भारतीय समाजातील सांस्कृतिक प्रश्न (Cultural Issues in Indian Society) BASOC6M02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारतीय संस्कृतीतील प्रवाह : आस्तिकता आणि नास्तिकता, जातिविरोधी पंथ - अयोथीदास, पेरियार आणि नारायण गुरु पंथ, तत्त्वज्ञानावरील संघर्ष
• संस्कृती आणि प्रदेश : विविध आहार सवयी, वेशभूषा आणि परंपरा, मातृसत्ताक आणि पितृसत्ताक परंपरा, आहार, वेशभूषा आणि विधींवरील संघर्ष
• उदयोन्मुख प्रवाह : जातिविहीन आणि धर्मविहीन समाज, धर्मनिरपेक्षता (Secularism), मानवतावाद आणि बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Multiculturalism and Society: Threads in Indian Culture: Theism and Atheism, Anti-caste cults - Ayothadas, Periyar and Narayana Guru cult, conflicts over philosophy; Culture and Regions : different food habits, cloths and traditions, matriarchal and patriarchal traditions, conflicts over food, clothes and rituals; Emerging Trends : Casteless and religionless society, Secularism, Humanitarianism and multiculturalism

१. भारतीय संस्कृतीतील धागे : आस्तिकता व नास्तिकता, जातिविरोधी पंथ आणि तत्त्वज्ञानावरील संघर्ष

अर्थ : भारतीय संस्कृती एकसंध नसून अनेक विचारप्रवाहांनी (धाग्यांनी) बनलेली आहे. धार्मिक श्रद्धा, बुद्धिवाद, भक्ती, जातिविरोधी चळवळी असे अनेक धागे तिच्यात एकत्र गुंफलेले आहेत.

अ) आस्तिकता (Theism) व नास्तिकता (Atheism)

• आस्तिकता : ईश्वर, आत्मा, पुनर्जन्म यांवर विश्वास. भारतीय तत्त्वज्ञानात वेदांचे प्रामाण्य मानणारी दर्शने (सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा, वेदांत) आस्तिक मानली जातात.
• नास्तिकता : वेदप्रामाण्य किंवा ईश्वर नाकारणे. चार्वाक (लोकायत), बौद्ध व जैन ही नास्तिक दर्शने मानली जातात.
• चार्वाक : भौतिकवादी विचार; प्रत्यक्ष अनुभव हेच ज्ञानाचे साधन मानले.
• आधुनिक काळात बुद्धिवाद (Rationalism) व विज्ञाननिष्ठ विचारसरणी नास्तिक प्रवाहाला बळ देते.

ब) जातिविरोधी पंथ (Anti-caste Cults)

१. पंडित अयोथीदास (Iyothee Thass) : तामिळनाडूतील समाजसुधारक व सिद्ध वैद्य. त्यांनी अस्पृश्य मानलेल्या लोकांना मूळ बौद्ध परंपरेचे वारस मानले. मद्रास येथे शाक्य बौद्ध संस्थेची स्थापना केली व ‘तमिळन’ नावाचे साप्ताहिक चालवले. ‘जातिरहित द्रविड’ ही ओळख त्यांनी मांडली.

२. पेरियार ई. व्ही. रामासामी (१८७९–१९७३) :

• १९२५ मध्ये स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement) सुरू केली.
• ब्राह्मणी वर्चस्व, अंधश्रद्धा, जातिव्यवस्था यांना कडाडून विरोध; उघड नास्तिकतेचा पुरस्कार.
• पुरोहिताशिवाय ‘स्वाभिमान विवाह’, स्त्री-पुरुष समानता, विधवा पुनर्विवाह यांचे समर्थन.
• १९४४ मध्ये ‘द्रविडर कळघम’ ही संघटना स्थापन केली.

३. श्री नारायण गुरु (१८५६–१९२८) :

• केरळमधील एझवा समाजातील संत व सुधारक.
• प्रसिद्ध घोषवाक्य : ‘मानवासाठी एक जात, एक धर्म, एक देव’.
• १८८८ मध्ये अरुविप्पुरम येथे स्वतः शिवप्रतिमेची प्रतिष्ठापना करून पुरोहितांच्या एकाधिकाराला आव्हान दिले.
• १९०३ मध्ये SNDP योगम (श्री नारायण धर्म परिपालन योगम) ही संघटना स्थापन झाली.
• शिक्षण, स्वच्छता, संघटन यांवर भर.

क) तत्त्वज्ञानावरील संघर्ष

• वैदिक विरुद्ध श्रमण (बौद्ध-जैन) परंपरा यांतील प्राचीन वाद.
• ब्राह्मणी विरुद्ध ब्राह्मणेतर विचार; श्रद्धा विरुद्ध बुद्धिवाद.
• आधुनिक काळात धर्मनिरपेक्ष विचार विरुद्ध धार्मिक पुनरुज्जीवनवाद.

२. संस्कृती आणि प्रदेश : आहार, वस्त्र, परंपरा व त्यांवरील संघर्ष

अ) विविध आहार सवयी

• उत्तर भारत : गहू, पोळी; दक्षिण व पूर्व भारत : तांदूळ; किनारपट्टी भागात मासे.
• शाकाहार व मांसाहार हे धर्म, जात, प्रदेश व हवामानावर अवलंबून असतात.

ब) वस्त्र व परंपरा

• साडी, नऊवारी, धोतर, लुंगी, सलवार-कमीज, फेटा/पगडी अशी प्रदेशनिहाय विविधता.
• सण, लोकनृत्ये, भाषा, विवाहपद्धती यांतही प्रादेशिक वैविध्य दिसते.

क) मातृसत्ताक व पितृसत्ताक परंपरा

टीप : खासी, गारो यांसारख्या समाजांना अचूकपणे ‘मातृवंशीय (Matrilineal)’ म्हणणे अधिक योग्य, कारण तिथेही सर्व सत्ता पूर्णपणे स्त्रियांकडे असेलच असे नाही.

ड) आहार, वस्त्र व विधींवरील संघर्ष

• आहार : गोमांस बंदीवरील वाद, घर भाड्याने देताना शाकाहारी-मांसाहारी भेदभाव.
• वस्त्र : शिक्षण संस्थांमधील हिजाब वाद, गणवेश विरुद्ध धार्मिक पोशाख.
• विधी : मंदिरप्रवेश (उदा. शबरीमला वाद), मिरवणुका, ध्वनिप्रदूषण यांवरून तणाव.
• कारणे : धार्मिक अस्मिता, राजकारण, अज्ञान, असहिष्णुता, माध्यमांचा प्रभाव.

३. उदयोन्मुख प्रवाह : जातिविरहित व धर्मविरहित समाज, धर्मनिरपेक्षता, मानवतावाद व बहुसांस्कृतिकता

अ) जातिविरहित व धर्मविरहित समाज

• जन्मावर आधारित भेद नाकारून व्यक्तीच्या गुणांवर आधारित समाजाची कल्पना.
• साधने : आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह (विशेष विवाह कायदा, १९५४), शिक्षण, शहरीकरण, अस्पृश्यता निर्मूलन (कलम १७).
• डॉ. आंबेडकरांचा ‘जातिनिर्मूलन’ विचार हा महत्त्वाचा आधार.
• अडथळे : अंतर्विवाह, जातीय राजकारण, आरक्षणावरील वाद.

ब) धर्मनिरपेक्षता (Secularism)

• अर्थ : राज्याचा कोणताही अधिकृत धर्म नसणे व सर्व धर्मांना समान वागणूक.
• ४२ वी घटनादुरुस्ती (१९७६) ने उद्देशिकेत ‘धर्मनिरपेक्ष’ हा शब्द जोडला.
• कलम २५ ते २८ : धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क.
• भारतीय धर्मनिरपेक्षता ही ‘सर्वधर्मसमभाव’ स्वरूपाची, तर पाश्चात्त्य धर्मनिरपेक्षता धर्म व राज्य यांच्या पूर्ण विभक्तीवर आधारित आहे.

क) मानवतावाद (Humanitarianism)

• माणूस हाच केंद्रबिंदू; करुणा, समता, बंधुता ही मूल्ये.
• बुद्ध, संत परंपरा, महात्मा फुले, नारायण गुरु यांच्या विचारांत मानवतावाद दिसतो.
• आपत्ती काळातील मदत, मानवी हक्क चळवळी ही उदाहरणे.

ड) बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism)

• अर्थ : एका समाजात अनेक संस्कृतींचे परस्पर आदराने सहअस्तित्व.
• विचारवंत : भिखू पारेख, विल किमलिका.
• ‘मेल्टिंग पॉट’ (सर्व संस्कृती एकजीव) विरुद्ध ‘सॅलड बाऊल’ (प्रत्येक संस्कृतीची वेगळी ओळख टिकते) अशा दोन संकल्पना.
• भारताचे सूत्र : ‘विविधतेत एकता’.
• फायदे : सहिष्णुता, सांस्कृतिक समृद्धी, अल्पसंख्याकांचे संरक्षण.
• मर्यादा : अस्मितेचे राजकारण, गटांमधील दुरावा, संघर्षाची शक्यता.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतीय संस्कृतीतील जातिविरोधी पंथांची चर्चा करा. पंडित अयोथीदास, पेरियार व श्री नारायण गुरु यांच्या कार्याचे विवेचन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बहुसांस्कृतिकता म्हणजे काय? भारतातील आहार, वस्त्र व विधींवरील सांस्कृतिक संघर्ष स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आस्तिकता व नास्तिकता यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मातृसत्ताक व पितृसत्ताक परंपरा
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतीय धर्मनिरपेक्षता

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पितृसत्ताक संस्कृती : LGBTAQI+ समुदायाचे कायदेशीर आणि सामाजिक प्रश्न, विविध लिंगभावांचा समाजात स्वीकार
• स्त्रिया आणि पितृसत्ता : आंतरजातीय आणि आंतरधर्मीय विवाहांवरील संघर्ष, जाहिरातींमधील स्त्रिया
• समकालीन प्रश्न : लिंगभाव समानता, स्त्रियांचे हक्क, पितृसत्ताक राजकारण

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Gender and Patriarchy: Patriarchal Culture : legal and Social issues of LGBTAQI+, absorption of various genders in society; Women and Patriarchy : Conflict over Inter-caste and inter-religion marriages, Women in Advertisement; Contemporary issues : Gender equality, Women's Rights, Patriarchal Politics

1. पितृसत्ताक संस्कृती : LGBTAQI+ चे कायदेशीर व सामाजिक प्रश्न, विविध लिंगांचे समाजात सामावून घेणे

पितृसत्ता (Patriarchy) – अर्थ

पितृसत्ता म्हणजे अशी सामाजिक व्यवस्था, जिथे कुटुंब, संपत्ती, निर्णय, धर्म आणि राजकारण यांवर पुरुषांचे वर्चस्व असते. स्त्रिया आणि पुरुषेतर लिंगे दुय्यम मानली जातात. सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby) यांनी पितृसत्तेच्या सहा संरचना सांगितल्या: घरगुती उत्पादन, सशुल्क काम, राज्यसंस्था, पुरुषी हिंसा, लैंगिकता आणि सांस्कृतिक संस्था. उमा चक्रवर्ती यांनी भारतातील जात व पितृसत्ता यांच्या संबंधासाठी ब्राह्मणी पितृसत्ता ही संकल्पना मांडली.

LGBTAQI+ – अर्थ

• L – लेस्बियन (स्त्रीचे स्त्रीविषयी आकर्षण)
• G – गे (पुरुषाचे पुरुषाविषयी आकर्षण)
• B – बायसेक्शुअल (दोन्ही लिंगांविषयी आकर्षण)
• T – ट्रान्सजेंडर (जन्मलिंगापेक्षा वेगळी लिंगओळख)
• A – असेक्शुअल (लैंगिक आकर्षण नसणे/कमी असणे)
• Q – क्वीअर/क्वेश्चनिंग
• I – इंटरसेक्स (जैविक लिंगवैशिष्ट्ये मिश्र असणे)
• + – इतर सर्व ओळखी

जुडिथ बटलर (Judith Butler) यांच्या मते लिंगभाव (Gender) ही जैविक गोष्ट नसून समाजाने वारंवार करून घेतलेली भूमिका (Performativity) आहे.

कायदेशीर प्रश्न व महत्त्वाचे निकाल

सामाजिक प्रश्न

• कुटुंबाकडून नाकारणे, घराबाहेर काढणे
• शिक्षण व नोकरीत भेदभाव, गरिबी, भीक मागण्याची सक्ती
• टिंगल, हिंसा, लैंगिक शोषण
• विवाह, दत्तक, वारसा यांबाबत कायदेशीर अधिकारांचा अभाव
• मानसिक आरोग्याचे प्रश्न व आरोग्यसेवेत भेदभाव

विविध लिंगांचे समाजात सामावून घेणे

• पारंपरिक स्थान : भारतात हिजडा/किन्नर समुदाय, महाराष्ट्रातील जोगती–जोगतीण परंपरा, अर्धनारीश्वर संकल्पना – यांना धार्मिक स्थान होते, पण सामाजिक प्रतिष्ठा कमी.
• आधुनिक प्रयत्न : ओळखपत्रांवर ‘इतर’ पर्याय, कल्याण मंडळे, शिक्षण व रोजगार योजना, प्राइड मोर्चे.
• आवश्यक उपाय : लैंगिकता शिक्षण, संवेदनशील माध्यमे, कुटुंबाची स्वीकृती, सर्वसमावेशक कार्यस्थळ.

2. स्त्रिया आणि पितृसत्ता : आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहांवरील संघर्ष, जाहिरातींमधील स्त्रिया

आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह

दोन भिन्न जाती किंवा धर्मातील व्यक्तींचा विवाह म्हणजे आंतरजातीय/आंतरधर्मीय विवाह. भारतीय समाजात सजातीय विवाह (Endogamy) हा जातिव्यवस्थेचा पाया आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी Annihilation of Caste (1936) मध्ये आंतरजातीय विवाह हा जातिनिर्मूलनाचा खरा उपाय सांगितला.

संघर्षाची कारणे

• जातीय शुद्धतेची कल्पना : स्त्रीला जातीच्या ‘इज्जतीची’ रक्षक मानले जाते.
• पितृसत्ताक नियंत्रण : स्त्रीच्या जोडीदार निवडीच्या स्वातंत्र्याला विरोध.
• धार्मिक ध्रुवीकरण : आंतरधर्मीय विवाहांना राजकीय/धार्मिक रंग दिला जातो.
• संपत्ती व वारसा यांविषयी चिंता.
• जात पंचायत / खाप पंचायतींचा दबाव.

परिणाम

• ऑनर किलिंग (सन्मानाच्या नावाखाली हत्या), धमक्या, सामाजिक बहिष्कार
• जोडप्यांना घर सोडावे लागणे, मानसिक ताण
• जातीय/धार्मिक दंगलींना निमित्त

कायदेशीर संरक्षण

• विशेष विवाह कायदा, 1954 (Special Marriage Act) – धर्म न बदलता नोंदणी विवाह.
• लता सिंग निकाल (2006) – प्रौढांना जोडीदार निवडीचा हक्क; जोडप्यांना संरक्षण.
• शक्तीवाहिनी निकाल (2018) – ऑनर किलिंग व खाप पंचायतींविरुद्ध मार्गदर्शक सूचना.
• महाराष्ट्र सामाजिक बहिष्कार प्रतिबंध कायदा (2016) आणि आंतरजातीय विवाह प्रोत्साहन अनुदान योजना (अनुदानाची रक्कम बदलते – नवीनतम माहिती तपासावी).

जाहिरातींमधील स्त्रिया (Women in Advertisement)

जाहिराती समाजातील लिंगभाव प्रतिमा घडवतात व मजबूत करतात.

• वस्तूकरण (Objectification) : वस्तूशी संबंध नसतानाही स्त्रीदेहाचा आकर्षणासाठी वापर.
• रूढ प्रतिमा (Stereotypes) : स्त्री फक्त स्वयंपाक, धुणीभांडी, मुलांचे संगोपन करणारी गृहिणी.
• सौंदर्याचे चुकीचे मापदंड : गोरेपणा, सडपातळ शरीर – यामुळे न्यूनगंड.
• सकारात्मक बदल : नोकरदार, स्वावलंबी स्त्री, घरकामात पुरुषाचा सहभाग दाखवणाऱ्या जाहिराती वाढत आहेत.

नियंत्रण : स्त्रियांचे अश्लील प्रदर्शन (प्रतिबंध) कायदा, 1986; जाहिरात मानक परिषद (ASCI) ची आचारसंहिता.

3. समकालीन प्रश्न : लिंगभाव समानता, स्त्रियांचे हक्क, पितृसत्ताक राजकारण

लिंगभाव समानता (Gender Equality)

स्त्री, पुरुष व इतर सर्व लिंगांना संधी, संसाधने, सन्मान आणि निर्णयप्रक्रियेत समान वाटा मिळणे म्हणजे लिंगभाव समानता. ही संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास ध्येयांपैकी (SDG) ध्येय क्र. 5 आहे.

• अडथळे : स्त्रीभ्रूणहत्या, घटते लिंग गुणोत्तर, हुंडा, घरगुती हिंसा, वेतनातील तफावत, घरकामाचे अदृश्य श्रम, कमी श्रमसहभाग.
• जागतिक आर्थिक मंचाच्या (WEF) Global Gender Gap अहवालात भारताचे स्थान दरवर्षी बदलते – नवीनतम अहवाल तपासावा.

स्त्रियांचे हक्क (Women’s Rights)

घटनात्मक तरतुदी : कलम 14 (समानता), 15 (भेदभावास बंदी), 15(3) (स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद), 16 (नोकरीत समान संधी), 39(d) (समान कामाला समान वेतन), 42 (प्रसूती सुविधा), 51A(e) (स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेचा आदर).

विचारवंत : सावित्रीबाई फुले (स्त्रीशिक्षण), ताराबाई शिंदे (स्त्रीपुरुषतुलना, 1882), पंडिता रमाबाई, सिमोन द बोव्हार (The Second Sex, 1949).

पितृसत्ताक राजकारण (Patriarchal Politics)

केट मिलेट यांनी Sexual Politics (1970) मध्ये स्त्री-पुरुष संबंध हे सत्तासंबंध असल्याचे मांडले. राजकारणात पितृसत्ता पुढीलप्रमाणे दिसते:

• संसद व विधिमंडळात स्त्रियांचे अल्प प्रतिनिधित्व
• ‘सरपंच पती’ प्रवृत्ती – निवडून आलेल्या स्त्रीऐवजी पती/नातेवाईकच कारभार पाहतात
• पक्षांतर्गत निर्णयप्रक्रियेत स्त्रियांना दुय्यम स्थान, उमेदवारी कमी
• स्त्री नेत्यांवर चारित्र्यहनन व ऑनलाइन ट्रोलिंग
• स्त्रियांचे प्रश्न केवळ ‘मतपेढी’ म्हणून वापरणे

उपाय व प्रयत्न : 73वी व 74वी घटनादुरुस्ती (1992) – स्थानिक स्वराज्य संस्थांत एक-तृतीयांश आरक्षण (महाराष्ट्रात 50%); नारी शक्ती वंदन अधिनियम, 2023 – लोकसभा व विधानसभांत एक-तृतीयांश आरक्षण, जे जनगणना व मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर लागू होणार (अंमलबजावणीची नवीनतम स्थिती तपासावी).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पितृसत्ता म्हणजे काय? भारतातील LGBTAQI+ समुदायाचे कायदेशीर व सामाजिक प्रश्न स्पष्ट करून विविध लिंगांना समाजात सामावून घेण्यासाठीचे उपाय सांगा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहांवरील संघर्षाची कारणे व परिणाम सांगा आणि त्यासंबंधी कायदेशीर संरक्षणाची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : जाहिरातींमधील स्त्रियांचे चित्रण.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतातील स्त्रियांचे हक्क व महत्त्वाचे कायदे.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : पितृसत्ताक राजकारण.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• समकालीन संस्कृती : लोकप्रिय संस्कृतीचा (Popular Culture) उदय, पाश्चात्यीकरण आणि मॅकडोनाल्डीकरण (McDonaldization)
• स्थानिक-जागतिकीकरण (Glocalization) : संस्कृतीचे संकरीकरण (Hybridization); जागतिक, स्थानिक आणि ग्लोकल संस्कृती, संस्कृतीचे अनुकरण
• ग्लोकलविरोधी सांस्कृतिक प्रवाह : स्वदेशी, देशी संस्कृतीचा ऱ्हास आणि तिचे जतन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Media, Globalization and Culture: Contemporary Culture : Emergence of Popular Culture, Westernization and McDonaldization; Glocalization : Hybridization of Culture; Global, local and Glocal Culture, imitation of culture; Anti-Glocal Cultural trends : Swadeshi, degradation of indigenous culture and its preservation

१. समकालीन संस्कृती : लोकप्रिय संस्कृतीचा उदय, पाश्चिमात्यीकरण आणि मॅक्डोनाल्डायझेशन

(अ) लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture)

अर्थ : समाजातील बहुसंख्य सामान्य लोक दैनंदिन जीवनात जी संस्कृती स्वीकारतात, अनुभवतात आणि उपभोगतात, तिला लोकप्रिय संस्कृती म्हणतात. चित्रपट, टीव्ही मालिका, गाणी, क्रिकेट, फॅशन, सोशल मीडिया, रील्स, मीम्स ही तिची उदाहरणे आहेत.

उदयाची कारणे :

• प्रसारमाध्यमांचा विस्तार (Mass Media) : रेडिओ, टीव्ही, चित्रपट, इंटरनेट यांमुळे संस्कृती लाखो लोकांपर्यंत पोहोचली.
• औद्योगिकीकरण व नागरीकरण : शहरी मध्यमवर्ग, विरंगुळ्यासाठी वेळ व पैसा वाढला.
• शिक्षण व साक्षरता वाढल्याने वाचन, माहिती यांचा प्रसार झाला.
• बाजारपेठ व जाहिरात : संस्कृतीचे वस्तूकरण (Commodification) झाले.
• जागतिकीकरण (Globalization) व डिजिटल तंत्रज्ञान (स्मार्टफोन, OTT प्लॅटफॉर्म).

वैशिष्ट्ये : सर्वसामान्यांसाठी, सहज उपलब्ध, व्यापारी स्वरूप, बदलती व अल्पकालीन (ट्रेंड), मनोरंजनप्रधान, माध्यमांवर आधारित.

विचारवंत : फ्रँकफर्ट स्कूलचे अडॉर्नो व हॉर्कहायमर यांनी 'संस्कृती उद्योग (Culture Industry)' ही संकल्पना मांडून लोकप्रिय संस्कृती लोकांना निष्क्रिय ग्राहक बनवते अशी टीका केली. स्टुअर्ट हॉल यांच्या मते लोक माध्यमांचा अर्थ स्वतःच्या पद्धतीने लावतात.

परिणाम : सकारात्मक – राष्ट्रीय एकात्मता, माहितीचा प्रसार, कलाकारांना संधी. नकारात्मक – उपभोगवाद, लोकसंस्कृतीचा ऱ्हास, सवंगपणा, स्त्रियांचे वस्तुरूप चित्रण.

(ब) पाश्चिमात्यीकरण (Westernization)

संकल्पना : ही संकल्पना एम. एन. श्रीनिवास यांनी मांडली. त्यांच्या मते, सुमारे दीडशे वर्षांच्या ब्रिटिश राजवटीमुळे भारतीय समाजात तंत्रज्ञान, संस्था, विचारसरणी आणि मूल्ये यांच्या पातळीवर झालेले बदल म्हणजे पाश्चिमात्यीकरण. (ग्रंथ : Social Change in Modern India)

• पैलू : इंग्रजी शिक्षण, कायद्याचे राज्य, रेल्वे-छपाई, विज्ञाननिष्ठा, मानवतावाद, समता, व्यक्तिस्वातंत्र्य.
• दैनंदिन जीवन : पोशाख (शर्ट-पॅन्ट, जीन्स), खानपान (पिझ्झा, बर्गर), इंग्रजी भाषा, विभक्त कुटुंब, वाढदिवस-केक संस्कृती.
• परिणाम : अंधश्रद्धा व जातिभेद कमी होण्यास मदत; परंतु पारंपरिक मूल्ये, भाषा व कुटुंबव्यवस्था कमकुवत होणे.

(क) मॅक्डोनाल्डायझेशन (McDonaldization)

संकल्पना : अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ जॉर्ज रिट्झर (George Ritzer) यांनी The McDonaldization of Society (1993) या ग्रंथात मांडली. फास्ट फूड रेस्टॉरंटची कार्यपद्धती समाजाच्या इतर क्षेत्रांत (शिक्षण, आरोग्य, बँकिंग, पर्यटन) पसरणे म्हणजे मॅक्डोनाल्डायझेशन. ही संकल्पना मॅक्स वेबर यांच्या 'तर्कसंगतीकरण (Rationalization)' व नोकरशाहीच्या विचारावर आधारित आहे.

चार मूलतत्त्वे :

1. कार्यक्षमता (Efficiency) : कमी वेळात जास्त काम.
2. मोजमापक्षमता (Calculability) : गुणवत्तेपेक्षा संख्येवर भर.
3. पूर्वानुमेयता (Predictability) : सर्वत्र एकसारखी सेवा व चव.
4. नियंत्रण (Control) : यंत्र व तंत्रज्ञानाद्वारे माणसांवर नियंत्रण.

रिट्झर यास 'तर्कसंगततेची अतार्किकता' (Irrationality of Rationality) म्हणतात – अमानवीकरण, एकसुरीपणा, आरोग्याच्या समस्या. भारतातील उदाहरणे : फास्ट फूड चेन्स, कोचिंग क्लासेसचे एकसारखे पॅकेज, ऑनलाइन फूड डिलिव्हरी.

२. स्थानिकीकृत जागतिकीकरण (Glocalization) : संस्कृतीचे संकरीकरण; जागतिक, स्थानिक व ग्लोकल संस्कृती, संस्कृतीचे अनुकरण

ग्लोकलायझेशन : Global + Local यांचे मिश्रण. जागतिक वस्तू, कल्पना किंवा सेवा स्थानिक गरजा, आवडी व संस्कृतीनुसार बदलून स्वीकारणे. ही संकल्पना समाजशास्त्रात रोलँड रॉबर्टसन (Roland Robertson) यांनी लोकप्रिय केली.

संस्कृतीचे संकरीकरण (Hybridization of Culture)

दोन किंवा अधिक संस्कृतींचे घटक एकत्र येऊन नवी मिश्र संस्कृती तयार होणे. (विचारवंत : यान नेडरवीन पीटर्स, होमी भाभा)

• खाद्य : मॅक्डोनाल्डचे शाकाहारी 'मॅकआलू टिक्की', पनीर पिझ्झा, चायनीज भेळ.
• पोशाख : इंडो-वेस्टर्न कुर्ता-जीन्स.
• भाषा : 'हिंग्लिश', 'मिंग्लिश'.
• संगीत/माध्यमे : फ्युजन संगीत, परदेशी रिअॅलिटी शोची भारतीय रूपे (उदा. 'कौन बनेगा करोडपती').

जागतिक, स्थानिक व ग्लोकल संस्कृती – तुलना

संस्कृतीचे अनुकरण (Imitation of Culture)

दुसऱ्या, विशेषतः प्रतिष्ठित किंवा प्रभावी मानल्या जाणाऱ्या संस्कृतीच्या आचार-विचारांची नक्कल करणे.

• कारणे : प्रतिष्ठा मिळवण्याची इच्छा, माध्यमांचा प्रभाव, सेलिब्रिटी संस्कृती, समवयस्क गटाचा दबाव.
• उदाहरणे : व्हॅलेंटाईन डे, पाश्चात्य पद्धतीचे विवाहसमारंभ, कोरियन ड्रामा व के-पॉपची क्रेझ.
• परिणाम : नव्या कल्पनांचा स्वीकार हा फायदा; पण अंधानुकरणामुळे स्वसंस्कृतीविषयी न्यूनगंड, उपभोगवाद व सांस्कृतिक ओळखीचे संकट.

३. ग्लोकलविरोधी सांस्कृतिक प्रवाह : स्वदेशी, देशी संस्कृतीचा ऱ्हास आणि तिचे जतन

(अ) स्वदेशी (Swadeshi)

अर्थ : आपल्या देशात तयार झालेल्या वस्तू, भाषा, कला व संस्कृतीचा आग्रह धरणे आणि परकीय वस्तूंवर अवलंबित्व कमी करणे.

• ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 1905 च्या बंगाल फाळणीविरोधात स्वदेशी चळवळ; लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पाल यांचे नेतृत्व; परदेशी कापडाची होळी.
• महात्मा गांधी : खादी, चरखा, ग्रामोद्योग व ग्रामस्वराज्य यांद्वारे स्वदेशीला आर्थिक व नैतिक रूप दिले.
• समकालीन रूप : 1991 नंतरच्या आर्थिक उदारीकरणानंतर स्वदेशी विचारांच्या संघटनांनी बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना विरोध केला. 'मेक इन इंडिया', 'व्होकल फॉर लोकल' यांसारख्या शासकीय मोहिमा (योजनांची अद्ययावत स्थिती विद्यार्थ्यांनी तपासावी).

(ब) देशी संस्कृतीचा ऱ्हास (Degradation of Indigenous Culture)

• लोककला व हस्तकला : यंत्रनिर्मित स्वस्त वस्तूंमुळे कारागिरांचा रोजगार घटला.
• भाषा : इंग्रजीच्या प्रभावामुळे मातृभाषा व आदिवासी बोलीभाषा लुप्त होत आहेत.
• खाद्यसंस्कृती : पारंपरिक धान्ये (ज्वारी, नाचणी) मागे पडून जंक फूड वाढले.
• सण-उत्सवांचे व्यापारीकरण व आदिवासी संस्कृतीवर विस्थापनाचा परिणाम.
• कारणे : जागतिकीकरण, नागरीकरण, स्थलांतर, माध्यमांचा प्रभाव, अंधानुकरण.

(क) देशी संस्कृतीचे जतन (Preservation)

1. घटनात्मक तरतुदी : कलम 29 – अल्पसंख्याकांना भाषा, लिपी व संस्कृती जपण्याचा हक्क; कलम 51A – संमिश्र संस्कृतीचा वारसा जपणे हे मूलभूत कर्तव्य.
2. भौगोलिक निर्देशांक (GI Tag) : पैठणी, कोल्हापुरी चप्पल यांसारख्या पारंपरिक उत्पादनांना संरक्षण.
3. युनेस्को (UNESCO) अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादी – योग, कुंभमेळा इत्यादी.
4. संग्रहालये, सांस्कृतिक केंद्रे, लोककला महोत्सव, मातृभाषेतून शिक्षण.
5. डिजिटल माध्यमांचा वापर – लोकगीते, बोलीभाषांचे दस्तऐवजीकरण, कारागिरांना ऑनलाइन बाजारपेठ.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकप्रिय संस्कृती म्हणजे काय? भारतात लोकप्रिय संस्कृतीच्या उदयाची कारणे व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ग्लोकलायझेशनची संकल्पना स्पष्ट करून संस्कृतीचे संकरीकरण आणि जागतिक, स्थानिक व ग्लोकल संस्कृती यांतील फरक उदाहरणांसह सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जॉर्ज रिट्झर यांची मॅक्डोनाल्डायझेशनची संकल्पना व तिची चार मूलतत्त्वे थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : एम. एन. श्रीनिवास यांचे पाश्चिमात्यीकरण.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : स्वदेशी चळवळ आणि देशी संस्कृतीचे जतन.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सांस्कृतिक संघर्ष म्हणून जातीय व धार्मिक संघर्ष, सांस्कृतिक प्रश्न म्हणून वांशिक संघर्ष आणि प्रादेशिकता
• सांस्कृतिक उतरंड : बहुसंख्याक विरुद्ध अल्पसंख्याक संस्कृती, अल्पसंख्याक आणि आदिवासी संस्कृतीचे संरक्षण, सांस्कृतिक परिवर्तन
• बृहद् आणि लघु परंपरा (Great and Little Traditions), भारतीय परंपरांचे आधुनिकीकरण

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Cultural Conflicts in society: Communal and Caste Conflicts as cultural conflicts, Ethnic Conflicts and regionalism as cultural issues; Cultural hierarchy : Majority verses minority culture, protections to minority and tribal culture, Cultural transformation; Great and Little traditions, Modernization of Indian Traditions

१. सांस्कृतिक संघर्ष म्हणून सांप्रदायिक व जातीय संघर्ष; सांस्कृतिक प्रश्न म्हणून वांशिक संघर्ष व प्रादेशिकता

सांस्कृतिक संघर्ष (Cultural Conflict) म्हणजे : भिन्न धर्म, जात, भाषा, वंश किंवा प्रदेश असलेल्या समूहांमध्ये मूल्ये, श्रद्धा, रीतीरिवाज आणि अस्मिता यांवरून निर्माण होणारा तणाव किंवा संघर्ष. भारत हा बहुसांस्कृतिक देश असल्याने येथे असे संघर्ष वेळोवेळी दिसतात.

(अ) सांप्रदायिक संघर्ष (Communal Conflict)

अर्थ : एका धार्मिक समुदायाने आपली धार्मिक ओळख हीच राजकीय व सामाजिक हितांचा आधार मानून दुसऱ्या धर्मसमूहाविरुद्ध द्वेष, अविश्वास किंवा हिंसा करणे म्हणजे सांप्रदायिकता (Communalism).

• सांस्कृतिक स्वरूप : सण, मिरवणुका, धार्मिक स्थळे, आहार, पोशाख, भाषा या सांस्कृतिक प्रतीकांवरूनच बहुतेक वाद सुरू होतात.
• कारणे : ब्रिटिशांचे 'फोडा व राज्य करा' धोरण, फाळणीच्या कटू आठवणी, धर्माचा राजकीय वापर, आर्थिक स्पर्धा, अफवा व सोशल मीडियावरील द्वेषमूलक प्रचार, अज्ञान व पूर्वग्रह.
• परिणाम : जीवित व वित्तहानी, सामाजिक दरी, राष्ट्रीय एकात्मतेला धोका, अविश्वासामुळे वस्त्यांचे धर्मानुसार विभाजन (Ghettoisation).

(ब) जातीय संघर्ष (Caste Conflict)

• जातिव्यवस्था ही केवळ आर्थिक नव्हे तर शुद्धता-अशुद्धता या सांस्कृतिक कल्पनेवर आधारित उतरंड आहे.
• मंदिर प्रवेश, पाणवठे, विवाह (आंतरजातीय विवाह), मिरवणुका, सन्मानाची प्रतीके यांवरून संघर्ष होतात.
• दलित चळवळ, आरक्षण धोरण, शिक्षणामुळे वाढलेली जागृती यामुळे पारंपरिक वर्चस्वाला आव्हान मिळते आणि त्यातून तणाव निर्माण होतो.
• कायदेशीर उपाय : कलम १७ (अस्पृश्यता निर्मूलन), नागरी हक्क संरक्षण कायदा १९५५, अनुसूचित जाती-जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) कायदा १९८९.

(क) वांशिक संघर्ष (Ethnic Conflict)

समान वंश, भाषा, इतिहास व संस्कृती असलेला समूह म्हणजे वांशिक समूह. आपल्या ओळखीला धोका आहे असे वाटल्यास हे समूह स्वायत्तता, वेगळे राज्य किंवा संसाधनांवर हक्काची मागणी करतात. उदा. ईशान्य भारतातील विविध जमातींमधील संघर्ष, स्थलांतरित विरुद्ध स्थानिक असा वाद.

(ड) प्रादेशिकता (Regionalism)

• अर्थ : विशिष्ट प्रदेशाची भाषा, संस्कृती व हित याबद्दलची तीव्र निष्ठा व त्यासाठी केलेली मागणी.
• उदाहरणे : भाषावार प्रांतरचना (राज्य पुनर्रचना कायदा १९५६), संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ व १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य निर्मिती, स्वतंत्र विदर्भाची मागणी, 'भूमिपुत्र' (Sons of the Soil) संकल्पना.
• सकारात्मक बाजू : स्थानिक भाषा-संस्कृतीचे जतन, प्रादेशिक विकासाकडे लक्ष.
• नकारात्मक बाजू : परप्रांतीयांविरुद्ध द्वेष, आंतरराज्य वाद (पाणी, सीमा), राष्ट्रीय एकात्मतेला अडथळा.

२. सांस्कृतिक उतरंड : बहुसंख्याक विरुद्ध अल्पसंख्याक संस्कृती, अल्पसंख्याक व आदिवासी संस्कृतीचे संरक्षण, सांस्कृतिक परिवर्तन

(अ) सांस्कृतिक उतरंड (Cultural Hierarchy)

समाजातील काही संस्कृतींना 'श्रेष्ठ' व काहींना 'कनिष्ठ' मानण्याची प्रवृत्ती म्हणजे सांस्कृतिक उतरंड. बहुसंख्याक किंवा प्रभुत्वशाली गटाची भाषा, सण, आहार हे 'मुख्य प्रवाह' मानले जातात, तर अल्पसंख्याक व आदिवासींच्या संस्कृतीला दुय्यम स्थान दिले जाते.

(ब) अल्पसंख्याक संस्कृतीचे संरक्षण

• कलम २५ ते २८ : धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क.
• कलम २९ : स्वतःची भाषा, लिपी व संस्कृती जतन करण्याचा हक्क.
• कलम ३० : अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा व चालविण्याचा हक्क.
• कलम ३५०अ व ३५०ब : प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत देण्याची तरतूद व भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकारी.
• राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग कायदा, १९९२ : केंद्राने अधिसूचित केलेले अल्पसंख्याक – मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, पारशी व जैन.

(क) आदिवासी संस्कृतीचे संरक्षण

• पाचवी अनुसूची : अनुसूचित क्षेत्रांचे प्रशासन (महाराष्ट्रासह अनेक राज्ये).
• सहावी अनुसूची : आसाम, मेघालय, त्रिपुरा, मिझोराम येथील आदिवासी क्षेत्रांसाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदा.
• कलम ४६ : दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक व आर्थिक हिताचे संवर्धन; कलम ३३८अ : राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग.
• पेसा कायदा (PESA), १९९६ : ग्रामसभेला परंपरा, संसाधने व संस्कृती जपण्याचे अधिकार.
• वन हक्क कायदा, २००६ : वनवासी व आदिवासींना जमीन व वनसंपत्तीवरील हक्क.

टीप : आयोग, योजना व अधिसूचित यादी काळानुसार बदलू शकतात; विद्यार्थ्यांनी नवीनतम माहिती तपासावी.

(ड) सांस्कृतिक परिवर्तन (Cultural Transformation)

संस्कृतीच्या मूल्ये, श्रद्धा, आचार व जीवनशैलीत होणारा बदल म्हणजे सांस्कृतिक परिवर्तन.

• प्रक्रिया : संस्कृतीकरण (Sanskritization – एम. एन. श्रीनिवास), पाश्चात्यीकरण, आधुनिकीकरण, जागतिकीकरण, सांस्कृतिक संपर्क (Acculturation).
• कारणे : शिक्षण, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, माध्यमे, कायदे, सामाजिक सुधारणा चळवळी.
• परिणाम : अंधश्रद्धा व रूढी कमी होणे, स्त्री-स्वातंत्र्य वाढणे; पण दुसरीकडे स्थानिक भाषा-लोककला नष्ट होण्याचा धोका.

३. महान व लघु परंपरा; भारतीय परंपरांचे आधुनिकीकरण

(अ) महान परंपरा व लघु परंपरा (Great and Little Tradition)

ही संकल्पना अमेरिकन मानवशास्त्रज्ञ रॉबर्ट रेडफिल्ड यांनी मेक्सिकोतील शेतकरी समाजाच्या अभ्यासातून मांडली. भारतात मिल्टन सिंगर व मॅकिम मॅरियट यांनी तिचा वापर केला.

मॅकिम मॅरियट यांनी उत्तर प्रदेशातील किशनगढी गावाच्या अभ्यासात दोन प्रक्रिया सांगितल्या :

• सार्वत्रिकीकरण (Universalization) : लघु परंपरेतील घटक वर जाऊन महान परंपरेचा भाग होणे.
• स्थानिकीकरण (Parochialization) : महान परंपरेतील घटक खाली येऊन स्थानिक स्वरूप धारण करणे.

(ब) भारतीय परंपरांचे आधुनिकीकरण (Modernization of Indian Tradition)

प्रा. योगेंद्र सिंह यांनी 'Modernization of Indian Tradition' या ग्रंथात भारतीय परंपरेतील बदलांचे विश्लेषण केले.

• पारंपरिक मूल्ये : उतरंड (Hierarchy), समग्रता (Holism), सातत्य (Continuity), परलोकवाद (Transcendence).
• आधुनिकतेचे स्रोत : अंतर्गत (भक्ती चळवळ, सुधारणा चळवळी) व बाह्य (इस्लाम व पाश्चात्य/ब्रिटिश संपर्क).
• बदलाचे स्तर : सूक्ष्म (Micro) व व्यापक (Macro), सांस्कृतिक व संरचनात्मक.
• आधुनिकीकरणाची लक्षणे : विवेकवाद, विज्ञाननिष्ठा, लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता, समता, व्यक्तिस्वातंत्र्य.
• वैशिष्ट्य : भारतात परंपरा पूर्णपणे नष्ट न होता आधुनिकतेशी जुळवून घेते (उदा. ऑनलाइन पूजा, जात-आधारित संघटनांचा राजकीय वापर).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सांप्रदायिक व जातीय संघर्ष हे सांस्कृतिक संघर्ष कसे आहेत ते त्यांची कारणे व परिणाम यांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महान परंपरा व लघु परंपरा ही संकल्पना स्पष्ट करून भारतीय परंपरांच्या आधुनिकीकरणाची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अल्पसंख्याक व आदिवासी संस्कृतीच्या संरक्षणासाठीच्या संवैधानिक तरतुदी थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : प्रादेशिकता (Regionalism).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सार्वत्रिकीकरण व स्थानिकीकरण (मॅकिम मॅरियट).