अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- भारतातील सामाजिक चळवळींचा इतिहास आणि उगम
- सामाजिक चळवळींची कारणे आणि परिणाम
- जात, वर्ग आणि भारतातील सामाजिक चळवळी
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Understanding Social Movements in India: History and origin of social movements in India; Causes and consequences of social movements; Caste, class and social movements in India
१. भारतातील सामाजिक चळवळींचा इतिहास व उगम (History and origin of social movements in India)
अर्थ व व्याख्या
सामाजिक चळवळ (Social Movement) म्हणजे समाजात बदल घडवून आणण्यासाठी किंवा एखाद्या बदलाला विरोध करण्यासाठी लोकांनी संघटितपणे व सातत्याने केलेला सामूहिक प्रयत्न होय.
- पॉल विल्किन्सन (Paul Wilkinson): सामाजिक चळवळ म्हणजे जाणीवपूर्वक, संघटितपणे व सामूहिकपणे बदल घडवून आणण्याचा किंवा बदलाला विरोध करण्याचा प्रयत्न.
- एम. एस. ए. राव (M.S.A. Rao): सामाजिक चळवळ म्हणजे लोकसंख्येच्या एका भागाने समाजव्यवस्थेत अंशतः किंवा पूर्णतः बदल घडवण्यासाठी केलेली संघटित कृती.
सामाजिक चळवळीची वैशिष्ट्ये
- सामूहिक कृती: अनेक लोकांचा सहभाग असतो.
- विचारसरणी (Ideology): चळवळीला निश्चित विचार व उद्दिष्ट असते.
- संघटना व नेतृत्व: चळवळीला संघटना व नेते असतात.
- बदलाभिमुखता: बदल घडवणे किंवा बदलाला विरोध करणे हा हेतू असतो.
- सातत्य: चळवळ काही काळ टिकून राहते; ती एकदाच घडणारी घटना नसते.
एम. एस. ए. राव यांचे वर्गीकरण
- सुधारणावादी चळवळ (Reformist): व्यवस्थेत अंशतः सुधारणा करते.
- परिवर्तनवादी चळवळ (Transformative): व्यवस्थेत मध्यम स्वरूपाचे संरचनात्मक बदल घडवते.
- क्रांतिकारी चळवळ (Revolutionary): संपूर्ण व्यवस्थेत मूलभूत बदल घडवते.
ऐतिहासिक टप्पे
- प्राचीन व मध्ययुगीन काळ: बौद्ध व जैन धर्म यांनी वैदिक कर्मकांड व वर्णव्यवस्थेला आव्हान दिले. भक्ती चळवळ (संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, कबीर, चोखामेळा इ.) यांनी जातिभेदाविरुद्ध समतेचा संदेश दिला.
- वसाहतकालीन काळ (१९ वे शतक): समाजसुधारणा चळवळी – ब्राह्मो समाज (राजा राममोहन रॉय), प्रार्थना समाज, आर्य समाज (स्वामी दयानंद सरस्वती), सत्यशोधक समाज (महात्मा जोतीराव फुले, १८७३). याच काळात शेतकरी व आदिवासी उठाव (उदा. संथाल उठाव, बिरसा मुंडा यांचा लढा) झाले.
- राष्ट्रीय चळवळ: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५), महात्मा गांधींच्या असहकार, सविनय कायदेभंग व भारत छोडो चळवळी.
- स्वातंत्र्योत्तर काळ: तेलंगणा व नक्षलबारी शेतकरी चळवळ, चिपको आंदोलन, दलित पँथर, जयप्रकाश नारायण यांची संपूर्ण क्रांती चळवळ, नर्मदा बचाव आंदोलन, स्त्री चळवळ इत्यादी.
लक्षात ठेवा: भारतात सामाजिक चळवळी प्रामुख्याने धर्म, जात, वर्ग, भाषा, प्रदेश व पर्यावरण या मुद्द्यांभोवती उभ्या राहिल्या.
२. सामाजिक चळवळींची कारणे व परिणाम (Causes and consequences of social movements)
अ) कारणे
- सापेक्ष वंचितता (Relative Deprivation): इतर गटांच्या तुलनेत आपण मागे आहोत ही भावना असंतोष निर्माण करते (डेव्हिड अबर्ले, टेड गर).
- संरचनात्मक ताण (Structural Strain): नील स्मेलसर (Neil Smelser) यांच्या मते समाजव्यवस्थेतील ताण, असंतोष व सामान्यीकृत विश्वास यातून चळवळ जन्मते.
- पुनरुज्जीवनवादी दृष्टिकोन (Revitalization): अँथनी वॉलेस यांच्या मते संस्कृती पुन्हा जिवंत करण्याचा प्रयत्न चळवळीस कारणीभूत ठरतो.
- संसाधन संघटन सिद्धांत (Resource Mobilization): केवळ असंतोष पुरेसा नाही; पैसा, संघटना, नेतृत्व व माध्यमे ही संसाधने उपलब्ध झाल्यास चळवळ उभी राहते.
- आर्थिक शोषण: जमीनदारी, कर्जबाजारीपणा, बेरोजगारी.
- जातीय भेदभाव व अस्पृश्यता.
- शिक्षण, आधुनिकीकरण व लोकशाही मूल्ये: हक्कांची जाणीव वाढते.
- करिष्माई नेतृत्व: उदा. महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा गांधी.
ब) परिणाम
| सकारात्मक परिणाम | नकारात्मक परिणाम |
|---|---|
| सामाजिक सुधारणा व कायदे (उदा. सतीबंदी, अस्पृश्यता निर्मूलन) | हिंसा, जीवित व वित्तहानी |
| वंचित घटकांचे सक्षमीकरण | समाजात फूट व संघर्ष |
| लोकशाही सहभाग व राजकीय जागृती | संकुचित जातीय, प्रादेशिक अस्मिता |
| नवीन नेतृत्व व संघटनांची निर्मिती | नेतृत्वाचे सहकारीकरण (Co-optation) व चळवळ दुबळी होणे |
| सामाजिक परिवर्तन व विकास | विकास प्रकल्पांना विलंब |
३. जात, वर्ग आणि भारतातील सामाजिक चळवळी (Caste, class and social movements in India)
भारतीय समाजात जात व वर्ग हे विषमतेचे दोन प्रमुख आधार आहेत. त्यामुळे बहुतेक चळवळी याच आधारावर उभ्या राहिल्या. घनश्याम शाह (Ghanshyam Shah) यांनी सहभागी गटांच्या आधारे शेतकरी, आदिवासी, दलित, मागासवर्ग, स्त्रिया, विद्यार्थी, कामगार अशा चळवळींचे वर्गीकरण केले.
अ) जातीवर आधारित चळवळी
- सत्यशोधक समाज: महात्मा फुले – ब्राह्मणी वर्चस्वाला विरोध.
- ब्राह्मणेतर चळवळ: दक्षिण भारतात जस्टिस पार्टी; पेरियार यांची स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement).
- एस. एन. डी. पी. चळवळ: केरळमध्ये श्री नारायण गुरु – इझवा समाजाची उन्नती.
- आंबेडकरी चळवळ: महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७), काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह, धर्मांतर (१९५६).
- संस्कृतीकरण (Sanskritization): एम. एन. श्रीनिवास – खालच्या जातींनी उच्च जातींच्या चालीरीती स्वीकारून दर्जा उंचावण्याचा प्रयत्न.
ब) वर्गावर आधारित चळवळी
- शेतकरी चळवळी: तेभागा चळवळ (बंगाल), तेलंगणा चळवळ, नक्षलबारी (१९६७).
- कामगार चळवळी: आयटक (AITUC) सारख्या कामगार संघटना – वेतन, कामाचे तास व सुरक्षिततेसाठी लढा.
- या चळवळींवर मार्क्सवादी विचारांचा प्रभाव होता.
जात व वर्ग चळवळीतील फरक
| मुद्दा | जात आधारित चळवळ | वर्ग आधारित चळवळ |
|---|---|---|
| आधार | जन्मावर आधारित दर्जा | आर्थिक स्थान |
| उद्दिष्ट | सामाजिक प्रतिष्ठा, समता, आत्मसन्मान | आर्थिक हक्क, शोषणमुक्ती |
| विचारसरणी | फुले-आंबेडकरवादी, सुधारणावादी | मार्क्सवादी, समाजवादी |
| उदाहरण | महाड सत्याग्रह, दलित पँथर | तेभागा, तेलंगणा, कामगार संप |
महत्त्वाचा मुद्दा: भारतात जात व वर्ग एकमेकांत गुंतलेले आहेत. बहुतेक भूमिहीन शेतमजूर खालच्या जातींतील असल्यामुळे अनेक चळवळींमध्ये जातीय व आर्थिक दोन्ही प्रश्न एकत्र दिसतात.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळीची व्याख्या देऊन वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा व भारतातील सामाजिक चळवळींचा इतिहास व उगम सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळींची कारणे व परिणाम विविध सिद्धांतांच्या आधारे स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जात आधारित व वर्ग आधारित सामाजिक चळवळीतील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सापेक्ष वंचितता सिद्धांत (Relative Deprivation).
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: एम. एस. ए. राव यांचे सामाजिक चळवळींचे वर्गीकरण.