Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 1
इतिहास म्हणजे काय ?
What is History?
थोडक्यात सारांश
भूतकाळात घडून गेलेल्या घटनांचे ज्ञान करून देणारे शास्त्र म्हणजे इतिहास. या पाठात भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ, इतिहासाची शास्त्रीय पद्धत आणि इतिहासाचा आपल्याला होणारा उपयोग यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
निघून गेलेला काळ म्हणजे भूतकाळ, आत्ताचा चालू क्षण म्हणजे वर्तमानकाळ आणि अजून यायचा असतो तो भविष्यकाळ.
'काल', 'गेल्या वर्षी' हे शब्द भूतकाळ; 'आज', 'आत्ता' हे वर्तमानकाळ; 'उद्या', 'पुढील वर्षी' हे भविष्यकाळ दर्शवतात.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वीचा काळ म्हणजे आजपासून सुमारे चारशे वर्षांपूर्वीचा काळ.
भूतकाळातील घटनांचे ज्ञान करून देणारे शास्त्र म्हणजे इतिहास.
इतर शास्त्रांतील निष्कर्ष प्रयोग करून तपासता येतात; पण भूतकाळातील घटना पुन्हा घडवून दाखवता येत नाहीत.
म्हणून इतिहासकार भूतकाळातील पुरावे (साधने) गोळा करून त्यांची काळजीपूर्वक तपासणी करतात.
एकाच घटनेची वेगवेगळी वर्णने असल्यास प्रत्येक वर्णनाची बारकाईने तपासणी करून खरी माहिती ठरवली जाते.
भूतकाळ समजल्याने वर्तमान समजतो आणि भविष्याचे नियोजन करता येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
इतिहास – भूतकाळातील घटनांचे ज्ञान करून देणारे शास्त्र.
भूतकाळ – निघून गेलेला काळ.
पुरावा (साधन) – भूतकाळात काय घडले हे सिद्ध करणारी गोष्ट.
इतिहासकार – इतिहासाचा अभ्यास करणारी व्यक्ती.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यस्थापना केली – आजपासून सुमारे चारशे वर्षांपूर्वीचा काळ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. इतिहास म्हणजे काय?
भूतकाळात घडून गेलेल्या घटनांचे ज्ञान करून देणारे शास्त्र म्हणजे इतिहास.
Q2. भूतकाळ, वर्तमानकाळ व भविष्यकाळ दर्शवणारे प्रत्येकी दोन शब्द लिहा.
भूतकाळ – काल, गेल्या वर्षी. वर्तमानकाळ – आज, आत्ता. भविष्यकाळ – उद्या, पुढील वर्षी.
Q3. इतिहासाचा अभ्यास प्रयोगाद्वारे का करता येत नाही?
भूतकाळातील घटना पुन्हा घडवून दाखवता येत नाहीत, म्हणून पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करावा लागतो.
Q4. एकाच घटनेच्या वेगवेगळ्या वर्णनांपैकी खरे कोणते हे कसे ठरवतात?
प्रत्येक वर्णनाचे तपशील काळजीपूर्वक तपासून आणि इतर पुराव्यांशी पडताळून.
Q5. इतिहासाचा आपल्याला काय उपयोग होतो?
समाजात झालेले बदल समजतात, वर्तमान समजतो आणि भविष्याचे नियोजन करता येते.
परीक्षेसाठी टीप
स्वतःच्या आयुष्यातील उदाहरण घेऊन भूतकाळ → वर्तमानकाळ → भविष्यकाळ अशी रेषा काढून उत्तर लिहा.
Read in English
Quick summary
History is the science that tries to understand events of the past. This chapter explains past, present and future, why history needs a scientific method, and how history helps us plan for the future.
Key points
Time that has gone by is the past. Time we are in now is the present. Time yet to come is the future.
Words like 'yesterday', 'last year' show the past; 'today', 'now' show the present; 'tomorrow', 'next year' show the future.
The time of Chhatrapati Shivaji Maharaj was about 400 years ago.
The science that tries to understand past events is called history.
In other sciences, facts can be tested by experiments. Past events cannot be repeated by experiment.
So historians collect evidence (sources) from the past and check it carefully.
If different people describe the same event differently, each description is examined to find the correct facts.
History tells us how people lived, what they made and how society changed.
Knowing the past helps us understand the present and plan a better future.
Important terms
History (इतिहास) – the science that studies past events.
Past – time that has already gone by.
Evidence – things or records that prove what happened in the past.
Historian – a person who studies history.
Important dates and people
Chhatrapati Shivaji Maharaj established Swaraj about 400 years ago.
5 important questions
Q1. What is history?
The science that tries to understand events that happened in the past.
Q2. Give two words each for past, present and future.
Past: yesterday, last year. Present: today, now. Future: tomorrow, next year.
Q3. Why can't history be studied through experiments?
Past events cannot be created again, so historians depend on evidence instead of experiments.
Q4. How do historians decide which account of an event is correct?
They examine the details of each account carefully and check them against other evidence.
Q5. How is history useful to us?
It helps us understand how society changed, understand the present and plan for the future.
Exam tip
Draw a simple line: Past → Present → Future, with an example from your own life.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 2
इतिहास आणि कालसंकल्पना
History and the Concept of ‘Time’
थोडक्यात सारांश
काळ अखंड असतो, पण सोयीसाठी आपण त्याचे दिवस, वर्ष, शतक असे भाग करतो. या पाठात कालरेषा, इसवी सन (सामान्य युग) व इसवी सनपूर्व काळ, वेगवेगळे शक, इतिहासाचे कालखंड आणि कालमापनाच्या शास्त्रीय पद्धती सांगितल्या आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वी स्वतःभोवती एक फेरी २४ तासांत पूर्ण करते; त्याला एक दिवस म्हणतात.
कालमापनाची एकके: सेकंद, मिनिट, तास, दिवस, आठवडा, पंधरवडा, महिना, वर्ष, शतक (१०० वर्षे), सहस्रक (१००० वर्षे). सेकंद हे सर्वांत लहान एकक.
वर्षे एकामागून एक क्रमाने मांडणे म्हणजे एकरेषीय कालविभागणी.
येशू ख्रिस्तांच्या स्मरणार्थ सुरू झालेले इसवी सन (सामान्य युग – CE / AD).
त्यापूर्वीचा काळ इसवी सनपूर्व (BCE / BC). ही वर्षे उलट्या क्रमाने मोजतात: इ.स.पू. १०० नंतर इ.स.पू. १ येते.
वर्धमान महावीर: इ.स.पू. ५९९ – इ.स.पू. ५२७; गौतम बुद्ध: इ.स.पू. ५६३ – इ.स.पू. ४८३.
महत्त्वाच्या घटनांच्या स्मरणार्थ नवे शक सुरू होतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये राज्याभिषेकानिमित्त 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला. शालिवाहन शक व विक्रम संवत हेही प्रचलित आहेत.
इतिहासाचे दोन मुख्य कालखंड: प्रागैतिहासिक काळ आणि ऐतिहासिक काळ.
प्रागैतिहासिक काळ म्हणजे लिखित पुरावे नसलेला काळ.
जुन्या वस्तूंचा काळ ठरवण्यासाठी कार्बन-१४ पद्धत, वृक्षवलय पद्धत (डेंड्रोक्रोनॉलॉजी) अशा कालमापन पद्धती वापरतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शतक – १०० वर्षांचा काळ.
सहस्रक – १००० वर्षांचा काळ.
कालरेषा – घटना काळाच्या क्रमाने दाखवणारी रेषा.
शक – विशिष्ट घटनेपासून सुरू केलेली वर्षगणना.
कालमापन पद्धती – जुन्या वस्तूंचा काळ ठरवण्याच्या शास्त्रीय पद्धती.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स. १६७४ – शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेक शक सुरू केला.
पहिले शतक इ.स. = इ.स. १ ते १००; पहिले शतक इ.स.पू. = इ.स.पू. १०० ते १.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शतक आणि सहस्रक म्हणजे किती वर्षे?
शतक म्हणजे १०० वर्षे आणि सहस्रक म्हणजे १००० वर्षे.
Q2. इसवी सनपूर्व वर्षे कशी मोजली जातात?
उलट्या क्रमाने; म्हणजे इ.स.पू. ५०० हे इ.स.पू. १०० च्या आधीचे वर्ष आहे.
Q3. शिवाजी महाराजांनी कोणता शक सुरू केला व का?
१६७४ मध्ये आपल्या राज्याभिषेकाच्या स्मरणार्थ 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला.
Q4. इतिहासाचे दोन मुख्य कालखंड कोणते?
प्रागैतिहासिक काळ आणि ऐतिहासिक काळ.
Q5. कालमापनाच्या दोन शास्त्रीय पद्धती लिहा.
कार्बन-१४ पद्धत आणि वृक्षवलय पद्धत.
परीक्षेसाठी टीप
कालरेषेवर इ.स.पू. आणि इ.स. वर्षे मांडण्याचा सराव करा; इ.स.पू. वर्षांचे आकडे पुढे जाताना कमी होतात.
Read in English
Quick summary
Time is continuous, but we divide it into units like day, year and century. This chapter explains the Common Era (CE) and Before Common Era (BCE), other eras, the two main periods of history and scientific methods of finding the age of old objects.
Key points
One rotation of the earth makes one day (24 hours).
Units of time: second, minute, hour, day, week, fortnight, month, year, century (100 years), millennium (1000 years). The second is the smallest.
Arranging years one after another in serial order is a unilinear division of time.
The Common Era (CE), also called Christian Era (AD = Anno Domini), began in memory of Jesus Christ.
Years before it are BCE (Before Common Era) or BC. They are counted in reverse order: 100 BCE comes before 1 BCE.
Example: Vardhaman Mahavir lived 599 BC – 527 BC; Gautama Buddha lived 563 BC – 483 BC.
New eras were started to mark great events. Shivaji Maharaj started the 'Rajyabhishek Shaka' in 1674 CE to mark his coronation. Shalivahan Shaka and Vikram Samvat are also used.
History is divided into two main periods: prehistoric period and historic period.
Prehistory means 'before history', when there was no written record.
Age of old remains is found by dating techniques like Carbon-14 analysis and tree-ring analysis (dendrochronology).
Important terms
Century (शतक) – 100 years.
Millennium (सहस्रक) – 1000 years.
CE / BCE – Common Era / Before Common Era.
Timeline – a line showing events in order of time.
Dating techniques – scientific methods to find the age of old objects.
Important dates and people
1674 CE – Rajyabhishek Shaka started by Shivaji Maharaj.
First century CE = 1–100 CE; first century BCE = 100–1 BCE.
5 important questions
Q1. What is a century and a millennium?
A century is 100 years; a millennium is 1000 years.
Q2. How are years before the Common Era counted?
In reverse order, so 500 BCE is earlier than 100 BCE.
Q3. Why did Shivaji Maharaj start a new era?
He started the Rajyabhishek Shaka in 1674 to commemorate his coronation.
Q4. Name the two main periods of history.
Prehistoric period and historic period.
Q5. Name two dating techniques.
Carbon-14 analysis and tree-ring analysis (dendrochronology).
Exam tip
Practise placing BCE and CE years on a timeline; BCE numbers get smaller as time moves forward.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 4
उत्क्रांती
Evolution
थोडक्यात सारांश
उत्क्रांती म्हणजे क्रमिक आणि सतत होणारा बदल. फार मोठ्या कालावधीत जुन्या प्रजातींपासून नव्या प्रजाती निर्माण झाल्या. या पाठात उत्क्रांतीची संकल्पना, प्राण्यांच्या उत्क्रांतीचे टप्पे, डायनोसॉर आणि कपी यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पर्यावरणातील बदलांशी जुळवून घेताना काही प्राण्यांच्या शरीरात बदल होतात; कालांतराने ते पुढच्या पिढ्यांत उतरतात आणि नवी प्रजाती तयार होऊ शकते.
बदलांशी जुळवून घेणाऱ्या प्रजाती टिकतात; न जुळवू शकणाऱ्या नामशेष होतात.
उत्क्रांतीची पहिली शास्त्रशुद्ध मांडणी चार्ल्स डार्विन यांनी केली.
'डायनोसॉर' म्हणजे 'भयंकर सरडा'. महाकाय डायनोसॉर अचानक नामशेष झाले; त्याचे कारण नैसर्गिक आपत्ती किंवा पर्यावरणातील बदल असावा.
पंख असलेल्या काही डायनोसॉरपासून पक्षी उत्क्रांत झाले असे मानले जाते.
पाठीचा कणा नसलेले प्राणी – अपृष्ठवंशीय (कृमी, गोगलगाय, डास).
पाठीचा कणा असलेले प्राणी – पृष्ठवंशीय: जलचर (मासा), उभयचर (बेडूक), सरपटणारे (साप), पक्षी, सस्तन (गाय).
सस्तन प्राणी सर्वांत उत्क्रांत पृष्ठवंशीय आहेत. पिल्लू आईच्या पोटात वाढते व जन्मानंतर आईचे दूध पिते. प्लॅटिपस व काही मुंगीखाऊ अंडी घालतात तरी पिलांना दूध पाजतात.
गवताळ प्रदेशात जमिनीवर वावरू लागलेल्या कपींपासून मानव उत्क्रांत झाला. हे प्रथम आफ्रिका खंडात घडले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
उत्क्रांती – क्रमिक आणि सतत होणारा बदल.
प्रजाती – एकसारख्या सजीवांचा गट.
नामशेष – पूर्णपणे नाहीसे झालेले.
पृष्ठवंशीय / अपृष्ठवंशीय – पाठीचा कणा असलेले / नसलेले प्राणी.
उभयचर – पाण्यात व जमिनीवर राहणारे प्राणी.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
चार्ल्स डार्विन – उत्क्रांतीची पहिली शास्त्रशुद्ध मांडणी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उत्क्रांती म्हणजे काय?
दीर्घ काळात होणारा क्रमिक आणि सतत बदल, ज्यामुळे जुन्या प्रजातींपासून नव्या प्रजाती तयार होतात.
Q2. उत्क्रांतीची पहिली शास्त्रशुद्ध मांडणी कोणी केली?
चार्ल्स डार्विन यांनी.
Q3. महाकाय डायनोसॉर नामशेष का झाले?
अचानक आलेली नैसर्गिक आपत्ती किंवा पर्यावरणातील बदलांशी ते जुळवून घेऊ शकले नाहीत.
Q4. सस्तन प्राण्यांची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
पिल्लू आईच्या पोटात वाढते आणि जन्मानंतर आईचे दूध पिते.
Q5. मानवाची उत्क्रांती प्रथम कोठे झाली?
आफ्रिका खंडात.
परीक्षेसाठी टीप
अपृष्ठवंशीय → मासे → उभयचर → सरपटणारे → पक्षी व सस्तन हा क्रम लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
Evolution means gradual and continuous change. Over a very long time, new species of animals developed from older ones. This chapter explains evolution, the stages of animal evolution, dinosaurs and apes.
Key points
To survive changes in the environment, some animals of a species undergo changes. Over time these become inherited, and a new species may form.
Species that adapt to changes survive; those that cannot become extinct.
Charles Darwin was the first scientist to give a systematic explanation of evolution.
'Dinosaur' means 'terrible lizard'. Huge dinosaurs became extinct suddenly, probably due to a natural disaster or environmental change.
Some two-legged, winged dinosaurs are believed to have evolved into birds.
Life began with unicellular protozoa, then multicellular organisms.
Invertebrates have no backbone (worm, snail, mosquito).
Vertebrates have a backbone: fish (aquatic), amphibians (frog), reptiles (snake), birds and mammals (cow).
Mammals are the most evolved vertebrates. Most grow inside the mother's womb and drink mother's milk. Platypus and some anteaters lay eggs but still feed milk.
Apes that came down to the grasslands slowly evolved into humans. This happened first in Africa. The first human species is called 'primitive man'.
Important terms
Evolution (उत्क्रांती) – gradual and continuous change over a long time.
Species – a group of similar living things.
Extinct – no longer existing.
Vertebrate / Invertebrate – animal with / without a backbone.
Amphibian – animal living in water and on land.
Important dates and people
Charles Darwin – gave the first systematic explanation of evolution.
5 important questions
Q1. What is evolution?
Gradual and continuous change by which new species develop from old ones over a long time.
Q2. Who first explained evolution systematically?
Charles Darwin.
Q3. Why did huge dinosaurs become extinct?
Probably because of a sudden natural disaster or environmental change they could not adapt to.
Q4. What are mammals? Give two features.
Most evolved vertebrates. The baby grows in the mother's womb and is fed mother's milk.
Q5. Where did humans first evolve?
On the continent of Africa.
Exam tip
Learn the order: invertebrates → fish → amphibians → reptiles → birds and mammals.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 5
मानवाची वाटचाल
Evolution of Mankind
थोडक्यात सारांश
मानव अनेक टप्प्यांतून हळूहळू उत्क्रांत झाला. या पाठात होमो हॅबिलिस, होमो इरेक्टस, निअँडरथल मानव आणि होमो सेपियन यांची हत्यारे, अग्नीचा वापर आणि भाषा यांतील प्रगती सांगितली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'होमो' म्हणजे मानव आणि 'हॅबिलिस' म्हणजे हातांचा कुशलतेने वापर करणारा. त्याचे अवशेष आफ्रिकेत टांझानिया–केनिया सीमेवर सापडले; लुई लिकी यांनी शोध लावला.
होमो हॅबिलिस दोन पायांवर चालत असे, साधी दगडी हत्यारे बनवत असे आणि अन्न गोळा करणारा होता.
होमो इरेक्टस गटाने राहत असे. वणव्यातील अग्नीचा वापर करायला तो शिकला, पण अग्नी निर्माण करू शकत नव्हता. त्याने हातकुऱ्हाडीसारखी प्रमाणबद्ध हत्यारे बनवली.
निअँडरथल मानवाचे अवशेष प्रथम जर्मनीतील निअँडरथल येथे सापडले. तो धिप्पाड होता, गुहांत राहत असे आणि मोठ्या प्राण्यांची शिकार करत असे.
निअँडरथल लाकडे घासून किंवा गारगोटीचे दगड आपटून अग्नी निर्माण करत. ते कातडी वस्त्रे वापरत आणि मृतांना हत्यारांसह पुरत, मृतदेहाला गेरू लावत.
सुमारे ३०,००० वर्षांपूर्वी निअँडरथल नामशेष झाले (कार्बन-१४ कालमापनानुसार).
'होमो सेपियन' म्हणजे बुद्धिमान मानव. युरोपात त्याला 'क्रो-मॅग्नन मानव' म्हणतात.
होमो सेपियनचे स्वरयंत्र पूर्ण विकसित होते, त्यामुळे त्याच्याकडे विकसित भाषा होती. तो लाकडी/हाडाच्या मुठीत दगडी पाती बसवत असे आणि चित्रे काढत असे.
आपण आधुनिक मानव 'होमो सेपियन सेपियन' आहोत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
जीवाश्म – खडकात जतन झालेले सजीवांचे अवशेष.
अन्न गोळा करणारा – अन्न निर्माण न करता गोळा करणारा.
'होमो' म्हणजे मानव आणि 'हॅबिलिस' म्हणजे हातांचा कुशलतेने वापर करणारा.
Q2. होमो इरेक्टस अतिथंड हवामानात कसा टिकला?
तो अग्नीचा वापर करायला शिकला होता.
Q3. निअँडरथल मानव अग्नी कसा निर्माण करत?
कठीण लाकडे एकमेकांवर घासून किंवा गारगोटीचे दगड आपटून ठिणग्या मिळवत.
Q4. निअँडरथलांमध्ये अंत्यविधीच्या प्रथा होत्या हे कशावरून कळते?
ते मृतांसोबत हत्यारे, शिंगे पुरत आणि मृतदेहाला गेरू लावत.
Q5. होमो सेपियनला भाषा का बोलता येत होती?
त्याचे स्वरयंत्र पूर्ण विकसित होते आणि जीभ लवचीक होती.
परीक्षेसाठी टीप
चारही मानवजातींचे एक-एक वैशिष्ट्य तक्त्यात लिहून सराव करा.
Read in English
Quick summary
Humans evolved slowly through several species. This chapter describes Homo habilis, Homo erectus, the Neanderthal Man and Homo sapiens, and how each was better at using tools, fire and language.
Key points
Homo habilis means 'the one who uses his hands skilfully'. Its fossils were found on the Tanzania–Kenya border in Africa. Louis Leakey discovered and named it.
Homo habilis walked on two feet, made simple stone tools and was a forager (ate leftovers of animals killed by others).
Homo erectus lived in groups and used fire from wildfires, but could not make fire. He made better tools like the hand-axe. His remains are found in Africa, Asia and Europe.
The Neanderthal Man (Homo neanderthalensis) was named after Neanderthal in Germany. He was big and strong, lived in caves and hunted big animals.
Neanderthals made fire by rubbing hard sticks or striking flintstones. They wore leather and buried their dead with tools and red ochre.
Neanderthals became extinct about 30,000 years ago (found by C-14 dating).
Homo sapiens means 'intelligent man'. In Europe he is called Cro-Magnon Man.
Homo sapiens had a developed voice box and language. He fixed stone blades in wooden or bone handles and drew pictures.
We, modern humans, are Homo sapiens sapiens. Genetic research shows we inherited some traits from Neanderthals.
Important terms
Fossil – remains of a living thing preserved in rock.
Forager – one who collects food instead of producing it.
Heredity (आनुवंशिकता) – passing of traits from ancestors.
Genetics – science of heredity.
Important dates and people
Louis Leakey – discovered Homo habilis.
Neanderthals extinct ~30,000 years ago.
5 important questions
Q1. What does 'Homo habilis' mean?
'Homo' means man and 'habilis' means one who uses his hands skilfully.
Q2. How did Homo erectus survive the very cold climate?
He had learnt to use fire.
Q3. How did the Neanderthals make fire?
By rubbing sticks of hard wood or striking flintstones together to get sparks.
Q4. What shows that Neanderthals had rituals for the dead?
They buried tools and horns with the dead and applied red ochre to the body.
Q5. Why could Homo sapiens speak a language?
He had a fully developed voice box, strong jaw muscles and a flexible tongue.
Exam tip
Make a table of the four species with one special feature each.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 6
अश्मयुग : दगडाची हत्यारे
Stone Age : Stone Tools
थोडक्यात सारांश
आदिमानव दगड, हाडे आणि लाकूड यांची हत्यारे बनवत असे. आज मुख्यतः दगडी हत्यारेच सापडतात, म्हणून त्या काळाला अश्मयुग म्हणतात. या पाठात हत्यारांची निवड आणि अश्मयुगाच्या तीन टप्प्यांतील हत्यारांचा विकास सांगितला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कामाच्या गरजेनुसार आपण योग्य हत्यार निवडतो.
हत्याराची निवड ठरवणारे चार घटक: साधनांची उपलब्धता, कमीत कमी वेळ व श्रम, जास्तीत जास्त कार्यक्षमता आणि सरावाने मिळणारे कौशल्य.
चिंपांझीसारखे कपीही दगड व काड्यांचा हत्यारासारखा वापर करतात.
लाकडी हत्यारे कुजून नष्ट होतात, हाडाची हत्यारे क्वचित सापडतात; त्यामुळे मुख्यतः दगडी हत्यारे सापडतात.
अश्मयुगाचे तीन भाग: पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग. ('अश्म' म्हणजे दगड.)
पुराश्मयुगात एका दगडावर दुसरा दगड आपटून हत्यारे बनवत (आघात तंत्र).
होमो हॅबिलिसची हत्यारे ओबडधोबड होती; त्यांना एकाच बाजूला धार असे (तोडहत्यारे).
होमो इरेक्टसने हातकुऱ्हाड, फरशी अशी प्रमाणबद्ध हत्यारे बनवली.
होमो सेपियनने लांब, अरुंद दगडी पाती बनवून त्यांपासून सुरी, तासणी, छिद्रक, छिन्नी बनवली. त्याने मणी आणि गुहाचित्रेही निर्माण केली.
भारतात काश्मीरपासून तमिळनाडूपर्यंत पुराश्मयुगीन हत्यारे सापडली. मध्य प्रदेशातील नर्मदा काठी हथनोरा येथे मानवी कवटी सापडली. भीमबेटका येथे गुहाचित्रे आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अश्मयुग – मुख्यतः दगडी हत्यारे वापरण्याचा काळ.
पुराश्मयुग / मध्याश्मयुग / नवाश्मयुग – जुने / मधले / नवे अश्मयुग.
आघात तंत्र – दगडावर दगड आपटून हत्यार घडवणे.
हातकुऱ्हाड – होमो इरेक्टसने बनवलेले प्रमाणबद्ध दगडी हत्यार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
हथनोरा (नर्मदा खोरे, मध्य प्रदेश) – पुराश्मयुगीन मानवी कवटी.
भीमबेटका (मध्य प्रदेश) – पुराश्मयुगीन गुहाचित्रे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. हत्यारांची निवड कोणत्या घटकांवर अवलंबून असते?
साधनांची उपलब्धता, कमी वेळ व श्रम, जास्त कार्यक्षमता आणि हत्यार वापरण्याचे कौशल्य.
Q2. प्राचीन काळातील मुख्यतः दगडी हत्यारेच का सापडतात?
लाकडी हत्यारे कुजून नष्ट होतात व हाडाची हत्यारे क्वचित सापडतात; दगड टिकून राहतो.
Q3. अश्मयुगाचे तीन कालखंड कोणते?
पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग.
Q4. आघात तंत्र म्हणजे काय?
एका मोठ्या दगडावर दुसरा दगड आपटून त्याचे तुकडे काढून हत्यार घडवणे.
Q5. होमो सेपियनने दगडी पात्यांपासून कोणती हत्यारे बनवली?
सुरी, तासणी, छिद्रक आणि छिन्नी.
परीक्षेसाठी टीप
'पुरा = जुने, मध्य = मधले, नव = नवे, अश्म = दगड' हे अर्थ लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
Early humans made tools from stone, bone and wood to do their work. Since mostly stone tools have survived, this long period is called the Stone Age. This chapter explains how tools are chosen and how stone tools improved over three stages of the Stone Age.
Key points
We choose a tool according to the task.
Four factors decide the choice of a tool: available resources, least time and energy, maximum efficiency, and skill gained by practice.
Apes like chimpanzees also use stones and sticks as simple tools.
Wooden tools rot easily, bone tools are rarely found, so mainly stone tools remain today.
The Stone Age has three periods: Old Stone Age (Palaeolithic), Middle Stone Age (Mesolithic) and New Stone Age (Neolithic). 'Lithos' means stone.
In the Old Stone Age, tools were made by the percussion technique: striking one stone against another.
Homo habilis made crude choppers, sharp on one side only.
Homo erectus made symmetrical tools like the hand-axe and cleaver; he planned the shape in his mind first.
Homo sapiens made long, narrow stone blades and from them knives, scrapers, borers and chisels. He also made beads and cave paintings.
In India, Old Stone Age tools are found from Kashmir to Tamil Nadu. A human skull was found near Hathnora on the Narmada (Madhya Pradesh). Bhimbetka has Old Stone Age cave paintings.
Important terms
Stone Age (अश्मयुग) – period when mainly stone tools were used.
Palaeolithic / Mesolithic / Neolithic – Old / Middle / New Stone Age.
Percussion technique – striking stones to shape them.
Chopper – a crude tool sharp on one side.
Hand-axe – a symmetrical stone tool made by Homo erectus.
Important dates and people
Hathnora (Narmada valley, MP) – Old Stone Age human skull found.
Bhimbetka (MP) – Old Stone Age cave paintings.
5 important questions
Q1. What factors decide our choice of tools?
Available resources, least time and energy, maximum efficiency, and skill of handling the tool.
Q2. Why do we mostly find only stone tools from ancient times?
Tools of wood and twigs rot easily and bone tools are rare, but stone lasts.
Q3. Name the three periods of the Stone Age.
Old Stone Age (Palaeolithic), Middle Stone Age (Mesolithic), New Stone Age (Neolithic).
Q4. What is the percussion technique?
Striking one large stone with another to break off flakes and shape a tool.
Q5. Which tools did Homo sapiens make from stone blades?
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 7
निवारा ते गाव-वसाहती
From Shelters to Village-settlements
थोडक्यात सारांश
आदिमानव गुहांत व तंबूंत राहत होता, नंतर हंगामी तळांवर आणि शेवटी कायमस्वरूपी गावांत राहू लागला. हवामान, अन्न आणि शेतीच्या सुरुवातीमुळे मानव एका जागी कसा स्थिरावला ते या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अतिथंड युरोपात निअँडरथल मानव मुख्यतः गुहांत राहत. कातडी वस्त्रे व अग्नी वापरत आणि गुहेत कातड्याचे तंबूही उभारत.
मध्याश्मयुगात हवामान उबदार होऊ लागले आणि पर्यावरण बदलले.
हवामान बदल आणि मोठ्या प्रमाणावरील शिकारीमुळे मॅमथसारखे मोठे प्राणी नामशेष होत चालले. मॅमथ हा हत्तीचा पूर्वज होता, पण हत्तीपेक्षा खूप मोठा होता.
त्यामुळे होमो सेपियन मासेमारीकडे आणि रानडुक्कर, हरीण, पहाडी बकरी, मेंढी अशा लहान प्राण्यांच्या शिकारीकडे वळला.
ऋतुमानानुसार ते हंगामी तळ उभारत; रानटी धान्ये, फळे व कंदमुळे गोळा करत.
मासेमारीचे योग्य ऋतू व शिकारीची चांगली ठिकाणे कळल्याने ते जास्त काळ एका जागी राहू लागले.
नवाश्मयुगात मानव अन्नधान्याचा उत्पादक बनला. शेतीची सुरुवात हे नवाश्मयुगाचे वैशिष्ट्य.
शेतीमुळे अन्नाचा साठा करता येऊ लागला आणि शेतीकामासाठी एका जागी राहणे आवश्यक झाले.
म्हणून कायमस्वरूपी गाव-वसाहती निर्माण झाल्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निवारा – ऊन, पाऊस, थंडीपासून संरक्षण देणारी जागा.
हंगामी तळ – विशिष्ट ऋतूसाठी उभारलेला तात्पुरता तळ.
गाव-वसाहत – लोक कायम राहतात असे घरांचे वसतिस्थान.
मॅमथ – हत्तीचा नामशेष झालेला महाकाय पूर्वज.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
मध्याश्मयुग – हंगामी तळ.
नवाश्मयुग – शेतीची सुरुवात व कायमस्वरूपी गावे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. निअँडरथल मानवाने थंडीपासून संरक्षण कसे केले?
कातडी वस्त्रे, अग्नी, गुहांतील निवारा आणि गुहेत उभारलेले कातड्याचे तंबू यांच्या साहाय्याने.
Q2. होमो सेपियनच्या आहारात बदल का झाला?
हवामान उबदार झाले आणि मॅमथसारखे मोठे प्राणी नामशेष होत गेले.
Q3. मध्याश्मयुगात होमो सेपियन मुख्यतः कोणत्या प्राण्यांची शिकार करत?
रानडुक्कर, हरीण, पहाडी बकरी आणि मेंढी.
Q4. नवाश्मयुगाचे वैशिष्ट्य कोणते?
शेतीची सुरुवात.
Q5. लोक कायमस्वरूपी गावांत का राहू लागले?
शेतीमुळे अन्नसाठा करता येऊ लागला आणि शेतीकामासाठी एका ठिकाणी राहणे गरजेचे झाले.
परीक्षेसाठी टीप
गुहा → हंगामी तळ → गाव-वसाहत हा क्रम लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
Early humans lived in caves and tents, then in seasonal camps, and finally in permanent villages. This chapter shows how changes in climate, food and the start of farming led humans to settle in one place.
Key points
Neanderthals lived mainly in caves in very cold Europe. They wore leather, used fire and even put up tents of animal hide inside caves.
In the Middle Stone Age the climate became warmer and the environment changed.
Big animals like mammoths were dying out because of climate change and too much hunting. The mammoth was an ancestor of the elephant but much bigger.
So Homo sapiens turned to fishing and hunting smaller animals like wild boar, deer, mountain goat and sheep.
They set up seasonal camps. They harvested wild grains and gathered fruits and roots in each season.
They learnt the best seasons for fishing and the best hunting grounds, so they stayed longer in one place.
In the New Stone Age humans became producers of food grains. Agriculture is the main feature of this age.
Farming allowed food to be stored, and farm work needed people to stay in one place.
So people built permanent village-settlements and lived there generation after generation.
Important terms
Shelter – a place that protects from weather.
Seasonal camp – a temporary camp set up for a season.
Village-settlement – a permanent group of houses where people live.
Mammoth – a huge extinct ancestor of the elephant.
Important dates and people
Middle Stone Age – seasonal camps.
New Stone Age – agriculture and permanent villages.
5 important questions
Q1. How did the Neanderthals protect themselves from the cold?
They wore leather, used fire, lived in caves and put up hide tents inside caves.
Q2. Why did the diet of Homo sapiens change?
The climate became warmer and big animals like mammoths were dying out, so they turned to fishing and smaller animals.
Q3. Which animals did Homo sapiens mainly hunt in the Middle Stone Age?
Wild boar, deer, mountain goat and sheep.
Q4. What is the main feature of the New Stone Age?
The beginning of agriculture (cultivation).
Q5. Why did people start living in permanent villages?
Farming let them store food and farm work required them to stay in one place.
Exam tip
Remember the order: caves → seasonal camps → village-settlements.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 8
स्थिर जीवनाची सुरुवात
Beginning of Settled Life
थोडक्यात सारांश
शेती आणि पशुपालन सुरू झाल्याने मानवाचे जीवन स्थिर झाले. जास्तीच्या अन्नामुळे काही लोकांना विशेष कौशल्ये शिकण्यास वेळ मिळाला. या पाठात पशुपालन, शेतीची सुरुवात, नवे व्यवसाय, वस्तुविनिमय आणि गावातील समाजजीवन सांगितले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्राणी माणसाळवण्याचे तीन टप्पे: रानटी प्राणी पकडणे, त्यांना माणसांसोबत राहण्याची सवय लावणे आणि त्यांच्याकडून दूध, कष्टाची कामे इ. उपयोग करून घेणे.
माणसाळलेले प्राणी आपल्या उपयोगासाठी पाळणे म्हणजे पशुपालन.
कुत्रा हा माणसाळलेला पहिला प्राणी (मध्याश्मयुग); त्याचा शिकारीत उपयोग होई. त्यानंतर शेळ्या-मेंढ्या माणसाळल्या.
सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी इस्राएल व इराक येथे शेतीची सुरुवात झाली. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला असे मानले जाते.
बी पेरण्यासाठी टोकदार काठी वापरत; ती अधिक खोल जावी म्हणून तिला छिद्र असलेला दगड लावत.
बैलांनी ओढलेला नांगर आल्यावर शेती उत्पादन खूप वाढले.
जास्तीचे अन्न मिळू लागल्याने काही लोकांना वेळ मिळाला; त्यांनी मातीची भांडी, विणकाम अशी कौशल्ये विकसित केली. नवे व्यवसाय सुरू झाले.
वस्तूंच्या बदल्यात वस्तू देण्याची वस्तुविनिमय पद्धत सुरू झाली.
चांगल्या पिकासाठी लोक निसर्ग व देवतांची पूजा करू लागले. कामांची वाटणी, पाणी व सुरक्षिततेसाठी नियम व रूढी तयार झाल्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पशुपालन – माणसाळलेले प्राणी उपयोगासाठी पाळणे.
वस्तुविनिमय – पैशाऐवजी वस्तूच्या बदल्यात वस्तू देणे.
व्यवसाय – उपजीविकेसाठी केले जाणारे काम.
नातेसंबंध – कुटुंब व नात्यांचे बंध.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी – इस्राएल व इराक येथे शेतीची सुरुवात.
कुत्रा – पहिला माणसाळलेला प्राणी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्राणी माणसाळवण्याचे तीन टप्पे कोणते?
रानटी प्राणी पकडणे, त्यांना माणसाळवणे आणि त्यांच्याकडून उपयोगी वस्तू व कामे करून घेणे.
Q2. पहिला माणसाळलेला प्राणी कोणता? त्याचा काय उपयोग होता?
कुत्रा; तो शिकारीत मदत करत असे.
Q3. शेतीची सुरुवात केव्हा व कोठे झाली?
सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी इस्राएल व इराक येथे.
Q4. नांगरामुळे शेतीत कोणता बदल झाला?
बैलांनी ओढलेल्या नांगरामुळे शेती उत्पादन खूप वाढले.
Q5. वस्तुविनिमय म्हणजे काय?
पैशाचा वापर न करता एका वस्तूच्या बदल्यात दुसरी वस्तू देणे.
परीक्षेसाठी टीप
माणसाळवण्याचे तीन टप्पे क्रमाने लिहिण्याचा सराव करा.
Read in English
Quick summary
With farming and taming of animals, humans began a settled life. Extra food gave people time to learn special skills. This chapter explains domestication, the beginning of agriculture, new occupations, barter and community life in villages.
Key points
Three steps of domestication: capture wild animals, tame them, and get useful things (milk, work) from them.
Keeping domesticated animals for our use is animal husbandry.
The dog was the first animal to be domesticated (Middle Stone Age), used to help in hunting. Goat and sheep came next.
Agriculture first began about 11,000 years ago in Israel and Iraq. Women are credited with starting cultivation.
Seeds were sown with pointed sticks weighted with a perforated stone.
After the bullock-drawn plough came into use, farm production increased greatly.
Extra food meant some people got spare time to experiment and develop special skills, like pottery and weaving. New occupations began.
Goods were exchanged through the barter system.
People worshipped nature for good crops. Rules and customs were made for sharing work, water and security. A social system based on agriculture began.
People lived in villages with families and kinship ties.
Important terms
Domestication – taming wild animals for human use.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 9
स्थिर जीवन आणि नागरी संस्कृती
Settled Life and Urban Civilization
थोडक्यात सारांश
गावांत स्थिर जीवन सुरू झाल्यावर मानव धातूंचा वापर, कुंभाराचे चाक आणि गाड्यांचे चाक वापरू लागला. व्यापार वाढला आणि मोठी गावे नगरे बनली. लिपीचा विकास झाला. नागरी संस्कृती कशी उदयास आली ते या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ख्रिश्चन थॉमसन यांनी प्राचीन वस्तूंचे 'त्रियुग पद्धती'नुसार वर्गीकरण केले: अश्मयुग, ताम्रयुग आणि लोहयुग.
यामुळे तांबे हा पहिला वापरलेला धातू असे मानले गेले; प्रत्यक्षात सोन्याचा वापर सर्वप्रथम झाला. पण सोने मऊ असल्याने त्याची हत्यारे बनवता येत नाहीत.
हत्यारांसाठी वापरलेला पहिला धातू तांबे; तो काळ म्हणजे ताम्रयुग.
ताम्रयुगातील सर्वांत महत्त्वाचा शोध म्हणजे चाक. चाकाचा पहिला वापर कुंभारांनी केला; नंतर गाड्या व रथांसाठी.
कुंभाराचे चाक टोकदार दगडावर (आसावर) फिरते. त्यामुळे प्रमाणबद्ध, रंगीत, नक्षीदार भांडी मोठ्या प्रमाणावर बनू लागली.
कारागीर गावाच्या एका भागात जवळजवळ राहू लागले.
कच्चा माल सहज मिळणारी आणि व्यापारास सोयीची गावे वेगाने वाढली; व्यापार व वाहतूक वाढली.
अशा वाढलेल्या वसाहतींतून नगरे निर्माण झाली. व्यवहारांच्या नोंदी ठेवण्याच्या गरजेतून लिपीचा विकास झाला.
नगरांमध्ये राज्यकर्ते, पुरोहित, व्यापारी, कारागीर, शेतकरी असे सामाजिक गट निर्माण झाले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
त्रियुग पद्धती – अश्मयुग, ताम्रयुग, लोहयुग असे वर्गीकरण.
ताम्रयुग – तांब्याची हत्यारे वापरण्याचा काळ.
कुंभाराचे चाक – मातीची भांडी घडवण्याचे फिरते चाक.
नागरी संस्कृती – नगरांवर आधारित संस्कृती.
लिपी – लेखनाची पद्धत.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
ख्रिश्चन थॉमसन – त्रियुग पद्धती.
सर्वप्रथम वापरलेला धातू – सोने; हत्यारांसाठी पहिला धातू – तांबे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. त्रियुग पद्धती म्हणजे काय?
थॉमसन यांनी प्राचीन वस्तूंचे अश्मयुग, ताम्रयुग आणि लोहयुग असे केलेले वर्गीकरण.
Q2. सर्वप्रथम कोणता धातू वापरला गेला? त्याची हत्यारे का बनवली नाहीत?
सोने; ते मऊ असल्याने हत्यारांसाठी उपयोगी नव्हते.
Q3. ताम्रयुगातील सर्वांत महत्त्वाचा शोध कोणता?
चाक.
Q4. काही गावे नगरांत का रूपांतरित झाली?
तेथे कच्चा माल सहज मिळत होता आणि ती व्यापारास सोयीची होती, त्यामुळे उत्पादन व व्यापार वाढला.
Q5. लिपीचा विकास का झाला?
व्यापार व नागरी जीवनातील व्यवहारांच्या नोंदी लिहून ठेवण्याच्या गरजेतून.
परीक्षेसाठी टीप
'पहिला वापरलेला धातू सोने, हत्यारांसाठी पहिला धातू तांबे' हे विसरू नका.
Read in English
Quick summary
After village life, humans began to use metals, the potter's wheel and the wheel for carts. Trade grew and big villages became cities. Writing (script) developed. This chapter explains how urban civilization arose.
Key points
Christian Thomsen classified ancient objects by the 'Three Age System': Stone Age, Copper Age, Iron Age.
This made people think copper was the first metal. Actually gold was used first, but gold is soft and not useful for tools.
Copper was the first metal used for tools. That period is the Copper Age.
The wheel was the most important invention of the Copper Age. It was first used by potters, later in carts and chariots.
The potter's wheel turns on a pointed stone pivot. It helped make symmetrical, decorated pots in large numbers.
Craftsmen lived close together in one area of the village to manage work easily.
Villages near raw materials and trade routes grew fast. Trade and transport expanded.
These growing settlements became cities. The need to keep records led to the development of script (writing).
Cities had organized social groups like rulers, priests, traders, craftsmen and farmers.
Important terms
Three Age System – Stone Age, Copper Age, Iron Age.
Potter's wheel – a turning wheel used to shape pots.
Pivot – the point on which the wheel turns.
Urban – related to cities.
Script (लिपी) – a system of writing.
Important dates and people
Christian Thomsen – gave the Three Age System.
First metal used: gold. First metal for tools: copper.
5 important questions
Q1. What is the Three Age System?
Thomsen's method of dividing ancient objects into Stone Age, Copper Age and Iron Age.
Q2. Which metal was used first? Why was it not used for tools?
Gold. It is too soft to make tools.
Q3. Which was the most important invention of the Copper Age?
The wheel.
Q4. Why did some villages grow into cities?
They had raw materials nearby and were well placed for trade, so production and trade increased.
Q5. Why did script develop?
Growing trade and city life needed records to be kept in writing.
Exam tip
Do not forget: gold was the first metal used, copper the first for tools.
Class 5 · Environmental Studies Part 2 · Chapter 10
ऐतिहासिक काळ
Historic Period
थोडक्यात सारांश
लिखित पुरावे उपलब्ध असलेला काळ म्हणजे ऐतिहासिक काळ. या पाठात 'संस्कृती' म्हणजे काय आणि मेसोपोटेमिया, इजिप्त, चीन व हडप्पा या चार प्राचीन नदीकाठच्या संस्कृतींची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ऐतिहासिक काळासाठी शिलालेख, हस्तलिखिते, ग्रंथ असे लिखित पुरावे उपलब्ध आहेत. विकसित लिपीसह नवाश्मयुग संपून ऐतिहासिक काळ सुरू झाला.
मानव निसर्गातील वस्तूंमध्ये बदल करतो: अन्न शिजवतो, हत्यारे, भांडी, विटा, कापड बनवतो.
पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली कला, कौशल्ये, परंपरा यांचे ज्ञान आणि त्यावर आधारित जीवनपद्धती म्हणजे संस्कृती.
शेतीसाठी सुपीक जमीन व पाणी आवश्यक, म्हणून नवाश्मयुगीन वसाहती नद्यांच्या काठी वसल्या.
उत्पादनवाढ, चाकाचा वापर, व्यापार आणि लिपी यांमुळे सुमारे इ.स.पू. ३००० च्या सुमारास चार प्रदेशांत प्राचीन संस्कृती उदयास आल्या.
मेसोपोटेमिया म्हणजे 'दोन नद्यांमधील प्रदेश' – टायग्रिस व युफ्रेटिस.
इजिप्तची संस्कृती नाईल नदीच्या काठी विकसित झाली.
चीनची संस्कृती ह्वांग हो नदीच्या खोऱ्यात विकसित झाली.
भारतीय उपखंडात सिंधू नदीच्या खोऱ्यात हडप्पा संस्कृती विकसित झाली. काटकोनात छेदणारे रस्ते, नियोजित घरांचे गट आणि मोठी धान्य कोठारे ही तिची वैशिष्ट्ये.
या संस्कृतींमधील लोक खेळ, संगीत अशा मनोरंजनाचाही आनंद घेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संस्कृती – पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान, कला, परंपरा व जीवनपद्धती.
नागरी संस्कृती – नगरे, व्यापार आणि लिपी असलेली प्रगत जीवनपद्धती.
शिलालेख – दगडावर कोरलेला लेख.
धान्य कोठार – धान्य साठवण्याची मोठी इमारत.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
संस्कृती
नदी
मेसोपोटेमिया
टायग्रिस व युफ्रेटिस
इजिप्त
नाईल
चीन
ह्वांग हो
हडप्पा
सिंधू
इ.स.पू. ३००० च्या सुमारास प्राचीन नागरी संस्कृतींचा उदय.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ऐतिहासिक काळ केव्हा सुरू झाला?
प्राचीन संस्कृतींमध्ये लिपी विकसित होऊन लिखित पुरावे उपलब्ध होऊ लागले तेव्हा.
Q2. संस्कृती म्हणजे काय?
पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली कला, कौशल्ये, परंपरा यांचे ज्ञान आणि त्यावर आधारित जीवनपद्धती.
Q3. प्राचीन वसाहती नदीकाठी का वसल्या?
नद्यांमुळे शेतीसाठी पाणी आणि सुपीक जमीन मिळत असे.
Q4. 'मेसोपोटेमिया' या शब्दाचा अर्थ काय?
दोन नद्यांमधील प्रदेश – टायग्रिस व युफ्रेटिस.
Q5. हडप्पा संस्कृतीतील नगरांची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
काटकोनात छेदणारे नियोजित रस्ते आणि मोठी धान्य कोठारे.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक संस्कृती आणि तिची नदी अशा जोड्या लावा हा प्रश्न हमखास येतो.
Read in English
Quick summary
The Historic Period began when written records became available. This chapter explains the meaning of culture and the four early river-valley civilizations: Mesopotamia, Egypt, China and Harappa.
Key points
In the historic period, written records like inscriptions, manuscripts and books are available. With well-developed scripts, the New Stone Age ended and the Historic Period began.
Humans change materials from nature: they cook food, make tools, pots, bricks and cloth.
Knowledge of arts, skills and traditions passed from generation to generation, and the way of life based on it, is called culture.
New Stone Age villages grew on river banks because farming needs fertile soil and water.
More production, the wheel, trade and scripts led to early civilizations around 3000 BCE in four regions.
Mesopotamia means 'land between two rivers' – the Tigris and the Euphrates.
The Egyptian civilization grew on the banks of the Nile.
The Chinese civilization grew in the valley of the Huang He river.
The Harappan civilization grew in the Indus valley in the Indian subcontinent. Its cities had roads crossing at right angles, planned blocks of houses and huge granaries.
People of these civilizations also enjoyed games, music and other entertainment.
Important terms
Culture (संस्कृती) – the arts, skills, traditions and way of life passed through generations.
Civilization – an advanced way of life with cities, trade and writing.
Inscription – writing carved on stone or metal.
Granary – a large store for grain.
Important dates and people
Civilization
River
Mesopotamia
Tigris and Euphrates
Egypt
Nile
China
Huang He
Harappa
Indus (Sindhu)
Early civilizations arose around 3000 BCE.
5 important questions
Q1. When did the Historic Period begin?
When ancient civilizations developed scripts and written records became available.
Q2. What is culture?
The knowledge of arts, skills and traditions passed down through generations and the way of life based on it.
Q3. Why did early settlements grow on river banks?
Rivers gave water and fertile soil needed for farming.
Q4. What does 'Mesopotamia' mean?
'The land between two rivers' – the Tigris and the Euphrates.
Q5. Write two features of Harappan cities.
Roads crossed at right angles in a planned way, and there were huge granaries.
Exam tip
Learn each civilization with its river; it is a favourite match-the-pairs question.