांना नमस्कार.
• 'तुझा मित्र, ...'.

परीक्षेसाठी टीप

अनौपचारिक पत्रात दिनांक, मायना (तीर्थरूप/प्रिय), मजकूर आणि शेवट (तुझीच लाडकी...) हे भाग लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'अमुचा बाग किती छान' ही यशवंत देव यांची आनंदी कविता आहे. बागेतील फुले, फळे, पक्षी, भुंगे, झरे आणि झाडे यांचे सुंदर वर्णन कवितेत आहे. फुले आणि झाडे दुःख मनात ठेवून जगाला सुख देतात, असा संदेशही कविता देते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: यशवंत देव (१९२६–२०१८) — ज्येष्ठ गीतकार, संगीतकार. 'शब्दप्रधान गायकी'चे पुरस्कर्ते. 'अक्षरफुले', 'गाणारे शब्द' हे कवितासंग्रह. ही कविता 'गीतपुष्पांचा फुलोरा' या संग्रहातून.
• बागेत फुले, फळे आणि पक्षी सगळेच छान आहेत.
• वाऱ्यासोबत सुगंध दिशादिशांत दरवळतो; फुलांभोवती भुंगे गुणगुणतात.
• झऱ्याच्या पाण्याशी वेलींची कमान खेळते.
• रंगीत फुलांचा सुगंध उरात भरून घ्यावा आणि गाताना भान हरपून जावे.
• चाफा शेवंतीचा हेवा करत नाही; जास्वंदी गुलाबाला दाद देते; उंच नारळीलाही छोट्या गवताचा अभिमान आहे — कोणीही कोणाचा मत्सर करत नाही.
• काट्यातील फुले म्हणतात: दुःख मनात ठेवून जगाला सुख वाटा; पिंपळ ऊन सहन करून सावली देतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• दरवळणे – सुवास पसरणे.
• कमान – शोभेसाठी केलेली अर्धगोल रचना.
• भान हरपून जाणे – स्वतःला विसरून जाणे.
• हेवा – मत्सर, ईर्षा.
• सौख्य – सुख.
• छाया – सावली.

भाषाभ्यास

• चेतनगुणोक्ती: फुले हसतात, बोलतात; पिंपळ वरदान देतो; नारळीला अभिमान वाटतो.
• नादमय शब्द: छान छान छान, घमघमणारा, भिरभिरणारे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. फुलांभोवती कोण भिरभिरतात?

भुंगे.

Q2. छायेचे वरदान कोण देतो?

पिंपळ.

Q3. 'उंच नारळीलाही इथल्या गवताचा अभिमान' याचा अर्थ लिहा.

नारळाचे झाड उंच असूनही त्याला छोट्याशा गवताचा अभिमान आहे; मोठे-लहान असा भेद न मानता सगळे एकमेकांचा आदर करतात.

Q4. काट्यातील फुलांनी आणि पिंपळाने कोणता संदेश दिला?

• आपले दुःख मनात ठेवा.
• जगाला सुख वाटा.
• स्वतः ऊन सहन करून दुसऱ्यांना सावली द्या.

Q5. तुमच्या परिसरातील बागेचे वर्णन करा. (स्वमत)

आमच्या जवळच्या बागेत गुलाब, मोगरा, जास्वंद अशी फुले आहेत. सकाळी पक्ष्यांची किलबिल ऐकू येते. मुले झोपाळ्यावर खेळतात आणि मोठे फिरायला येतात.

परीक्षेसाठी टीप

'कोण ते लिहा' (भुंगे, पिंपळ, वारा, वेलींची कमान) असे प्रश्न हमखास येतात.

थोडक्यात सारांश

'आजोबांचा तीन पुडांचा डबा' ही अदिती देवधर यांची कथा आहे. यशला कपाटात आजोबांचा स्टीलचा तीन पुडांचा डबा सापडतो; आजोबांनी तो ४० वर्षे वापरला होता. यश मात्र दरवर्षी नवा प्लास्टिकचा डबा घेतो. आजी त्याला समजावते की प्लास्टिक नदी, समुद्र, मासे, प्राणी आणि शेवटी आपल्या पोटातही जाते. यश ठरवतो — यापुढे प्लास्टिकचा डबा वापरायचा नाही.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखिका: अदिती देवधर (जन्म १९८०). 'जीवितनदी' संस्थेच्या संस्थापक सदस्य; नदी संवर्धनाचे काम. पाठ 'चिकूपिकू' मासिकातून (जानेवारी २०२४).
• यश आजीला कपाट आवरायला मदत करत होता; त्याला तीन पुडांचा डबा दिसला.
• आजोबांनी हा एकच डबा कामावर नेण्यासाठी ४० वर्षे वापरला.
• यशचा प्लास्टिकचा डबा दरवर्षी बदलतो — मागच्या वर्षीच्या डब्याचे झाकण सैल झाले होते.
• तुटका प्लास्टिकचा डबा कचऱ्यात किंवा भंगारवाल्याकडे जातो; त्याचे छोटे तुकडे होतात.
• पावसाळ्यात पाण्याबरोबर प्लास्टिक नदीत, नदीतून समुद्रात जाते. मासे ते खाऊ समजून खातात; माणसे आणि प्राणी ते मासे खातात — म्हणजे प्लास्टिक आपल्याही पोटात जाते.
• स्टीलचा डबा अनेक वर्षे टिकतो; तुटला तरी वितळवून नवा डबा बनवता येतो.
• यश थक्क झाला आणि आजोबांचा डबा शाळेसाठी वापरायचे ठरवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पूड – डब्याचा एक कप्पा.
• भंगार – जुन्या, निरुपयोगी वस्तू (scrap).
• थक्क होणे – आश्चर्यचकित होणे.
• फ्लॅप – झडप (पारिभाषिक शब्द).
• पुनर्वापर – वस्तू पुन्हा वापरणे (reuse/recycle).

भाषाभ्यास

• संवादातील विरामचिन्हे: अवतरण चिन्ह (" "), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारवाचक चिन्ह (!).
• विरुद्धार्थी: जुना × नवा; टिकाऊ × तकलादू; घातक × उपयुक्त.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. आजोबांनी तीन पुडांचा डबा किती वर्षे वापरला?

४० वर्षे.

Q2. यशचा मागच्या वर्षीचा डबा का बदलला?

तो प्लास्टिकचा होता; त्याचे झाकण सैल झाले होते.

Q3. प्लास्टिक आपल्या पोटात कसे जाते?

• पावसाच्या पाण्याबरोबर प्लास्टिक नदीत आणि समुद्रात जाते.
• मासे ते खाऊ समजून खातात.
• माणसे आणि प्राणी ते मासे खातात.

Q4. स्टीलचा डबा प्लास्टिकपेक्षा चांगला का?

• तो अनेक वर्षे टिकतो.
• तुटला तरी वितळवून नवीन वस्तू बनवता येते.
• तो निसर्गाला आणि आरोग्याला घातक नाही.

Q5. प्लास्टिकचा वापर कमी करण्यासाठी तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

बाजारात कापडी पिशवी नेईन, स्टीलचा डबा आणि बाटली वापरेन, प्लास्टिक कचरा वेगळा करून योग्य ठिकाणी देईन.

परीक्षेसाठी टीप

'प्लास्टिक → नदी → समुद्र → मासे → माणूस' ही साखळी (ओघतक्ता) नीट लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'नव्या युगाची गाणी' ही वंदना विटणकर यांची कविता आहे. संगीतातील सात स्वर — सा, रे, ग, म, प, ध, नि — प्रत्येकजण एक चांगला संदेश देतो: एकी, कर्तव्य, नम्रता, मानवता, परिश्रम, समानता आणि निर्मळ मन. सर्वांनी मिळून नव्या युगाची गाणी गाऊया, असे कवयित्री सांगतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवयित्री: वंदना विटणकर (मृत्यू २०११) — कवयित्री, गीतकार, बालसाहित्यकार. 'हे गीत चांदण्यांचे', 'भ भ भोला' हे कवितासंग्रह. ही कविता 'गीतपुष्पांचा फुलोरा' या संग्रहातून.
• सर्वांनी एका सुरात नव्या युगाची गाणी गाऊया; सात सुरांची सरगम गुंफूया.
• सा: आपण सगळे साथी आहोत, भेदभावना दूर करा.
• रे: रेंगाळू नका, नेहमी आपले काम करा; निर्धाराने पुढे जा.
• ग: गर्व मिरवून कोणाचा सर्वनाश करू नका.
• म: मानवतेचा मंत्र शिका — तो महान आणि सुंदर आहे.
• प: परिश्रमाने यशाची ज्योत फुलवा.
• ध: समानता हाच जगातील खरा धर्म.
• नि: मनात निर्मळतेचा झरा सतत वाहू द्या.
• शेवटचा सा: सामर्थ्याने उद्याची पहाट उजळा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• युग – कालखंड.
• सरगम – संगीतातील स्वरांची मांडणी.
• निर्धार – निश्चय.
• पर्वा – काळजी.
• निर्मळ – स्वच्छ.
• उषा – पहाट.
• सामर्थ्य – बळ.

भाषाभ्यास

• अनुप्रास: प्रत्येक ओळ त्या स्वराच्या अक्षराने सुरू होणाऱ्या शब्दाशी जोडली आहे — सा–साथी, रे–रेंगाळू, ग–गर्व, म–महान, प–परिश्रम, ध–धर्म, नि–निर्मळ.
• यमक: युगाची–सुरांची; करा–झरा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. एकमुखाने कशाची गाणी गायची आहेत?

नव्या युगाची.

Q2. समानतेचा धर्म शिकवणारा सूर कोणता?

'ध'.

Q3. 'म' आणि 'नि' हे सूर काय म्हणतात?

• 'म': मानवतेचा महान, सुंदर मंत्र शिका.
• 'नि': मनात निर्मळतेचा झरा नेहमी वाहू द्या.

Q4. 'परिश्रम हाच यशाचा मार्ग आहे' — तुमचे मत लिहा.

• कष्टाशिवाय कोणतेही यश मिळत नाही.
• रोज थोडा थोडा सराव केला तर अवघड गोष्टही जमते.
• म्हणून 'प' सूर परिश्रमाने यशाची ज्योत फुलवायला सांगतो.

Q5. 'मानवता हाच खरा धर्म आहे' — तुमचे मत लिहा. (स्वमत)

माणसाने माणसाशी प्रेमाने, दयेने वागणे हाच खरा धर्म आहे. जात, धर्म, गरीब-श्रीमंत असा भेद न करता सर्वांना मदत करावी.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक स्वर आणि त्याचा संदेश अशी जोडी पाठ करा; 'स्वर काय म्हणतो' हा प्रश्न हमखास येतो.

थोडक्यात सारांश

'निसर्गरम्य माथेरान' हा सुशील दुधाणे यांचा प्रवासवर्णनपर पाठ आहे. रायगड जिल्ह्यातील माथेरान हे थंड हवेचे ठिकाण घनदाट झाडी, लाल पायवाटा आणि उंच सुळक्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. लेखक आंबेवाडीपासून डोंगर चढून माथेरानला पोहोचण्याचा अनुभव सांगतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: सुशील दुधाणे (जन्म १९६९) — भटकंतीवर पुस्तके लिहिणारे, शंभरहून अधिक गडकिल्ले सर करणारे 'दुर्ग भटके'.
• माथेरान रायगड जिल्ह्यात आहे; मुंबई-पुण्याच्या लोकांसाठी जवळचे सहलीचे ठिकाण.
• ते सुमारे ८०३ मीटर (सुमारे २६०० फूट) उंचीच्या पठारावर आहे; घनदाट झाडी आणि लाल पायवाटा सगळीकडे.
• सह्याद्रीपासून थोडी सुटलेली वेगळी डोंगररांग: मलंगगड → टवली → नवरानवरी → म्हैसमाळ → नाखिंद → माथेरान.
• माथेरानमध्ये कोणत्याही वाहनाला प्रवेश नाही; फक्त मिनी ट्रेनने जाता येते.
• उन्हाळा, हिवाळा, पावसाळा — तिन्ही ऋतूंत येथे चढाई करता येते.
• मोरबे धरण पार करून आंबेवाडीला पोहोचतात; तिथून इर्शाळगड, प्रबळगड दिसतात.
• पावसाळ्यात वाट हरवू नये म्हणून स्थानिक वाटाड्या सोबत हवा.
• सात तासांच्या पदभ्रमणानंतर 'हशाची पट्टी' वस्ती; नंतर कठीण चढण पार करून मलंगगडापासून माथेरानमध्ये प्रवेश.
• पाठात सांगितलेली एवढी चढाई केल्यावरही, निसर्गरम्य माथेरानची भेट अविस्मरणीय ठरते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पठार – सपाट उंच प्रदेश (plateau).
• पायवाट – लोकांच्या चालण्याने तयार झालेला अरुंद रस्ता.
• सुळका – डोंगराचा उभा कडा.
• वाटाड्या – वाट दाखवणारा (guide).
• पदभ्रमण – पायी फिरणे (trekking).

भाषाभ्यास

• विशेषनामे: माथेरान, रायगड, मलंगगड, इर्शाळगड, प्रबळगड, मोरबे धरण.
• जोडशब्द: घनदाट, निसर्गरम्य, कडेकपारी.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. रायगड जिल्ह्यातील थंड हवेचे ठिकाण कोणते?

माथेरान.

Q2. आंबेवाडीला पोहोचण्यासाठी कोणते धरण पार करावे लागते?

मोरबे धरण.

Q3. पाठात आलेल्या डोंगरांची नावे लिहा.

मलंगगड, टवली, नवरानवरी, म्हैसमाळ, नाखिंद, इर्शाळगड, प्रबळगड.

Q4. माथेरानची वैशिष्ट्ये लिहा.

• सुमारे ८०३ मीटर उंचीवरील थंड हवेचे ठिकाण.
• घनदाट झाडी आणि लाल पायवाटा.
• वाहनांना प्रवेश नाही; फक्त मिनी ट्रेन.
• तिन्ही ऋतूंत भटकंती करता येते.

Q5. पर्यटनस्थळांचे सौंदर्य जपण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल? (स्वमत)

कचरा टाकू नये, प्लास्टिक नेऊ नये, झाडे तोडू नयेत, प्राण्यांना त्रास देऊ नये आणि ठरलेल्या पायवाटेनेच चालावे.

परीक्षेसाठी टीप

माथेरानचे राज्य (महाराष्ट्र), जिल्हा (रायगड) आणि डोंगरांची नावे — आकृती पूर्ण करा प्रश्नासाठी पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

'मी मोठा की लहान?' हा सुनंदा उमर्जी यांचा विनोदी नाट्यछटा पाठ आहे. अमित हा लहान मुलगा आजीकडे तक्रार करतो: घरातले कधी त्याला "तू लहान आहेस" म्हणतात, तर कधी "आता तू मोठा झालास" म्हणतात. मग तो खरा मोठा की लहान? हा गोंधळ गमतीदार पद्धतीने मांडला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखिका: सुनंदा उमर्जी (१९३९–२०२०). 'रंजक बालकथा', 'बहारदार नाटिका' ही पुस्तके; 'ललित साहित्य पुरस्कार', 'बाल साहित्य पुरस्कार'. ही नाट्यछटा 'बहुरंगी नाट्यछटा' पुस्तकातून.
• आजी आल्यावर अमितने खाऊ विचारला; आजीने बेसनाचा लाडू आणला होता.
• बाबांचा थर्मामीटर घेऊन मित्राचा ताप बघितला तर आई म्हणाली, "तू लहान आहेस, अशा वस्तूंना हात लावू नको."
• खेळणी पसरून ठेवली तर आई म्हणाली, "आता तू मोठा झालास, खेळणी आवर."
• पाहुण्यांसाठी मदत करताना ग्लास फुटला — "लहानांचं काम नाही हे" असे म्हटले.
• गणित सोडवायला सांगितले तर "मोठा झालास, आता स्वतः सोडव" असे म्हणाले.
• जेवताना सांडले तर "एवढा मोठा झालास तरी नीट जेवता येत नाही!" आणि दूरदर्शनवर चित्रपट पाहताना "लहान मुलांनी फार जागू नये, जा झोप."
• शेवटी अमित आजीलाच विचारतो, "मी मोठा आहे की लहान?"

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नाट्यछटा – एकाच पात्राने बोललेले छोटे नाट्य (monologue).
• थर्मामीटर – तापमापक.
• ग्लास – पेला.
• पसारा – अस्ताव्यस्त पडलेल्या वस्तू.
• गोंधळ – मनातील गडबड, संभ्रम.

भाषाभ्यास

• संबोधन आणि उद्गार: "अगं आजी", "अरे व्वा!", "हो रे बछड्या" — बोलण्यात भावना दाखवणारे शब्द.
• विरुद्धार्थी: मोठा × लहान; आवरणे × पसरवणे; फुटणे × जोडणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. चौकट पूर्ण करा: (अ) आजीने दिलेला खाऊ (आ) ताप मोजायचे साधन (इ) मुलाचे नाव.

(अ) बेसनाचा लाडू. (आ) थर्मामीटर. (इ) अमित.

Q2. अमित दूरदर्शनवर काय पाहत होता?

चित्रपट.

Q3. आई अमितला 'तू लहान आहेस' असे केव्हा म्हणाली?

• बाबांचा थर्मामीटर वापरला तेव्हा.
• पाहुण्यांसाठी मदत करताना ग्लास फुटला तेव्हा.
• रात्री चित्रपट पाहत होता तेव्हा.

Q4. आई अमितला 'तू मोठा झालास' असे केव्हा म्हणाली?

• खेळणी पसरून ठेवली तेव्हा.
• गणित सोडवायला मदत मागितली तेव्हा.
• जेवताना सांडले तेव्हा.

Q5. तुम्हांलाही असा 'मोठा की लहान' प्रश्न पडला आहे का? (स्वमत)

हो. मला मोबाईल वापरायचा असतो तेव्हा 'लहान आहेस' म्हणतात, आणि धाकट्या भावाला सांभाळायचे असते तेव्हा 'मोठा आहेस' म्हणतात.

परीक्षेसाठी टीप

नाट्यछटा प्रभावी वाचताना आवाजातील चढउतार आणि भावना दाखवा; चौकट पूर्ण करण्याचे प्रश्न हमखास येतात.

थोडक्यात सारांश

'गवतफुला रे! गवतफुला!' ही इंदिरा संत यांची कविता आहे. माळरानावर पतंग उडवायला गेलेला एक मुलगा छोट्याशा रंगीत गवतफुलाला पाहतो आणि त्याच्या प्रेमात पडतो. त्या फुलाचे सौंदर्य पाहून तो पतंग आणि मित्रांनाही विसरतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवयित्री: इंदिरा संत (१९१४–२०००). 'शेला', 'मेंदी', 'मृगजळ', 'रंगबावरी', 'गर्भरेशीम' इ. कवितासंग्रह; 'अंगतपंगत', 'गवतफुला', 'मामाचा वाडा' हे बालकवितासंग्रह. ही कविता 'गवतफुला' संग्रहातून.
• मुलगा गवतफुलाशी बोलतो (संवाद साधतो) — "तुझा मला लळा लागला."
• मित्रांसोबत माळावर पतंग उडवताना त्याने गवतावर झुलणारे, हसणारे फूल पाहिले.
• फुलाला पाहून तो आकाशातील पतंग आणि मित्र दोघांनाही विसरला; हरखून गेला.
• फुलाचे वर्णन: हिरवी नाजूक रेशमी पाती, निळीनिळुली पाकळी, पिवळे चमकणारे पराग, तळाशी लाल पाकळी.
• उन्हात हे रंग पाहून मुलाचे भान हरपले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• रंगरंगुल्या – रंगीत, बहुरंगी.
• सानसानुल्या – लहान.
• लळा – माया, आपुलकी.
• नभ – आकाश.
• हरखून जाणे – खूप आनंदित होणे.
• झगमगती – चमकणारी.

भाषाभ्यास

• कवितेतील घटक आणि वर्णन: रंगरंगुल्या – गवतफूल; नीळनिळुली – पाकळी; हिरवी नाजूक – रेशीम पाती; गोजिरवाणी – लाल पाकळी; नभिचा – पतंग.
• पुनरुक्त शब्द: रंगरंगुल्या, सानसानुल्या, निळीनिळुली — कवितेला गोडवा देतात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कवितेतील मुलगा कोणाशी संवाद साधतो?

गवतफुलाशी.

Q2. गवतफूल कोठे उगवले आहे?

माळावर, गवतावर.

Q3. मुलाचे भान कशामुळे हरपून गेले?

उन्हात गवतफुलाचे सुंदर रंग पाहून.

Q4. गवतफुलाला पाहून मुलगा काय विसरला? गवतफुलाचे वर्णन करा.

• तो आकाशातील पतंग आणि मित्र विसरला.
• फुलाला हिरवी नाजूक पाती, निळी पाकळी, पिवळे पराग आणि तळाशी लाल पाकळी आहे.

Q5. तुम्हांला आवडणाऱ्या फुलाचे वर्णन करा. (स्वमत)

मला मोगरा आवडतो. त्याची पांढरी, नाजूक फुले उन्हाळ्यात फुलतात आणि त्यांचा सुगंध सगळ्या घरात दरवळतो.

परीक्षेसाठी टीप

'कवितेतील शब्द कोणत्या घटकाचे वर्णन करतात' हा प्रश्न हमखास येतो; जोड्या पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

'जाहिरात' हा सार्थक आणि त्याचे बाबा यांच्यातील संवाद आहे. रस्त्याने जाताना त्यांना पुस्तक प्रदर्शनाची मोठी जाहिरात दिसते. बाबा सार्थकला जाहिरात म्हणजे काय, ती कुठे-कुठे असते आणि तिचे फायदे काय, हे सोप्या शब्दांत समजावतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• रस्त्याच्या कडेला भिंतीवर एक मोठी पाटी (फलक) दिसली — ती पुस्तक प्रदर्शनाची जाहिरात होती.
• जाहिरात म्हणजे एखाद्या वस्तूची किंवा सेवेची माहिती लोकांना सांगण्यासाठी लावलेली पाटी, चित्र किंवा फलक.
• जाहिरातीतून लोकांना नवीन गोष्टींची माहिती मिळते.
• सार्थकने पाहिलेल्या जाहिराती: शालेय साहित्याचे दुकान, किराणा दुकान, मोबाईल दुकान आणि दवाखाना.
• जाहिराती कुठे असतात: बस, भिंत, वर्तमानपत्र, रस्त्याच्या कडेला इ.
• जाहिरात लावायला पैसे द्यावे लागतात; जागा मोठी आणि चांगली असेल तर जास्त पैसे लागतात.
• फायदे: वस्तू, ठिकाणे आणि कार्यक्रमांची माहिती मिळते; कमी वेळात योग्य ठिकाणी योग्य वस्तू खरेदी करता येते; कार्यक्रमांचा आनंद आणि सेवांचा लाभ घेता येतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• जाहिरात – वस्तू किंवा सेवेची माहिती देणारा संदेश (advertisement).
• फलक – पाटी (board).
• कडेला – बाजूला.
• फायदा – नफा, लाभ.
• भ्रमणध्वनी – मोबाईल.

भाषाभ्यास

• संवादलेखन: पात्राचे नाव, अपूर्णविराम (:) आणि मग त्याचे वाक्य — उदा. 'सार्थक : बाबा, ...'.
• चांगल्या जाहिरातीचे गुण: आकर्षक शीर्षक, चित्र, दिनांक, वेळ, ठिकाण, आयोजक, थोडक्यात माहिती.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. रस्त्याच्या कडेला कोणती जाहिरात दिसली?

पुस्तकांच्या भव्य प्रदर्शनाची जाहिरात.

Q2. जाहिरात म्हणजे काय?

एखाद्या वस्तूची किंवा सेवेची माहिती लोकांना सांगण्यासाठी लावलेली पाटी, चित्र किंवा फलक म्हणजे जाहिरात.

Q3. पाठात कोणकोणत्या जाहिरातींचा उल्लेख आला आहे?

• पुस्तक प्रदर्शन.
• शालेय साहित्याचे दुकान आणि किराणा दुकान.
• मोबाईलचे दुकान आणि दवाखाना.

Q4. जाहिरातींमुळे कोणते फायदे होतात?

• वस्तू, ठिकाणे, कार्यक्रम यांची माहिती मिळते.
• कमी वेळात योग्य वस्तू खरेदी करता येते.
• कार्यक्रम आणि सेवांचा लाभ घेता येतो.

Q5. शाळेच्या क्रीडा महोत्सवाची छोटी जाहिरात तयार करा.

• शीर्षक: 'चला, खेळूया! वार्षिक क्रीडा महोत्सव'.
• दिनांक, वेळ आणि ठिकाण (शाळेचे मैदान).
• खेळ: धावणे, खो-खो, कबड्डी.
• आयोजक: शाळेचे नाव; 'सर्वांनी अवश्य या!'

परीक्षेसाठी टीप

जाहिरात तयार करताना दिनांक, वेळ, ठिकाण आणि आयोजक हे चार मुद्दे कधीही विसरू नका.

थोडक्यात सारांश

'गणितातील एक कूटप्रश्न' हा दिवाकर बापट यांचा पाठ आहे. महान गणितज्ञ श्रीनिवास रामानुजन पाचवीत असतानाचा प्रसंग यात आहे. गुरुजी सांगतात, "कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येने भाग दिला की उत्तर एक येते." पण रामानुजन विचारतो, "शून्याला शून्याने भागले तर?" लहान वयातही त्याची बुद्धी किती तल्लख होती, हे यातून दिसते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: दिवाकर बापट — बालसाहित्य, चरित्रे, विज्ञानलेखन. पाठ 'विश्व वैज्ञानिक श्रीनिवास रामानुजन' या पुस्तकातून.
• गुरुजींनी सिद्धांत सांगितला: एखाद्या संख्येला त्याच संख्येने भाग दिल्यास भागाकार एक येतो. उदा. आठ भागिले आठ = एक; शंभर भागिले शंभर = एक.
• बहुतेक मुलांना हे समजले; पण रामानुजनच्या चेहऱ्यावर शंका-कुशंकांचे जाळे होते.
• तो धिटुकलेपणाने उभा राहून म्हणाला, "शून्याला शून्याने भागले तर एक उत्तर नाही येत."
• गुरुजी अवाक् झाले; सारा वर्ग उत्सुक झाला.
• रामानुजन म्हणाला, शून्य एके शून्य याला काही अर्थ नाही, म्हणून शून्याला शून्याने भाग देण्याची जरुरीच नाही.
• गुरुजी मनात म्हणाले, "हा मुलगा लहान असला, तरी बुद्धिमान दिसतोय."
• (गणितात आज आपण म्हणतो: शून्याने भागाकार करता येत नाही — तो 'अव्याख्यात' असतो.)

महत्त्वाच्या संज्ञा

• कूटप्रश्न – अवघड, कोड्यासारखा प्रश्न.
• सिद्धांत – तत्त्व, नियम.
• चिंताग्रस्त – विचारमग्न.
• इवलासा – लहान.
• अवाक् होणे – आश्चर्यचकित होणे.
• धिटुकलेपणा – धाडसीपणा.

भाषाभ्यास

• विरुद्धार्थी: चांगला × वाईट; शेवट × सुरुवात; मागे × पुढे; धिटुकलेपणा × घाबरटपणा.
• वाक्प्रचार: चेहरा उजळणे – प्रसन्न होणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. गुरुजींनी सांगितलेला सिद्धांत कोणता?

कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येने भाग दिला तर भागाकार एक येतो.

Q2. 'तुम्ही म्हणता, तसं नेहमीच नाही घडत.' असे कोण, कोणाला म्हणाले?

रामानुजन गुरुजींना म्हणाला.

Q3. रामानुजनने सांगितलेला सिद्धांत कोणता?

• शून्याला शून्याने भागले तर उत्तर एक येत नाही.
• शून्याला शून्याने भाग देण्याची जरुरीच नाही.

Q4. रामानुजनविषयी गुरुजींच्या मनात कोणता विचार आला? त्यातून काय समजते?

• 'हा मुलगा लहान असला, तरी बुद्धिमान दिसतोय.'
• लहान वयातच रामानुजन प्रश्न विचारणारा आणि खोल विचार करणारा होता.

Q5. वर्गात शंका आली तर विचारावी का? का? (स्वमत)

हो. शंका विचारल्याने विषय नीट समजतो, नवीन माहिती मिळते आणि आत्मविश्वास वाढतो — रामानुजनसारखे.

परीक्षेसाठी टीप

'कोण कोणाला म्हणाले' आणि विरुद्धार्थी शब्दांच्या जोड्या या पाठावर हमखास विचारतात.

थोडक्यात सारांश

'सुगी' ही संतोष आळंजकर यांची कविता आहे. वर्षभर शेतात राबल्यानंतर कापणीचा (सुगीचा) हंगाम येतो. ज्वारीची पिवळी कणसे मोत्यांसारख्या दाण्यांनी भरतात. भरलेले शिवार पाहून शेतकऱ्याच्या मनात आनंद मावत नाही, आणि तो देवाचे आभार मानतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: संतोष आळंजकर (जन्म १९७८). 'मातीत हरवल्या कविता', 'हंबरवाटा' हे कवितासंग्रह; 'रानभुलीचे दिवस' हा ललित लेखसंग्रह; 'चांदणभुलव्या' हा बालकथासंग्रह.
• सुगीचे दिवस आले; विळे धार लावून तयार ठेवा, रानात चला — रानमेवा पिवळा होऊन बहरला आहे.
• ज्वारीच्या पिवळ्या धाटांवर मोत्यांसारखे दाणे लगडले आहेत; जणू देवाने धान्याचे माप शेतात सांडले आहे.
• मनाला मनापासून उत्साह आहे; शेतकरी कंबर कसून पिकांच्या रांगांवर (आथीवर) कापणीला लागतो.
• भर उन्हात कापणी करूनही मनात चांदण्यासारखे सुख आहे.
• पीक पाहून पोटात सुख मावत नाही.
• शेतकरी देवाकडे मागतो: असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ दे, आणि तुझ्या देणाऱ्या हाताचा कोणालाही हेवा वाटू नये.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सुगी – कापणीचा हंगाम (harvest).
• पाजळणे – धार लावणे.
• हळदला – पिवळा झाला, बहरला.
• धाट – ज्वारी, बाजरी यांची उभी रोपे.
• लगडणे – दाण्यांनी भरणे.
• सोंगणी – कापणी.
• कंबर कसणे – सिद्ध होणे.

भाषाभ्यास

• उत्प्रेक्षा: "जणू देवाचे मापडे शेत शिवारी सांडले" — 'जणू' हा शब्द.
• रूपक/उपमा: दाणे = मोती; मनातील आनंद = चांदणे.
• विरोध: भर उन्हात सोंगणी, तरी मनात चांदणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सुगीच्या दिवसात शेतकरी विळ्यांना काय करतो?

विळ्यांना धार लावून (पाजळून) तयार ठेवतो.

Q2. धाटांवर काय लगडले आहे?

मोत्यांसारखे दाणे.

Q3. 'धाट पिवळे पिवळे, वर मोती लगडले' याचा अर्थ लिहा.

ज्वारीची रोपे पिकून पिवळी झाली आहेत आणि त्यांच्या कणसांवर मोत्यांसारखे पांढरे, चमकदार दाणे भरले आहेत.

Q4. सुगीच्या दिवसात शेतकरी आनंदी का असतो?

• वर्षभराच्या कष्टाचे फळ मिळते.
• शेत भरभरून पिकलेले असते.
• घरात धान्य येणार असते; म्हणून उन्हातही तो सुखी असतो.

Q5. 'परिश्रमाशिवाय यश नाही' — तुमचे मत लिहा. (स्वमत)

शेतकरी वर्षभर कष्ट करतो म्हणूनच सुगी येते. तसेच आपण रोज मेहनतीने अभ्यास केला तरच परीक्षेत यश मिळते.

परीक्षेसाठी टीप

'जणू' असलेली ओळ (उत्प्रेक्षा) आणि नवीन शब्दांचे अर्थ (सोंगणी, धाट, पाजळणे) लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'थोरांची ओळख' या पाठात बाबुसिंग राठोड यांच्या 'भारताचे भाग्यविधाते' या पुस्तकातून दोन थोर व्यक्तींची ओळख करून दिली आहे — भारताचे अकरावे राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि दुसरे पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री. दोघांनीही गरिबीतून कष्टाने शिक्षण घेऊन देशाची मोठी सेवा केली.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: बाबुसिंग राठोड (जन्म १९५४).
• डॉ. अब्दुल कलाम: पूर्ण नाव अबुल पाकीर जैनुलअबदीन अब्दुल कलाम. जन्म १५ ऑक्टोबर १९३१, तमिळनाडूतील रामेश्वरम् येथे; मृत्यू २७ जुलै २०१५.
• लहानपणी वडिलांचे छत्र हरपल्याने वर्तमानपत्रे विकून शिक्षण घेतले; बहिणीने दागिने गहाण ठेवून मदत केली. त्यांना गणिताची आवड होती.
• अमेरिकेतील 'नासा' संस्थेत एरोस्पेसचे शिक्षण; नंतर विक्रम साराभाई अवकाश केंद्राचे प्रमुख. अग्नी क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी चाचणीमुळे जगभर कौतुक.
• 'पद्मभूषण', 'पद्मविभूषण' आणि 'भारतरत्न' हे सन्मान; राष्ट्रपती आणि पंतप्रधानांचे सल्लागार म्हणूनही काम.
• लालबहादूर शास्त्री: जन्म २ ऑक्टोबर १९०४, उत्तर प्रदेशातील मोगलसराई येथे; मृत्यू ११ जानेवारी १९६६. वडील शारदाप्रसाद श्रीवास्तव, आई रामदुलारीदेवी.
• वडील शिक्षक असल्याने लोक त्यांना आदराने 'मुंशीजी' म्हणत.
• शास्त्रीजींना संस्कृत भाषेची विशेष आवड होती.
• शिक्षणानंतर ते भारत सेवक संघाशी जोडले गेले; देशसेवेचे व्रत घेतले.
• पंडित नेहरूंनंतर ते भारताचे दुसरे पंतप्रधान झाले (९ जून १९६४ ते ११ जानेवारी १९६६). मरणोत्तर 'भारतरत्न'.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• भाग्यविधाता – नशीब घडवणारा.
• छत्र हरपणे – आधार (वडील) गमावणे.
• क्षेपणास्त्र – दूरवर मारा करणारे अस्त्र (missile).
• मरणोत्तर – मृत्यूनंतर.
• कार्यकाळ – पदावर असण्याचा काळ.

भाषाभ्यास

• विशेषनामे: रामेश्वरम्, मोगलसराई, नासा, अग्नी.
• जोडशब्द: देशसेवा, शिक्षणप्रेम, अवकाश केंद्र.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. डॉ. अब्दुल कलाम यांचे जन्मस्थळ कोणते?

तमिळनाडूमधील रामेश्वरम्.

Q2. लालबहादूर शास्त्री यांना कोणत्या विषयाची आवड होती?

संस्कृत भाषेची.

Q3. डॉ. कलाम यांना कोणकोणत्या पुरस्कारांनी सन्मानित केले?

पद्मभूषण, पद्मविभूषण आणि भारतरत्न.

Q4. डॉ. कलाम यांच्या कार्याची माहिती लिहा.

• नासामध्ये एरोस्पेसचे शिक्षण घेतले.
• विक्रम साराभाई अवकाश केंद्राचे प्रमुख झाले.
• अग्नी क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी घडवली.
• भारताचे अकरावे राष्ट्रपती झाले.

Q5. लालबहादूर शास्त्री यांचा जन्म कोठे व केव्हा झाला? त्यांना कोणता पुरस्कार मिळाला?

• जन्म: २ ऑक्टोबर १९०४, मोगलसराई (उत्तर प्रदेश).
• पुरस्कार: मरणोत्तर 'भारतरत्न'.

परीक्षेसाठी टीप

दोघांचे जन्म-दिनांक, जन्मस्थळ आणि पुरस्कार यांचा छोटा तक्ता करून पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

'मायबोली' ही गझलकार सुरेश भट यांची प्रसिद्ध कविता आहे. आपण मराठी बोलतो, ऐकतो, जाणतो, मानतो — हे आपले भाग्य आहे, असे कवी अभिमानाने सांगतात. मराठी भाषा मनात, हृदयात, रक्तात आणि महाराष्ट्राच्या निसर्गात सर्वत्र भरलेली आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: सुरेश भट (१९३२–२००३) — सुप्रसिद्ध कवी, गझलकार. 'रूपगंधा', 'रंग माझा वेगळा', 'एल्गार', 'झंझावात' हे काव्यसंग्रह. त्यांनी मराठीत 'गझल' लोकप्रिय केली. ही कविता 'रूपगंधा' संग्रहातून.
• मराठी बोलायला, ऐकायला मिळते हे आमचे भाग्य; धर्म, पंथ, जात यांना मराठी एकत्र जोडते.
• जगात आम्ही मराठीला आई (माय) मानतो.
• मराठी आमच्या मनात रमते, हृदयात धडधडते, नसानसांत नाचते आणि रक्तात रंगते.
• पिढ्यान्पिढ्या मराठी आमच्यासोबत जन्मते, वाढते, खेळते आणि घराघरांत नांदते.
• महाराष्ट्राच्या निसर्गातही मराठी आहे — फुलांत हसते, डोंगरांत गर्जते, दऱ्याखोऱ्यांत हिंडते, वनात गुंजते, झाडांवर साजते, आकाशातून बरसते, पिकांतून डोलते, नद्यांतून वाहते.
• कवितेतून मराठी भाषेविषयी प्रेम, अभिमान आणि गौरव व्यक्त होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मायबोली – मातृभाषा.
• लाभणे – मिळणे.
• दंगणे – रमून जाणे.
• नग – पर्वत.
• गर्जणे – मोठ्याने आवाज करणे.
• गुंजणे – घुमणे.
• तरूलता – झाडेवेली.

भाषाभ्यास

• चेतनगुणोक्ती: भाषा माणसासारखी हसते, नाचते, खेळते, हिंडते — निर्जीव गोष्टीला सजीवासारखे दाखवले आहे.
• जोड्या: मुलामुलींत – खेळते; नगानगांत – गर्जते; तरूलतांत – साजते; नभामधून – बरसते.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कवीच्या मते आपल्याला कोणते भाग्य लाभले आहे?

मराठी बोलण्याचे भाग्य लाभले आहे.

Q2. मराठी भाषा कोणत्या बाबतीत एकता जपते?

धर्म, पंथ आणि जात या सर्वांना ती एक जाणते, जोडते.

Q3. जगामध्ये मराठी भाषा काय म्हणून मिरवते?

माय (आई) म्हणून.

Q4. कवीला फुलाफुलांत आणि निसर्गात मराठीचे कोणते रूप दिसते?

• फुलाफुलांत हसणारी.
• डोंगरांत गर्जणारी, वनात गुंजणारी.
• आकाशातून बरसणारी, पिकांतून डोलणारी, नद्यांतून वाहणारी.

Q5. या कवितेतून कोणता संदेश मिळतो? (स्वमत)

आपल्या मातृभाषेवर प्रेम करावे, तिचा अभिमान बाळगावा आणि ती रोज बोलून, वाचून, लिहून जपावी.

परीक्षेसाठी टीप

'आमच्या नसानसांत नाचते मराठी' यातील अलंकार चेतनगुणोक्ती आहे — हा प्रश्न हमखास येतो.

थोडक्यात सारांश

'आपली संस्कृती, आपल्या परंपरा' या पाठात शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाचे वर्णन आहे. 'आपली संस्कृती, आपल्या परंपरा' या कार्यक्रमात भूपाळी, ओवी, वासुदेव, अभंग, पोवाडा, भारूड आणि गोंधळ असे महाराष्ट्राचे लोककलाप्रकार सादर झाले. त्यातून विद्यार्थ्यांना महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकपरंपरेची ओळख झाली.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सुरुवातीला शाळेच्या परिसरातून ग्रंथदिंडी काढली.
• कार्यक्रमाची सुरुवात 'घनश्याम सुंदरा' या भूपाळीने झाली. भूपाळी = पहाटे गायले जाणारे मंगलगीत.
• नऊवारी साडी नेसलेल्या दोन मुली जात्यावर दळण दळताना ओवी गात होत्या; पूर्वी स्त्रिया ओव्यांतून मनातील भावना व्यक्त करत.
• वासुदेव: घोळदार अंगरखा, तांबडा शेला, झोळी, पायांत घुंगरू, कमरेला बासरी आणि डोक्यावर मोरपिसांची टोपी; टाळ-चिपळ्या वाजवत "वासुदेव आला" गात नाचला.
• कीर्तनकाराच्या वेशातील विद्यार्थ्याने संत तुकारामांचा अभंग म्हटला — "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरें".
• पोवाडा = असामान्य व्यक्तीच्या शौर्याची आणि कर्तृत्वाची गाथा सांगणारे स्तुतिपर गीत. छत्रपती शिवाजी महाराजांवरील पोवाड्याने मन जिंकले.
• भारूड: संत एकनाथांनी मनोरंजनातून समाजप्रबोधनासाठी भारुडे रचली; 'विंचू चावला' हे लोकप्रिय भारूड सादर झाले.
• शेवटी गोंधळ हे लोकनृत्य — "आई भवानी तुझ्या कृपेने...".
• महाराष्ट्रासारख्या समृद्ध लोकपरंपरेच्या राज्यात जन्मल्याचा विद्यार्थ्यांना अभिमान वाटला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• संस्कृती – एखाद्या समाजाचे आचार, विचार, कला (culture).
• भूपाळी – पहाटे गायले जाणारे मंगलगीत.
• शेला – रेशमी उपरणे.
• दिगंतावरती – आकाशापर्यंत.
• लोकपरंपरा – लोकसंस्कृतीचा वारसा.

भाषाभ्यास

• लोककला आणि ओळख: भूपाळी – पहाटेचे गीत; ओवी – जात्यावरचे गीत; पोवाडा – शौर्यगीत; भारूड – प्रबोधनगीत; गोंधळ – लोकनृत्य.
• विशेषनामे: संत तुकाराम, संत एकनाथ, छत्रपती शिवाजी महाराज.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कार्यक्रमाची सुरुवात कशाने झाली?

'घनश्याम सुंदरा' या भूपाळीने.

Q2. पोवाडा म्हणजे काय?

असामान्य व्यक्तीच्या शौर्याची आणि कर्तृत्वाची गाथा सांगणारे स्तुतिपर गीत.

Q3. वासुदेवाच्या वेशाचे वर्णन करा.

• घोळदार अंगरखा आणि तांबडा शेला.
• खांद्यावर झोळी, पायांत घुंगरू, कमरेला बासरी.
• डोक्यावर मोरपिसांची शंकूसारखी टोपी; हातात टाळ-चिपळ्या.

Q4. स्नेहसंमेलनात सादर झालेले लोककलाप्रकार लिहा.

भूपाळी, ओवी, वासुदेव, अभंग, पोवाडा, भारूड आणि गोंधळ.

Q5. आपली परंपरा जपण्यासाठी तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

सणांचे महत्त्व समजून घेईन, लोकगीते शिकेन, आजी-आजोबांकडून जुन्या गोष्टी ऐकेन आणि शाळेच्या कार्यक्रमांत लोककला सादर करेन.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक लोककलाप्रकार आणि त्याचा अर्थ अशा जोड्या लावा — हा प्रश्न हमखास येतो.

थोडक्यात सारांश

'नवा ऋतू' ही राजेंद्र आरेकर यांची कविता आहे. फाल्गुन संपून चैत्र महिना येतो आणि वसंत ऋतूचे स्वागत होते. घराच्या दारी तोरणाची कमान, गुढी, आंब्याला मोहोर, कोकिळेचे गाणे आणि पूर्व-पश्चिमेला पसरलेले रंग — सगळी धरती आनंदात दंग होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: राजेंद्र आरेकर (जन्म १९५९). 'आई' आणि 'साद आईसं' हे कवितासंग्रह. महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या गुहागर शाखेचे अध्यक्ष. ही कविता 'आई' संग्रहातून.
• सोन्यासारखा दिवस आला आहे; डोक्यावर स्वप्ने घेऊन आलेल्या नव्या दिवसाचे स्वागत करण्यासाठी दारी कमान बांधली आहे.
• फाल्गुन संपला; होळीचा रंग मागे ठेवून, गुढी-तोरणांच्या संगतीत चैत्र बहरून आला.
• आंब्याला मोहोर आला; फांदी भाराने वाकली; कोकिळा वसंताचे गीत गाते.
• पूर्व-पश्चिम क्षितिजावर अनोखे रंग पसरले.
• नव्या ऋतूच्या स्वागतात वसुंधरा (पृथ्वी) दंग झाली.
• चैत्रात (गुढीपाडवा) नवे वर्ष सुरू होते; निसर्गात प्रसन्न, उत्साही वातावरण असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• दिस – दिवस.
• सोनियाचा – सोन्याचा.
• सपान – स्वप्न.
• आम्र – आंबा.
• मोहोर – आंब्याचा फुलोरा.
• क्षितिज – आकाश धरतीला टेकल्यासारखी दिसणारी रेषा.
• वसुंधरा – पृथ्वी. दंग – मग्न.

भाषाभ्यास

• महिने: फाल्गुन, चैत्र (कवितेत आलेले मराठी महिने).
• दिशा: पूर्व, पश्चिम.
• चेतनगुणोक्ती: "गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून" — महिना माणसासारखा निघून जातो.
• बोलीभाषेतील शब्द: दिस, सपान, भारानं.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कवितेत आलेल्या मराठी महिन्यांची नावे लिहा.

फाल्गुन आणि चैत्र.

Q2. कवितेत कोणत्या दिशांची नावे आली आहेत?

पूर्व आणि पश्चिम.

Q3. वसंत ऋतूची वैशिष्ट्ये लिहा.

• आंब्याला मोहोर येतो.
• कोकिळा गाते.
• आकाशात सुंदर रंग पसरतात; सगळा निसर्ग प्रसन्न होतो.

Q4. नव्या ऋतूचे स्वागत कसे केले आहे?

• दारी तोरणाची कमान बांधली.
• गुढी उभारली.
• वसुंधरा आनंदात दंग झाली.

Q5. गुढीपाडवा सण तुम्ही कसा साजरा करता? (स्वमत)

सकाळी लवकर उठून अंघोळ करतो, दारात रांगोळी काढतो, तोरण बांधतो, गुढी उभारतो आणि गोडधोड जेवण करतो.

परीक्षेसाठी टीप

'गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून' यातील अलंकार (चेतनगुणोक्ती) ओळखा — हा प्रश्न विचारला आहे.

थोडक्यात सारांश

'भिकूतात्यांची भंबेरी' हा प्र. के. अत्रे यांचा विनोदी नाट्यपाठ आहे. ठमाबाईच्या सांगण्यावरून भिकूतात्या पाटलांच्या शेतातून न विचारता वांगी आणि कांदे घेतात. "शेतालाच विचारले" असे म्हणत ते स्वतःच दोन्ही आवाजात बोलतात. पण पाटील तीच युक्ती वापरून त्यांना पकडतात आणि भिकूतात्यांची चांगलीच फजिती (भंबेरी) उडते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: प्र. के. अत्रे — प्रल्हाद केशव अत्रे, 'केशवकुमार' (१८९८–१९६९). पत्रकार, नाटककार, कवी, वक्ते, विनोदी लेखक. 'श्यामची आई' चित्रपटाला १९५४ मध्ये पहिले राष्ट्रपती सुवर्णपदक. 'साष्टांग नमस्कार', 'तो मी नव्हेच' ही नाटके; 'कऱ्हेचे पाणी' हे आत्मचरित्र; 'झेंडूची फुले' हा काव्यसंग्रह.
• ठमाबाईंना वांग्याचे भरीत करायचे होते; त्यांनी भिकूतात्यांना वांगी आणायला सांगितले.
• शेतात मालक दिसला नाही; भिकूतात्यांनी "शेता, वांगी घेऊ का?" असे विचारून स्वतःच आवाज बदलून "घ्या की हवी तेवढी" असे उत्तर दिले.
• ठमाबाईंनी कांदेही मागितले — कांद्यांची कुरकुरीत भजी करायची होती.
• वांगी गायब झाल्याचे पाहून पाटील चोर पकडण्यासाठी शेतात टपून बसले.
• भिकूतात्या पुन्हा 'शेताला विचारून' कांदे घेऊ लागले; पाटलांनी त्यांना पकडले.
• पाटलांनी तीच युक्ती वापरली: स्वतःच्या हाताच्या मुठीला विचारले, "तात्यांना धम्मकलाडू देऊ का?" आणि आवाज बदलून "द्या की हवे तेवढे!"
• भिकूतात्या पाया पडले, "पुन्हा असे करणार नाही" म्हणाले आणि पाटलांनी सोडल्यावर पळून गेले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• भंबेरी – फजिती.
• तोंडाला पाणी सुटणे – एखादा पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा होणे.
• पुसणे – विचारणे.
• एकवार – एकदा.
• धम्मकलाडू – (गमतीने) बुक्का, ठोसा.

भाषाभ्यास

• वाक्प्रचार: अकलेचा कांदा – शहाणपणाचा आव आणणारा मूर्ख माणूस; गळ्यातील ताईत – अतिशय प्रिय; कूपमंडूक – संकुचित वृत्तीचा; उंबराचे फूल – अतिशय दुर्मीळ गोष्ट; ओझ्याचा बैल – लादलेले काम निमूटपणे करणारा.
• नादयुक्त शब्द: खळखळ, झुळझुळ, किलबिल, गडगड.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ठमाबाई वांग्यांचे आणि कांद्यांचे काय करणार होत्या?

वांग्यांचे भरीत आणि कांद्यांची कुरकुरीत भजी.

Q2. भिकूतात्याने कोणाला विचारून वांगी घेतली?

शेतालाच विचारून (स्वतःच आवाज बदलून उत्तर देऊन).

Q3. पाटलांना शेतात चोरी झाल्याचे कसे कळले?

शेतातील बरीच वांगी नाहीशी झाली होती, म्हणून.

Q4. 'दया करा. एकवार मला सोडून द्या.' — कोण, कोणाला, का म्हणाले?

• भिकूतात्या पाटलांना म्हणाले.
• न विचारता कांदे घेताना पाटलांनी त्यांना पकडले होते आणि 'धम्मकलाडू' देण्याची धमकी दिली होती.

Q5. या पाठातून कोणता बोध मिळतो? (स्वमत)

दुसऱ्याची वस्तू न विचारता घेऊ नये; चलाखी केली तर कधी ना कधी फजिती होतेच. प्रामाणिकपणा हाच चांगला मार्ग.

परीक्षेसाठी टीप

'कोण, कोणाला म्हणाले' (सहा वाक्ये) आणि पाठातील वाक्प्रचार यांचा सराव करा.

थोडक्यात सारांश

'विचारधन' या पाठात झाडे आणि पर्यावरण यांविषयी महाराष्ट्रातील तीन संतांचे विचार दिले आहेत — संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत एकनाथ. झाडे आपल्याकडचे सर्व काही — पाने, फुले, फळे, सावली — दुसऱ्यांना देतात. म्हणून झाडे लावणे, वाढवणे आणि जपणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• झाडे, वेली, फळे, फुले, पाने, वने हे निसर्गाचे अविभाज्य घटक आहेत; त्यांचे संवर्धन हे आपले कर्तव्य.
• संत ज्ञानेश्वर: वाटेने चालणाऱ्या वाटसरूला झाड आपली पाने, फुले, सावली, फळे आणि मुळे देण्यास कधीच चुकत नाही. झाड माणसावर कायम उपकार करत असते.
• संत नामदेव: जे लोक नेहमी झाडे लावतात आणि त्यांची निगा राखतात, त्यांच्यावर निसर्गाच्या सुखाची शीतल सावली (छत्र) सतत राहते; त्यांना निसर्गाची कृपा लाभते.
• संत एकनाथ: एखादा अतिथी झाडाजवळ आला तर झाड त्याला कधीच रिकाम्या हाती पाठवत नाही; पाने, फुले, फळे, मुळे, सावली, साल, लाकूड — सर्व देते. झाडाकडे परोपकारी वृत्ती असते.
• तिन्ही संतांचा एकच संदेश: झाडे निःस्वार्थपणे देतात, म्हणून आपण त्यांचे रक्षण करावे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पत्र – पान.
• पुष्प – फूल.
• छाया – सावली.
• वाटेचा – वाटसरू, प्रवासी.
• वंचनार्थु न करी – फसवत नाही, रिकाम्या हाती पाठवत नाही.
• परोपकार – दुसऱ्यांचे भले करणे.
• संवर्धन – जपणूक, वाढ (conservation).

भाषाभ्यास

• समानार्थी: पत्र – पान; पुष्प – फूल; छाया – सावली; वृक्ष – झाड; अतिथी – पाहुणा.
• जुने (संतकालीन) शब्द: आलिया – आलेल्या; जैसा – जसा; त्यासी – त्याला.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. या पाठात कोणत्या संतांचे विचार दिले आहेत?

संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत एकनाथ.

Q2. संत ज्ञानेश्वरांच्या मते वृक्ष वाटसरूला काय देतो?

पाने, फुले, सावली, फळे आणि मुळे.

Q3. संत नामदेवांच्या मते झाडे लावणाऱ्यांना काय लाभते?

त्यांच्यावर सुखाच्या शीतल छायेचा वर्षाव होतो आणि निसर्गाची कृपा लाभते.

Q4. संत एकनाथ वृक्षाची कोणती वृत्ती सांगतात?

• अतिथीला वृक्ष कधीच रिकाम्या हाती पाठवत नाही.
• पाने, फुले, फळे, मूळ, सावली, साल, लाकूड सर्व देतो.
• म्हणजे वृक्षाकडे परोपकारी वृत्ती असते.

Q5. झाडांचे संवर्धन करण्यासाठी तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

वाढदिवसाला एक झाड लावेन, त्याला नियमित पाणी घालेन, झाडे तोडू नयेत असे इतरांना सांगेन आणि कागद जपून वापरेन.

परीक्षेसाठी टीप

संत आणि त्यांचा विचार अशा जोड्या लावा; 'वृक्ष काय काय देतो' याची यादी पाठ करा.