प्रसारमाध्यमे आणि समाज (Media and Society) BASOC6E04

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• जनसंपर्क माध्यमे (Mass Media): संकल्पना, व्याख्या आणि जनसंपर्क माध्यमांचे प्रकार
• जनसंपर्क माध्यमांचे सिद्धांत: बहुलवादी (Pluralist), मार्क्सवादी (Marxist), नव-मार्क्सवादी (Neo-Marxist)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Understanding Media in Society: Mass Media: the concept, definition and forms of mass media; Theories of Mass Media: Pluralist, Marxist, Neo-Marxist

१. जनमाध्यमे (Mass Media): संकल्पना, व्याख्या आणि प्रकार

संकल्पना / अर्थ

जनमाध्यमे म्हणजे अशी साधने ज्यांच्या माध्यमातून माहिती, विचार, बातम्या आणि मनोरंजन एकाच वेळी मोठ्या, विखुरलेल्या आणि विविध प्रकारच्या लोकसमूहापर्यंत पोहोचवले जाते. वृत्तपत्र, रेडिओ, दूरदर्शन, चित्रपट आणि इंटरनेट ही जनमाध्यमांची प्रमुख उदाहरणे आहेत. या प्रक्रियेला जनसंवाद (Mass Communication) असे म्हणतात. आधुनिक समाजात माध्यमे ही कुटुंब, शिक्षण आणि धर्माप्रमाणेच एक महत्त्वाची सामाजिक संस्था बनली आहेत.

व्याख्या

• मॉरिस जानोविट्झ (Morris Janowitz): जनसंवाद म्हणजे अशा संस्था व तंत्रे, ज्यांच्याद्वारे विशिष्ट गट तांत्रिक साधनांचा (मुद्रण, रेडिओ, चित्रपट इ.) वापर करून मोठ्या, विषमजिनसी आणि दूरवर विखुरलेल्या प्रेक्षकवर्गापर्यंत प्रतीकात्मक आशय पोहोचवतात.
• सर्वसाधारण व्याख्या: तंत्रज्ञानाच्या मदतीने एकाच स्रोताकडून अनेक लोकांपर्यंत संदेश पोहोचवणारी संघटित व्यवस्था म्हणजे जनमाध्यमे.

जनमाध्यमांची वैशिष्ट्ये

1. मोठा प्रेक्षकवर्ग: संदेश लाखो लोकांपर्यंत पोहोचतो.
2. विषमजिनसी (Heterogeneous) प्रेक्षक: वय, लिंग, जात, वर्ग, धर्म यांत भिन्न असलेले लोक.
3. अनामिकता (Anonymity): संदेश देणारा आणि घेणारा एकमेकांना वैयक्तिकरीत्या ओळखत नाहीत.
4. तंत्रज्ञानावर आधारित: छपाई यंत्र, प्रक्षेपण यंत्रणा, इंटरनेट यांचा वापर.
5. एकदिशीय संवाद: पारंपरिक माध्यमांत प्रतिसाद (Feedback) मर्यादित व उशिरा मिळतो; नव माध्यमांत तो जलद झाला आहे.
6. संघटित संस्था: माध्यमे मोठ्या कंपन्या, सरकारी संस्था यांच्याद्वारे चालवली जातात.

जनमाध्यमांची कार्ये

हॅरोल्ड लासवेल (Harold Lasswell) यांनी पर्यावरणाचे निरीक्षण (बातम्या), समाजातील घटकांचा परस्परसंबंध जोडणे आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीकडे हस्तांतरित करणे ही कार्ये सांगितली. चार्ल्स राईट (Charles Wright) यांनी त्यात मनोरंजन हे कार्य जोडले. याशिवाय शिक्षण, जनमत तयार करणे, सामाजिकीकरण आणि जाहिरात ही कार्येही महत्त्वाची आहेत.

जनमाध्यमांचे प्रकार

२. जनमाध्यमांचे सिद्धांत: बहुलवादी, मार्क्सवादी, नव-मार्क्सवादी

(अ) बहुलवादी सिद्धांत (Pluralist Theory)

हा सिद्धांत मानतो की समाजात सत्ता अनेक गटांमध्ये विभागलेली असते आणि माध्यमे ही समाजातील विविध मतांचे प्रतिबिंब असतात.

• बाजारपेठ व स्पर्धा: अनेक माध्यम कंपन्यांमध्ये स्पर्धा असल्याने कोणत्याही एका गटाचे वर्चस्व राहत नाही.
• ग्राहक सार्वभौमत्व: प्रेक्षक/वाचक जे पाहू इच्छितात तेच माध्यमे देतात; अन्यथा त्यांचा व्यवसाय बुडतो.
• पत्रकारांचे स्वातंत्र्य: संपादक व पत्रकार व्यावसायिक मूल्यांनुसार स्वतंत्रपणे काम करतात.
• सक्रिय प्रेक्षक: लोक माध्यमांचा संदेश डोळे झाकून स्वीकारत नाहीत.
• राज्याचे नियमन: कायदे व नियामक संस्था लोकशाही मूल्यांचे रक्षण करतात.

टीका: प्रत्यक्षात माध्यमांची मालकी काही मोठ्या उद्योगसमूहांकडे केंद्रित आहे; जाहिरातदारांचा प्रभाव मोठा असतो; गरीब व वंचित गटांचा आवाज कमी ऐकू येतो.

(ब) मार्क्सवादी सिद्धांत (Marxist / Manipulative Theory)

कार्ल मार्क्स व फ्रेडरिक एंगेल्स यांच्या मते, “ज्या वर्गाकडे भौतिक उत्पादनाची साधने असतात, त्याच वर्गाचे विचार समाजात प्रभावी ठरतात.” माध्यमे ही भांडवलदार वर्गाच्या मालकीची असल्याने ती त्यांच्याच हितांचे रक्षण करतात.

• मालकी व नियंत्रण: माध्यमांचे मालक आशयावर थेट नियंत्रण ठेवतात.
• विचारसरणीचा प्रसार: भांडवलशाही व्यवस्था नैसर्गिक व योग्य असल्याचे भासवले जाते.
• खोटी जाणीव (False Consciousness): कामगार वर्गाला आपल्या शोषणाची जाणीव होऊ दिली जात नाही.
• लक्ष विचलित करणे: मनोरंजन, खेळ, सेलिब्रिटी बातम्यांमुळे गंभीर प्रश्न मागे पडतात.
• राल्फ मिलिबँड (Ralph Miliband): माध्यमे सत्ताधारी वर्गाचे साधन आहेत असे मत मांडले.

टीका: हा सिद्धांत प्रेक्षकांना निष्क्रिय मानतो; पत्रकारांच्या स्वातंत्र्याकडे दुर्लक्ष करतो; शोधपत्रकारितेद्वारे सत्ताधाऱ्यांवर टीका होते हे स्पष्ट करू शकत नाही.

(क) नव-मार्क्सवादी सिद्धांत (Neo-Marxist / Hegemonic Theory)

हा सिद्धांत मार्क्सवादाचा विस्तार असून तो मालकीपेक्षा संस्कृती व विचारसरणी यांवर अधिक भर देतो.

• अँटोनियो ग्राम्शी (Antonio Gramsci) – वर्चस्व (Hegemony): सत्ताधारी वर्ग बळाऐवजी लोकांची संमती मिळवून सत्ता टिकवतो; माध्यमे ही संमती निर्माण करतात.
• फ्रँकफर्ट स्कूल – ॲडॉर्नो व हॉर्कहायमर: ‘संस्कृती उद्योग’ (Culture Industry) ही संकल्पना; प्रमाणित मनोरंजनामुळे लोकांची टीकात्मक विचारशक्ती कमी होते.
• स्टुअर्ट हॉल (Stuart Hall) – बर्मिंगहॅम स्कूल: संकेतन–विसंकेतन (Encoding–Decoding); प्रेक्षक संदेश स्वीकारू, अंशतः स्वीकारू किंवा नाकारूही शकतात.
• पत्रकारांची भूमिका: बहुतांश पत्रकार मध्यमवर्गीय, उच्चशिक्षित असल्याने त्यांच्या बातम्यांत नकळत प्रभावी विचारसरणी दिसते (उदा. ग्लासगो मीडिया ग्रुपचे अभ्यास).

टीका: ‘वर्चस्व’ प्रत्यक्ष मोजणे कठीण आहे; प्रेक्षकांच्या विविध अर्थ लावण्याच्या क्षमतेला कधी कमी लेखले जाते.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जनमाध्यमांची संकल्पना व व्याख्या स्पष्ट करून जनमाध्यमांची वैशिष्ट्ये आणि विविध प्रकार सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जनमाध्यमांच्या बहुलवादी, मार्क्सवादी व नव-मार्क्सवादी सिद्धांतांची चिकित्सक चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: ग्राम्शी यांची वर्चस्व (Hegemony) संकल्पना.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: नव / डिजिटल माध्यमे.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जनमाध्यमांची कार्ये थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• हायपोडर्मिक (Hypodermic), मानकात्मक (Normative), अर्थनिर्णयात्मक (Interpretative) आणि संरचित अर्थनिर्णयात्मक (Structured Interpretative) प्रतिमान
• अतिवास्तव (Hyper Reality), अर्थनिर्णयात्मक समुदाय (Interpretative Community), हिंसा आणि प्रसारमाध्यमे

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Role and Influences of Media: Hypodermic, normative, interpretative and structured interpretative model; Hyper reality, interpretative community, violence and media

प्रस्तावना : माध्यमांची भूमिका व प्रभाव

प्रसारमाध्यमे (Mass Media) समाजातील लोकांचे विचार, मूल्ये, वर्तन आणि जगाकडे पाहण्याची दृष्टी घडवतात. माध्यमांचा प्रेक्षकांवर नेमका कसा व किती प्रभाव पडतो, हे समजावून सांगण्यासाठी समाजशास्त्रात विविध प्रारूपे (Models) मांडली गेली. सुरुवातीला प्रेक्षक निष्क्रिय (Passive) मानले गेले. नंतर ते सक्रिय (Active) अर्थ लावणारे आहेत, असे मानले जाऊ लागले.

१. अधस्त्वचीय सुई प्रारूप (Hypodermic Needle Model)

अर्थ : इंजेक्शनची सुई शरीरात थेट औषध सोडते. त्याचप्रमाणे माध्यमे प्रेक्षकांच्या मनात थेट संदेश 'टोचतात' आणि प्रेक्षक तो जसाच्या तसा स्वीकारतात, असे हे प्रारूप मानते. याला 'जादुई गोळी सिद्धांत' (Magic Bullet Theory) असेही म्हणतात.

• काळ : हे प्रारूप १९२० ते १९३० च्या दशकात प्रभावी होते. पहिल्या महायुद्धातील प्रचार आणि नाझी जर्मनीतील प्रचारतंत्र यांचा याला आधार होता.
• विचारवंत : हॅरॉल्ड लासवेल (Harold Lasswell) यांचा प्रचारविषयक अभ्यास, तसेच फ्रँकफर्ट विचारसरणीचे (Frankfurt School) विचारवंत.
• उदाहरण : १९३८ मध्ये अमेरिकेत 'वॉर ऑफ द वर्ल्ड्स' हा रेडिओ कार्यक्रम प्रसारित झाला. तो ऐकून काही श्रोते घाबरले होते, असे सांगितले जाते.

वैशिष्ट्ये : प्रेक्षक निष्क्रिय व एकसारखे असतात. माध्यमे अत्यंत शक्तिशाली असतात. माध्यमांचा परिणाम थेट, तात्काळ आणि एकसमान होतो.

टीका : हे प्रारूप प्रेक्षकांची बुद्धी, शिक्षण, कुटुंब व मित्रमंडळी यांचा प्रभाव दुर्लक्षित करते. पुढे काट्झ व लाझार्सफेल्ड (Katz & Lazarsfeld) यांच्या द्विस्तरीय प्रवाह (Two-step Flow) संकल्पनेने यातील उणिवा दाखवल्या. त्यांच्या मते संदेश आधी 'मत-नेत्यांपर्यंत' (Opinion Leaders) पोहोचतो आणि त्यांच्यामार्फत सामान्य लोकांपर्यंत जातो.

२. मानकात्मक प्रारूप (Normative Model)

अर्थ : समाजात माध्यमांनी कसे असावे व कसे कार्य करावे, हे सांगणारे प्रारूप म्हणजे मानकात्मक प्रारूप होय. माध्यमे समाजातील रूढ मूल्ये व मानके (Norms) प्रसारित करतात आणि लोकांचे सामाजीकरण घडवतात, असेही हे प्रारूप मानते.

• सीबर्ट, पीटरसन व श्रॅम (Siebert, Peterson, Schramm) यांनी 'फोर थिअरीज ऑफ द प्रेस' (१९५६) या ग्रंथात चार मानकात्मक सिद्धांत मांडले : हुकूमशाही (Authoritarian), उदारमतवादी (Libertarian), सामाजिक जबाबदारी (Social Responsibility) आणि सोव्हिएत साम्यवादी (Soviet Communist).
• डेनिस मॅकक्वेल (Denis McQuail) यांनी पुढे विकास माध्यम (Development Media) आणि लोकशाही-सहभागी (Democratic-Participant) हे सिद्धांत जोडले.
• भारतात दूरदर्शन व आकाशवाणीने विकास, साक्षरता, कुटुंबनियोजन यांसारखे संदेश प्रसारित करणे, हे विकास माध्यम भूमिकेचे उदाहरण आहे.

३. अर्थनिर्णयात्मक प्रारूप (Interpretative Model)

अर्थ : प्रेक्षक निष्क्रिय नसून ते माध्यमांतील संदेशाचा स्वतःच्या अनुभवानुसार सक्रियपणे अर्थ लावतात. त्यामुळे एकाच संदेशाचे वेगवेगळे अर्थ निघू शकतात, असे हे प्रारूप मानते.

• स्टुअर्ट हॉल (Stuart Hall) यांचे संकेतन/विसंकेतन (Encoding/Decoding) प्रारूप यासाठी महत्त्वाचे आहे.
• हॉल यांच्या मते प्रेक्षक संदेशाचे तीन प्रकारे वाचन करतात :
  1. प्रभुत्ववादी वाचन (Dominant Reading) : निर्मात्याला अभिप्रेत असलेला अर्थ जसाच्या तसा स्वीकारणे.
  2. तडजोडीचे वाचन (Negotiated Reading) : संदेशाचा अंशतः स्वीकार आणि अंशतः नकार.
  3. विरोधी वाचन (Oppositional Reading) : संदेश पूर्णपणे नाकारून त्याचा वेगळाच अर्थ लावणे.
• 'उपयोग व समाधान' (Uses and Gratifications) दृष्टिकोनही प्रेक्षकांना सक्रिय मानतो.

४. संरचित अर्थनिर्णयात्मक प्रारूप (Structured Interpretative Model)

अर्थ : प्रेक्षक अर्थ लावतात हे खरे आहे. पण हा अर्थ पूर्णपणे वैयक्तिक नसतो. तो त्यांच्या सामाजिक संरचनेतील स्थानावर अवलंबून असतो. वर्ग, जात, लिंगभाव, धर्म, वय आणि व्यवसाय यांनुसार अर्थनिर्णय 'संरचित' होतो.

• डेव्हिड मॉर्ले (David Morley) यांनी 'नेशनवाइड' (Nationwide) या दूरचित्रवाणी कार्यक्रमाच्या प्रेक्षकांचा अभ्यास केला. त्यात कामगार, व्यवस्थापक, विद्यार्थी अशा गटांनी एकाच कार्यक्रमाचे वेगवेगळे अर्थ लावल्याचे आढळले.
• उदाहरण : एखाद्या मालिकेतील 'आदर्श सून' ही प्रतिमा परंपरावादी कुटुंबाला योग्य वाटू शकते. तर स्त्रीवादी विचारांच्या स्त्रीला तीच प्रतिमा पितृसत्ताक वाटू शकते.

५. अतिवास्तव (Hyper Reality)

अर्थ : जेव्हा माध्यमांनी निर्माण केलेल्या प्रतिमा (Images) व प्रतिरूपे (Simulations) प्रत्यक्ष वास्तवापेक्षा अधिक 'खऱ्या' वाटू लागतात आणि वास्तव व कृत्रिमता यांतील फरक नाहीसा होतो, तेव्हा त्या स्थितीला अतिवास्तव म्हणतात.

• विचारवंत : फ्रेंच उत्तर-आधुनिकतावादी विचारवंत ज्यां बॉद्रिया (Jean Baudrillard) यांनी 'सिम्युलॅक्रा अँड सिम्युलेशन' या ग्रंथात ही संकल्पना मांडली. उंबर्तो इको (Umberto Eco) यांनीही ही संज्ञा वापरली आहे.
• प्रतिरूप (Simulacra) : मूळ वस्तू नसतानाही केवळ तिची नक्कल प्रचलित असणे.
• उदाहरणे : डिस्नेलँड, रिॲलिटी शो, जाहिरातींतील 'परिपूर्ण कुटुंब', सोशल मीडियावरील फिल्टर लावलेले फोटो. बॉद्रिया यांनी आखाती युद्धाबाबत (Gulf War) असे म्हटले की लोकांनी ते युद्ध प्रत्यक्ष नव्हे, तर दूरचित्रवाणीवरील प्रतिमांमधूनच अनुभवले.
• परिणाम : उपभोगवाद वाढतो, वास्तवाचे भान कमी होते आणि ओळख कृत्रिम बनते.

६. अर्थनिर्णयक समुदाय (Interpretative Community)

अर्थ : समान मूल्ये, अनुभव व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी असलेला वाचक किंवा प्रेक्षक गट एखाद्या मजकुराचा (Text) सामूहिकरीत्या एकसारखा अर्थ लावतो. अशा गटाला अर्थनिर्णयक समुदाय म्हणतात.

• विचारवंत : स्टॅन्ली फिश (Stanley Fish) यांनी 'इज देअर अ टेक्स्ट इन धिस क्लास?' (१९८०) या ग्रंथात ही संकल्पना मांडली.
• त्यांच्या मते अर्थ मजकुरात 'आधीच' दडलेला नसतो. तो वाचकांचा समुदाय ठरवतो.
• जॅनिस रॅडवे (Janice Radway) यांनी प्रणयकथा वाचणाऱ्या स्त्रियांचा अभ्यास करून ही संकल्पना वापरली.
• उदाहरणे : क्रिकेटप्रेमी, विशिष्ट चित्रपट-ताऱ्याचे चाहते मंडळ, धार्मिक गट, ऑनलाइन फॅन ग्रुप्स.

७. हिंसा आणि माध्यमे (Violence and Media)

चित्रपट, दूरचित्रवाणी, व्हिडिओ गेम्स आणि सोशल मीडिया यांतील हिंसाचाराचा समाजावर, विशेषतः मुलांवर, काय परिणाम होतो, हा माध्यम-समाजशास्त्रातील महत्त्वाचा वादाचा विषय आहे.

• सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory) : अल्बर्ट बंडुरा (Albert Bandura) यांच्या 'बोबो डॉल' प्रयोगात (१९६० चे दशक) असे दिसले की हिंसा पाहिलेली मुले तिचे अनुकरण करतात.
• संवर्धन सिद्धांत (Cultivation Theory) : जॉर्ज गर्बनर (George Gerbner) यांच्या मते जास्त टीव्ही पाहणाऱ्यांना जग प्रत्यक्षापेक्षा अधिक धोकादायक वाटते. याला 'मीन वर्ल्ड सिंड्रोम' (Mean World Syndrome) म्हणतात.
• असंवेदनशीलता (Desensitization) : सतत हिंसा पाहिल्याने तिच्याबद्दलची संवेदना कमी होते.
• विरेचन सिद्धांत (Catharsis Theory) : याउलट काहींच्या मते पडद्यावरील हिंसा पाहिल्याने मनातील आक्रमकता बाहेर पडते.
• नैतिक भीतीचे वातावरण (Moral Panic) : स्टॅन्ली कोहेन (Stanley Cohen) यांच्या मते माध्यमे काही गटांना 'समाजकंटक' ठरवून अतिशयोक्त भीती निर्माण करतात.
• नवे प्रश्न : सोशल मीडियावरील अफवांमुळे होणारी जमावहिंसा, ऑनलाइन छळ (Cyber Bullying) आणि स्त्रियांविरुद्ध ऑनलाइन हिंसा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) माध्यमांच्या प्रभावाची अधस्त्वचीय सुई, मानकात्मक, अर्थनिर्णयात्मक आणि संरचित अर्थनिर्णयात्मक प्रारूपे सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हिंसा आणि माध्यमे यांच्यातील संबंध विविध सिद्धांतांच्या आधारे चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अतिवास्तव (Hyper Reality) या संकल्पनेवर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अर्थनिर्णयक समुदाय (Interpretative Community) म्हणजे काय? उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्टुअर्ट हॉल यांचे संकेतन/विसंकेतन (Encoding/Decoding) प्रारूप थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंगभाव, जात, वर्ग आणि धर्म यांचे प्रतिनिधित्व
• मुले, लिंगभाव, लैंगिकता आणि प्रसारमाध्यमांचा प्रभाव (Media Effect)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Images and Social Group in Media: Representation of gender, caste, class & religion; Children, Gender, Sexuality and Media Effect

१. लिंगभाव, जात, वर्ग आणि धर्म यांचे प्रसारमाध्यमांतील प्रतिनिधित्व (Representation of Gender, Caste, Class & Religion)

प्रतिनिधित्व म्हणजे काय?

प्रतिनिधित्व (Representation) म्हणजे प्रसारमाध्यमे एखादा सामाजिक गट, व्यक्ती किंवा घटना प्रतिमा, शब्द, आवाज आणि कथा यांच्या माध्यमातून कशी सादर करतात ती प्रक्रिया. माध्यमे वास्तव जसेच्या तसे दाखवत नाहीत. ती वास्तवाची निवड, मांडणी आणि अर्थनिर्मिती करतात.

• स्टुअर्ट हॉल (Stuart Hall) यांच्या मते प्रतिनिधित्व म्हणजे भाषा आणि चिन्हांद्वारे अर्थ निर्माण करण्याची प्रक्रिया होय. हा अर्थ सत्तासंबंधांशी जोडलेला असतो.
• साचेबद्ध प्रतिमा (Stereotype): एखाद्या गटाची एकसुरी, सोपी आणि अनेकदा नकारात्मक प्रतिमा वारंवार दाखवली जाते.
• प्रतीकात्मक उच्चाटन (Symbolic Annihilation): हा शब्द गे टकमन (Gaye Tuchman) यांनी वापरला. एखाद्या गटाला माध्यमांत स्थानच न देणे, त्याला क्षुल्लक ठरवणे किंवा त्याची थट्टा करणे म्हणजे प्रतीकात्मक उच्चाटन.

अ) लिंगभाव (Gender)

• स्त्रियांना प्रामुख्याने गृहिणी, आई, त्यागमूर्ती किंवा सौंदर्यवस्तू म्हणून दाखवले जाते. पुरुष मात्र कर्ता, निर्णय घेणारा आणि शूर दाखवला जातो.
• पुरुषी दृष्टी (Male Gaze): लॉरा मल्व्ही (Laura Mulvey) यांच्या मते चित्रपटांत कॅमेरा पुरुष प्रेक्षकाच्या नजरेतून स्त्रीला उपभोगाची वस्तू म्हणून दाखवतो.
• जाहिरातींमध्ये स्त्रीदेहाचे वस्तूकरण (Objectification) होते.
• दैनंदिन मालिकांमध्ये सासू-सून संघर्ष आणि पारंपरिक पितृसत्ताक मूल्यांचे उदात्तीकरण दिसते.
• सकारात्मक बदल म्हणून आता स्वतंत्र, व्यावसायिक आणि खेळाडू स्त्रियांच्या कथाही काही प्रमाणात दिसू लागल्या आहेत.

ब) जात (Caste)

• मुख्य प्रवाहातील माध्यमांत दलित, आदिवासी आणि बहुजन समाजाचे प्रतिनिधित्व कमी आहे. हे प्रमाण बातम्यांचा आशय आणि वृत्तसंस्थांतील कर्मचारी या दोन्ही पातळ्यांवर कमी आहे.
• जातीय अत्याचाराच्या बातम्यांना अनेकदा पुरेसे स्थान मिळत नाही. मिळाले तरी ते तात्कालिक ठरते.
• चित्रपटांत नायक बहुधा उच्चजातीय दाखवला जातो. दलित पात्रे पीडित किंवा दुय्यम भूमिकेत दिसतात.
• अलीकडे काही प्रादेशिक चित्रपट (उदा. मराठीतील फँड्री) आणि सोशल मीडिया यांमुळे वंचितांना स्वतःचा आवाज मिळू लागला आहे.

क) वर्ग (Class)

• माध्यमे प्रामुख्याने शहरी मध्यमवर्ग आणि उच्चवर्ग यांच्या जीवनशैलीवर केंद्रित असतात, कारण हाच वर्ग जाहिरातदारांचा लक्ष्यगट असतो.
• शेतकरी, कामगार, झोपडपट्टीवासी यांचे प्रश्न दुर्लक्षित राहतात. पत्रकार पी. साईनाथ यांनी ग्रामीण दारिद्र्य आणि शेतकरी आत्महत्यांकडे माध्यमांच्या होणाऱ्या दुर्लक्षावर टीका केली आहे.
• मार्क्सवादी दृष्टिकोनानुसार माध्यमे भांडवलदार वर्गाची विचारसरणी पसरवतात.

ड) धर्म (Religion)

• अल्पसंख्याक धर्मीयांच्या साचेबद्ध प्रतिमा दाखवल्या जातात. उदा. दहशतवादाशी संबंध जोडणे किंवा त्यांना परके दाखवणे.
• सनसनाटी आणि ध्रुवीकरण करणाऱ्या बातम्यांमुळे जातीय तणाव वाढू शकतो.
• धार्मिक वाहिन्या आणि बाबा-बुवांचे उदात्तीकरण यांमुळे अंधश्रद्धा वाढण्याचा धोका असतो.
• दुसरीकडे, आंतरधर्मीय सलोखा दाखवणारे चित्रपट आणि कार्यक्रमही आहेत.

२. मुले, लिंगभाव, लैंगिकता आणि माध्यम परिणाम (Children, Gender, Sexuality and Media Effect)

अ) माध्यमे आणि मुले

• अनुकरणातून शिक्षण: आल्बर्ट बांडुरा (Albert Bandura) यांच्या बोबो डॉल प्रयोगातून (१९६० चे दशक) असे दिसले की मुले पडद्यावर पाहिलेल्या हिंसक वर्तनाचे अनुकरण करतात. हा सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory) होय.
• संवर्धन सिद्धांत (Cultivation Theory): जॉर्ज गर्बनर (George Gerbner) यांच्या मते दीर्घकाळ दूरदर्शन पाहणाऱ्यांना जग प्रत्यक्षापेक्षा अधिक हिंसक आणि धोकादायक वाटते.
• नील पोस्टमन (Neil Postman) यांनी The Disappearance of Childhood या ग्रंथात म्हटले आहे की दूरदर्शनमुळे प्रौढांचे जग मुलांसमोर खुले झाले. त्यामुळे बालपण आणि प्रौढत्व यांतील सीमारेषा पुसट होत आहे.
• जाहिराती मुलांना ग्राहक बनवतात. जंक फूड, खेळणी आणि ब्रँड यांबद्दल हट्ट वाढतो.
• अतिरिक्त स्क्रीन टाइम, मोबाईल गेमचे व्यसन, सायबर धमकावणी (Cyber Bullying), लक्ष केंद्रित न होणे आणि लठ्ठपणा या समस्या दिसतात.
• सकारात्मक बाजू: शैक्षणिक कार्यक्रम, ऑनलाइन शिक्षण, ज्ञान आणि सर्जनशीलतेची वाढ.

ब) लिंगभाव आणि माध्यम परिणाम

• माध्यमे लहानपणापासूनच लिंगभूमिका शिकवतात. उदा. मुलींसाठी गुलाबी रंग आणि बाहुल्या, तर मुलांसाठी गाड्या आणि बंदुका. ही लिंगभाव सामाजिकीकरणाची (Gender Socialization) प्रक्रिया आहे.
• आदर्श शरीराच्या प्रतिमांमुळे तरुण-तरुणींमध्ये शरीरप्रतिमा (Body Image) विषयक असमाधान आणि न्यूनगंड निर्माण होतो.
• स्त्रियांच्या अश्लील प्रदर्शनाला आळा घालण्यासाठी भारतात स्त्रियांचे असभ्य प्रदर्शन (प्रतिबंध) कायदा, १९८६ आहे.

क) लैंगिकता (Sexuality) आणि माध्यमे

• पूर्वी LGBTQ+ समुदायाला चित्रपटांत विनोदाचा विषय किंवा खलनायक म्हणून दाखवले जात असे.
• सर्वोच्च न्यायालयाने २०१८ मध्ये नवतेज सिंग जोहर खटल्यात समलैंगिक संबंधांना गुन्ह्याच्या कक्षेतून वगळले (कलम ३७७ अंशतः रद्द). त्यानंतर माध्यमांत अधिक संवेदनशील प्रतिनिधित्व वाढताना दिसते.
• इंटरनेटवर अश्लील आशय सहज उपलब्ध असल्याने किशोरवयीनांमध्ये लैंगिकतेविषयी चुकीच्या कल्पना निर्माण होऊ शकतात.
• बालकांचे लैंगिक शोषणापासून संरक्षण करण्यासाठी POCSO कायदा, २०१२ महत्त्वाचा आहे.

ड) माध्यम परिणामाचे प्रकार

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रसारमाध्यमांतील प्रतिनिधित्व म्हणजे काय? लिंगभाव, जात, वर्ग आणि धर्म यांचे माध्यमांतील प्रतिनिधित्व सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रसारमाध्यमांचा मुलांवर होणारा परिणाम स्पष्ट करा. लिंगभाव आणि लैंगिकतेच्या संदर्भात माध्यम परिणामांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: माध्यमांतील स्त्रियांची साचेबद्ध प्रतिमा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: प्रसारमाध्यमे आणि जात.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: बांडुरा यांचा बोबो डॉल प्रयोग आणि माध्यमांतील हिंसा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• प्रसारमाध्यमे, बाजारपेठ आणि लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture)
• प्रसारमाध्यमांतील भांडवलशाही आणि राज्य विचारप्रणाली (Ideology)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Media in Globalized World: Media, Market and Popular Culture; Capitalist and state ideology in Media

1. माध्यमे, बाजार आणि लोकप्रिय संस्कृती (Media, Market and Popular Culture)

प्रस्तावना

जागतिकीकरण (Globalization) म्हणजे जगातील अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, संस्कृती आणि माहिती यांचे एकमेकांशी जोडले जाणे. भारतात 1991 च्या आर्थिक सुधारणांनंतर (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण – LPG) माध्यम क्षेत्रात मोठे बदल झाले. उपग्रह वाहिन्या, केबल टीव्ही, खाजगी एफएम रेडिओ, इंटरनेट आणि ओटीटी (OTT) प्लॅटफॉर्म यांचा विस्तार झाला. आज माध्यमे केवळ माहितीचे साधन न राहता बाजाराचा (Market) महत्त्वाचा भाग बनली आहेत.

लोकप्रिय संस्कृतीचा अर्थ

लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture) म्हणजे समाजातील बहुसंख्य सामान्य लोक ज्या संस्कृतीचा दैनंदिन जीवनात उपभोग घेतात ती संस्कृती. उदा. चित्रपट, मालिका, क्रिकेट, फॅशन, लोकप्रिय गाणी, सोशल मीडियावरील रील्स, जाहिराती इत्यादी. ती उच्च संस्कृतीच्या (High Culture) विरोधात मानली जाते, जी शास्त्रीय संगीत, अभिजात साहित्य यांसारख्या मर्यादित वर्गापुरती असते.

माध्यमे आणि बाजार यांचा संबंध – प्रमुख मुद्दे

• व्यापारीकरण (Commercialization): माध्यमांचे मुख्य उद्दिष्ट नफा मिळवणे बनले आहे. कार्यक्रम प्रेक्षकसंख्या व जाहिरात उत्पन्नावर ठरतात.
• जाहिरातींवर अवलंबित्व: वृत्तपत्रे व वाहिन्यांचे मोठे उत्पन्न जाहिरातींतून येते. त्यामुळे प्रेक्षक हे 'ग्राहक' मानले जातात.
• टीआरपी स्पर्धा (TRP): रेटिंगसाठी सनसनाटी बातम्या, रिअॅलिटी शो, मनोरंजनाला प्राधान्य दिले जाते.
• उपभोगवाद (Consumerism): जाहिराती व मालिकांतून चैनीच्या वस्तू, ब्रँड आणि विशिष्ट जीवनशैली आदर्श म्हणून मांडली जाते.
• माध्यमांचे केंद्रीकरण: मोठ्या कॉर्पोरेट समूहांकडे अनेक वाहिन्या, वृत्तपत्रे व डिजिटल व्यासपीठांची मालकी एकवटते.

संस्कृती उद्योग सिद्धांत (Culture Industry)

फ्रँकफर्ट स्कूलचे विचारवंत थिओडोर अडोर्नो (Theodor Adorno) आणि मॅक्स होर्कहायमर (Max Horkheimer) यांनी 'Dialectic of Enlightenment' या ग्रंथात 'संस्कृती उद्योग' ही संकल्पना मांडली.

• कारखान्यातील वस्तूंप्रमाणे संस्कृतीचेही प्रमाणित उत्पादन (Standardization) होते.
• लोकप्रिय संस्कृती लोकांना निष्क्रिय (Passive) बनवते व त्यांची चिकित्सक विचारशक्ती कमी करते.
• ती विद्यमान भांडवली व्यवस्था टिकवून ठेवण्याचे काम करते.

टीका: स्टुअर्ट हॉल (Stuart Hall) सारख्या सांस्कृतिक अभ्यासकांच्या मते प्रेक्षक निष्क्रिय नसतात; ते संदेशाचा स्वतःच्या पद्धतीने अर्थ लावतात, स्वीकारतात किंवा नाकारतात.

जागतिकीकरणाचे सांस्कृतिक परिणाम

• सांस्कृतिक साम्राज्यवाद (Cultural Imperialism): हर्बर्ट शिलर (Herbert Schiller) यांच्या मते पाश्चात्त्य (विशेषतः अमेरिकी) माध्यमांमुळे विकसनशील देशांच्या स्थानिक संस्कृतीवर पाश्चात्त्य मूल्ये लादली जातात.
• स्थानिकीकरण / ग्लोकलायझेशन (Glocalization): रोलंड रॉबर्टसन (Roland Robertson) यांनी मांडलेली संकल्पना – जागतिक उत्पादने स्थानिक भाषा व आवडीनुसार बदलली जातात. उदा. परदेशी रिअॅलिटी शोचे भारतीय रूपांतर, प्रादेशिक भाषांतील वाहिन्या.
• संकरित संस्कृती (Hybrid Culture): जागतिक व स्थानिक घटकांचे मिश्रण, उदा. फ्युजन संगीत.

गुण आणि दोष

2. माध्यमांतील भांडवली आणि राज्य विचारप्रणाली (Capitalist and State Ideology in Media)

विचारप्रणालीचा अर्थ

विचारप्रणाली (Ideology) म्हणजे समाजातील विशिष्ट गटाच्या हितसंबंधांना योग्य ठरवणाऱ्या कल्पना, मूल्ये व श्रद्धांचा संच. माध्यमे या विचारप्रणालीचा प्रसार करण्याचे प्रभावी साधन आहेत.

अ) भांडवली विचारप्रणाली

• कार्ल मार्क्स (Karl Marx): ज्या वर्गाकडे उत्पादनाची भौतिक साधने असतात, त्याच्याच कल्पना समाजात प्रभावी ठरतात. माध्यमांचे मालक भांडवलदार असल्याने ते आपल्या हिताच्या कल्पना पसरवतात.
• अँटोनियो ग्राम्शी (Antonio Gramsci): वर्चस्व (Hegemony) ही संकल्पना – सत्ताधारी वर्ग बळाऐवजी लोकांच्या संमतीने वर्चस्व टिकवतो; माध्यमे ही संमती निर्माण करतात.
• एडवर्ड हर्मन व नोम चॉम्स्की (Herman & Chomsky): 'Manufacturing Consent' (1988) मध्ये प्रचार प्रतिमान (Propaganda Model) मांडले. बातम्या पाच 'गाळण्यां'तून (Filters) जातात – मालकी, जाहिरात, माहितीचे अधिकृत स्रोत, टीका/दबाव (Flak) आणि शत्रूची प्रतिमा (मूळ मांडणीत साम्यवादविरोध).

उदाहरणे: जाहिरातदार कंपन्यांविरोधी बातम्या टाळणे, कामगार-शेतकरी प्रश्नांना कमी जागा, श्रीमंत जीवनशैलीचे उदात्तीकरण.

ब) राज्य विचारप्रणाली

• लुई आल्थुसर (Louis Althusser): माध्यमे ही वैचारिक राज्ययंत्रणा (Ideological State Apparatus – ISA) आहेत. पोलीस, सैन्य ही दमनकारी यंत्रणा (RSA) आहेत, तर माध्यमे, शिक्षण, कुटुंब विचारांद्वारे नियंत्रण ठेवतात.
• सरकारी माध्यमे: भारतात दूरदर्शन व आकाशवाणी (All India Radio) दीर्घकाळ सरकारी नियंत्रणाखाली होते. त्यांचा उपयोग विकास, राष्ट्रीय एकात्मता, कुटुंब नियोजन, साक्षरता यांच्या प्रसारासाठी झाला. नंतर त्यांच्यासाठी प्रसार भारती ही स्वायत्त संस्था स्थापन झाली.
• सेन्सॉरशिप व नियंत्रण: आणीबाणी (1975–77) काळातील वृत्तपत्र सेन्सॉरशिप हे राज्य नियंत्रणाचे प्रसिद्ध उदाहरण आहे.
• सरकारी जाहिराती व परवाने: यांद्वारे माध्यमांवर अप्रत्यक्ष दबाव येऊ शकतो.

तुलनात्मक तक्ता

निष्कर्ष

जागतिकीकरणाच्या युगात माध्यमे बाजार आणि राज्य या दोन शक्तींच्या प्रभावाखाली काम करतात. त्यामुळे लोकशाहीत माध्यमांचे स्वातंत्र्य, विविधता आणि प्रेक्षकांची माध्यम साक्षरता (Media Literacy) अत्यंत आवश्यक आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिकीकरणाच्या संदर्भात माध्यमे, बाजार आणि लोकप्रिय संस्कृती यांचा परस्परसंबंध सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) माध्यमांमधील भांडवली आणि राज्य विचारप्रणालीची चर्चा करा. मार्क्स, ग्राम्शी, आल्थुसर व चॉम्स्की यांच्या विचारांचा संदर्भ द्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: अडोर्नो व होर्कहायमर यांचा संस्कृती उद्योग सिद्धांत.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सांस्कृतिक साम्राज्यवाद आणि ग्लोकलायझेशन.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: हर्मन व चॉम्स्की यांचे प्रचार प्रतिमान (Propaganda Model).