लिंगभाव आणि समाज (Gender and Society) BASOC6E02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंगभावात्मक वैशिष्ट्ये व अपेक्षा, लिंगभावात्मक सत्तासंबंध
• समाज, अर्थव्यवस्था व सामाजिक पुनरुत्पादनाच्या राजकारणातील स्त्रियांच्या प्रतिमा व रूपे
• क्रीडा, कला, मनोरंजन, फॅशन उद्योग, प्रसारमाध्यमे इत्यादींमधील लिंगभावात्मक साचेबद्ध (Stereotyped) अपेक्षा

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Social construction of Feminity: Gender characteristics Expectations, Gender Power Relation; Images and faces of women in Society, economy, politics of social Reproduction; Gender stereotyped expectations in Sports, Arts, Entertainment, Fashion Industry, Media etc.

१. लिंगभाव वैशिष्ट्ये, अपेक्षा आणि लिंगभाव सत्तासंबंध (Gender Characteristics, Expectations and Gender Power Relations)

स्त्रीत्वाची सामाजिक रचना म्हणजे काय?

स्त्रीत्व (Femininity) म्हणजे समाजाने स्त्रियांसाठी ठरवलेले गुण, वर्तन, भूमिका आणि अपेक्षा. हे गुण जन्मतः मिळत नाहीत. ते कुटुंब, शाळा, धर्म, प्रसारमाध्यमे यांच्याद्वारे शिकवले जातात. म्हणून स्त्रीत्व ही सामाजिक रचना (Social Construction) आहे.

लिंग (Sex) व लिंगभाव (Gender) यातील फरक

हा फरक समाजशास्त्रात स्पष्ट करण्याचे श्रेय अ‍ॅन ओकले (Ann Oakley) यांना दिले जाते. ज्युडिथ बटलर (Judith Butler) यांच्या मते लिंगभाव हा रोजच्या वर्तनातून पुन्हा पुन्हा 'सादर' केला जातो (Gender Performativity).

स्त्रियांकडून असलेल्या अपेक्षित वैशिष्ट्ये

• स्वभाव: कोमल, सहनशील, त्यागी, आज्ञाधारक, लाजाळू असावे.
• भूमिका: मुलगी, पत्नी, आई, सून म्हणून घर सांभाळणे.
• शरीर व सौंदर्य: सुंदर, गोरी, सडपातळ दिसणे.
• वर्तन: मोठ्याने न बोलणे, रात्री बाहेर न जाणे, कुटुंबाची 'इज्जत' जपणे.
• काम: स्वयंपाक, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची सेवा करणे.

समाजीकरणाची साधने

• कुटुंब: मुलींना बाहुली, मुलांना गाडी अशी खेळणी देणे.
• शाळा: पाठ्यपुस्तकांमध्ये आई स्वयंपाक करते, वडील कार्यालयात जातात अशी चित्रे.
• धर्म व परंपरा: व्रतवैकल्ये, पतिव्रता आदर्श.
• प्रसारमाध्यमे व समवयस्क गट.

लिंगभाव सत्तासंबंध (Gender Power Relations)

स्त्री-पुरुष यांच्यातील संबंध समान नसून त्यात पुरुषांचे वर्चस्व असते. या व्यवस्थेला पितृसत्ता (Patriarchy) म्हणतात. केट मिलेट (Kate Millett) यांनी सेक्शुअल पॉलिटिक्स या ग्रंथात स्त्री-पुरुष संबंध हे सत्तेचे संबंध असल्याचे मांडले. सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby) यांनी पितृसत्तेच्या सहा रचना सांगितल्या: पगारी काम, घरगुती उत्पादन, संस्कृती, लैंगिकता, हिंसा आणि राज्यसंस्था.

• निर्णयसत्ता: विवाह, शिक्षण, नोकरी यांचे निर्णय पुरुष घेतात.
• संसाधनांवर नियंत्रण: जमीन, मालमत्ता, उत्पन्न पुरुषांच्या नावावर.
• शरीर व हालचालींवर नियंत्रण: पेहराव, बाहेर जाणे, प्रजनन निर्णय.
• हिंसा: कौटुंबिक हिंसा, छळ यांचा वापर नियंत्रणासाठी.

२. समाज, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक पुनरुत्पादनाचे राजकारण यांतील स्त्रियांच्या प्रतिमा व चेहरे (Images and Faces of Women)

समाजातील प्रतिमा

• दुहेरी प्रतिमा: एकीकडे देवी, माता म्हणून पूजा; दुसरीकडे दुय्यम दर्जा, हुंडा, भ्रूणहत्या.
• आदर्श स्त्री: पतिव्रता, आदर्श सून, त्यागमूर्ती आई.
• इज्जतीचे प्रतीक: कुटुंबाची व जातीची प्रतिष्ठा स्त्रीच्या वर्तनाशी जोडली जाते.
• नवे चेहरे: शिक्षित, नोकरदार, उद्योजक, नेतृत्व करणारी स्त्री.

अर्थव्यवस्थेतील प्रतिमा

• अदृश्य श्रम (Invisible Labour): घरकाम व संगोपनाचे काम विनामोबदला असते आणि ते सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) मध्ये मोजले जात नाही.
• असंघटित क्षेत्र: शेतमजुरी, घरकाम, बांधकाम यांत स्त्रियांचे प्रमाण जास्त; कमी वेतन व सुरक्षिततेचा अभाव.
• वेतनातील तफावत (Gender Pay Gap): समान कामासाठी कमी वेतन.
• व्यावसायिक विभागणी: परिचारिका, शिक्षिका, स्वागतिका ही 'स्त्रियांची कामे' मानली जातात.
• काचेचे छत (Glass Ceiling): उच्च पदांपर्यंत पोहोचण्यात अदृश्य अडथळे.
• दुहेरी भार (Double Burden): नोकरी व घरकाम दोन्ही जबाबदाऱ्या.

सामाजिक पुनरुत्पादनाचे राजकारण (Politics of Social Reproduction)

सामाजिक पुनरुत्पादन म्हणजे समाज व श्रमशक्ती पिढ्यान्‌पिढ्या टिकवून ठेवणारी कामे. मार्क्सवादी स्त्रीवाद्यांनी हा मुद्दा विशेष मांडला.

1. जैविक पुनरुत्पादन: मुलांना जन्म देणे.
2. श्रमशक्तीचे पुनरुत्पादन: अन्न, स्वच्छता, आरोग्य, विश्रांती यांद्वारे कामगारांना रोज कामासाठी तयार करणे.
3. सांस्कृतिक पुनरुत्पादन: मूल्ये, भाषा, परंपरा पुढील पिढीला देणे.

राजकारण कसे? स्त्रीच्या प्रजननावर कुटुंब, जात, धर्म व राज्य यांचे नियंत्रण असते; मुलगा पसंती (Son Preference), लोकसंख्या धोरणांचा भार स्त्रियांवर, जातीची 'शुद्धता' टिकवण्यासाठी स्त्रियांच्या विवाहावर बंधने. हे काम 'प्रेमाचे कर्तव्य' म्हणून दाखवले जाते, त्यामुळे त्याचे आर्थिक मूल्य नाकारले जाते.

३. क्रीडा, कला, मनोरंजन, फॅशन उद्योग, प्रसारमाध्यमे इत्यादींमधील लिंगभाव रूढीबद्ध अपेक्षा (Gender Stereotyped Expectations)

रूढीबद्ध कल्पना (Stereotype) म्हणजे एखाद्या गटाबद्दलची सर्वसाधारण, एकांगी व बहुधा चुकीची समजूत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• क्रीडा: महिला खेळाडूंच्या पेहरावावर टीका, सामन्यांचे कमी प्रक्षेपण. तरीही मेरी कोम, पी. व्ही. सिंधू, मिताली राज यांसारख्या खेळाडूंनी या रूढी मोडल्या.
• कला: इतिहासात स्त्री कलाकार, लेखिका यांचे योगदान दुर्लक्षित राहिले.
• मनोरंजन: लॉरा मल्वी (Laura Mulvey) यांनी चित्रपटातील पुरुषी दृष्टी (Male Gaze) ही संकल्पना मांडली; स्त्रीला पुरुष प्रेक्षकाच्या नजरेतून 'पाहण्याची वस्तू' म्हणून दाखवले जाते. उदा. आयटम साँग, सासू-सून संघर्षाच्या मालिका.
• फॅशन उद्योग: गोरेपणाच्या क्रीमच्या जाहिराती, 'झिरो फिगर'ची संकल्पना, सौंदर्य स्पर्धा यांमुळे एकाच प्रकारचे सौंदर्य आदर्श ठरते.
• प्रसारमाध्यमे: बातम्यांमध्ये स्त्रियांचे निर्णायक स्थान कमी; समाजमाध्यमांवर ट्रोलिंग व ऑनलाइन छळ.

सकारात्मक बदल

• स्त्री-केंद्रित चित्रपट व मालिका, महिला क्रीडा लीग.
• बॉडी पॉझिटिव्हिटी (Body Positivity) चळवळ.
• माध्यमांमध्ये लिंगभाव संवेदनशीलतेबाबत वाढती जागरूकता.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्त्रीत्वाची सामाजिक रचना म्हणजे काय? स्त्रियांकडून असलेल्या लिंगभाव अपेक्षा व लिंगभाव सत्तासंबंध सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) क्रीडा, कला, मनोरंजन, फॅशन उद्योग व प्रसारमाध्यमे यांमधील लिंगभाव रूढीबद्ध अपेक्षांची उदाहरणांसह चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंग (Sex) व लिंगभाव (Gender) यातील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सामाजिक पुनरुत्पादनाचे राजकारण.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: अर्थव्यवस्थेतील स्त्रियांची प्रतिमा (अदृश्य श्रम व दुहेरी भार).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पुरुषत्वांची व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि आकलन
• पुरुषत्व, स्त्रीत्व आणि पितृसत्तेची जडणघडण
• पुरुष स्त्रीवादी, एलजीबीटी (LGBT) चळवळी आणि कायदेशीर तरतुदी

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Social construction of Masculinity: Definition, Characterization and Understanding of Masculinities; Masculinity, Feminity and Construction of Patriarchy; Male Feminist, LGBT Movements and legal provisions

१. पुरुषत्वाची व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि पुरुषत्वांचे आकलन (Definition, Characterization and Understanding of Masculinities)

अर्थ

पुरुषत्व (Masculinity) म्हणजे समाजाने 'पुरुष' म्हणून अपेक्षित ठरवलेले गुण, वर्तन, भूमिका आणि जबाबदाऱ्या यांचा संच होय. पुरुष (Male) हा जैविक लिंग (Sex) आहे. पुरुषत्व हे सामाजिक लिंगभाव (Gender) आहे. ते जन्मतः मिळत नाही, तर समाजीकरणातून (Socialization) शिकवले जाते. म्हणून त्याला सामाजिक रचना (Social Construction) म्हणतात.

व्याख्या

• आर. डब्ल्यू. कॉनेल (R. W. Connell): पुरुषत्व म्हणजे लिंगभाव संबंधांमधील एक स्थान आणि त्या स्थानाशी जोडलेल्या सामाजिक प्रथा होत. (ग्रंथ: Masculinities, 1995)
• सोप्या भाषेत: पुरुषांनी कसे वागावे, कसे दिसावे आणि काय करावे याबाबतचे सामाजिक नियम म्हणजे पुरुषत्व.

पारंपरिक पुरुषत्वाची वैशिष्ट्ये

• शक्ती व धाडस: पुरुषाने शारीरिकदृष्ट्या बलवान आणि निर्भय असावे.
• भावनांवर नियंत्रण: 'मुले रडत नाहीत' अशी शिकवण दिली जाते.
• कमावता (Breadwinner): कुटुंबाचे आर्थिक पालनपोषण करण्याची जबाबदारी पुरुषाची मानली जाते.
• अधिकार व नियंत्रण: कुटुंबप्रमुख म्हणून निर्णय घेण्याचा अधिकार पुरुषाकडे असतो.
• आक्रमकता व स्पर्धा: हिंसा, जोखीम घेणे आणि स्पर्धा यांना पुरुषी गुण मानले जाते.
• विषमलैंगिकता (Heterosexuality): हीच 'नैसर्गिक' मानली जाते.

पुरुषत्व घडवणारे घटक (Agencies)

कुटुंब (खेळणी, कपडे, कामांची वाटणी), शाळा, मित्रमंडळी (Peer group), धर्म, खेळ, चित्रपट, जाहिराती आणि सोशल मीडिया. उदाहरणार्थ, चित्रपटातील 'हिरो' बहुतेक वेळा हिंसक आणि वर्चस्ववादी दाखवला जातो.

पुरुषत्वांचे प्रकार – कॉनेल यांचा सिद्धांत

कॉनेल यांच्या मते पुरुषत्व एकच नसते, तर अनेक पुरुषत्वे (Masculinities) असतात:

1. वर्चस्ववादी पुरुषत्व (Hegemonic Masculinity): समाजात आदर्श मानले जाणारे प्रबळ रूप. त्याची लक्षणे म्हणजे शक्ती, संपत्ती, उच्च दर्जा आणि विषमलैंगिकता.
2. सहभागी पुरुषत्व (Complicit): स्वतः आदर्शाप्रमाणे नसलेले, पण पितृसत्तेचा लाभ घेणारे पुरुष.
3. दुय्यम पुरुषत्व (Subordinate): उदा. समलिंगी किंवा 'कोमल' मानले जाणारे पुरुष, ज्यांना कमी लेखले जाते.
4. उपेक्षित पुरुषत्व (Marginalized): जात, वर्ग किंवा वंश यामुळे वंचित राहिलेले पुरुष.

विषारी पुरुषत्व (Toxic Masculinity): हिंसा, भावनांचे दमन आणि स्त्रीद्वेष यांना प्रोत्साहन देणारे पुरुषत्व. याचा फटका स्त्रियांप्रमाणेच पुरुषांनाही बसतो, उदा. मानसिक ताण, व्यसन आणि मदत न मागणे.

२. पुरुषत्व, स्त्रीत्व आणि पितृसत्तेची निर्मिती (Masculinity, Feminity and Construction of Patriarchy)

पितृसत्ता (Patriarchy) – अर्थ

पितृसत्ता म्हणजे अशी सामाजिक व्यवस्था, ज्यात सत्ता, संपत्ती, निर्णयक्षमता आणि प्रतिष्ठा पुरुषांच्या हाती केंद्रित असते आणि स्त्रिया दुय्यम स्थानावर असतात.

• केट मिलेट (Kate Millett): Sexual Politics (1970) मध्ये पितृसत्तेला राजकीय सत्तासंबंध म्हटले.
• गर्डा लर्नर (Gerda Lerner): The Creation of Patriarchy (1986) मध्ये पितृसत्ता ऐतिहासिकरित्या निर्माण झाली, ती नैसर्गिक नाही, असे मांडले.
• सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby): Theorizing Patriarchy (1990) मध्ये पितृसत्तेच्या सहा संरचना सांगितल्या: घरगुती उत्पादन, पगारी काम, राज्यसंस्था, पुरुषी हिंसा, लैंगिकता आणि सांस्कृतिक संस्था.

पुरुषत्व व स्त्रीत्व – तुलना

पितृसत्ता कशी निर्माण होते?

1. द्विध्रुवी विभागणी (Binary): पुरुष-स्त्री गुणांना परस्परविरोधी ठरवून पुरुषी गुणांना 'श्रेष्ठ' मानले जाते.
2. श्रमविभाजन: स्त्रीचे घरकाम बिनपगारी व अदृश्य राहते, तर पुरुषाचे काम पगारी व प्रतिष्ठित ठरते.
3. लैंगिकतेवर नियंत्रण: विवाह, 'इज्जत' आणि पावित्र्य या संकल्पनांद्वारे स्त्रीवर नियंत्रण ठेवले जाते.
4. वंश व वारसा: पितृवंशीय (Patrilineal) आणि पितृस्थानीय (Patrilocal) कुटुंबव्यवस्था.
5. धर्म, परंपरा व माध्यमे: यांच्याद्वारे ही असमानता 'नैसर्गिक' असल्याचे भासवले जाते.
6. हिंसा: कौटुंबिक हिंसा आणि छळ यांचा वापर नियंत्रणाचे साधन म्हणून होतो.

परिणाम

स्त्रियांचे शिक्षण, रोजगार आणि आरोग्य यांवर मर्यादा येतात. त्याचबरोबर पुरुषांवरही 'पुरुषासारखे वाग' असा दबाव येतो. LGBT व्यक्तींना वगळले जाते. म्हणून पितृसत्ता सर्वांसाठी हानिकारक आहे.

३. पुरुष स्त्रीवादी, LGBT चळवळी आणि कायदेशीर तरतुदी (Male Feminist, LGBT Movements and Legal Provisions)

पुरुष स्त्रीवादी (Male Feminist)

स्त्री-पुरुष समानतेला पाठिंबा देणारे आणि पितृसत्तेविरुद्ध कार्य करणारे पुरुष म्हणजे पुरुष स्त्रीवादी होत.

• जॉन स्टुअर्ट मिल: The Subjection of Women (1869) या ग्रंथात स्त्रियांच्या समान हक्कांचे समर्थन केले.
• राजा राममोहन रॉय: सती प्रथेविरुद्ध लढा दिला. सती बंदी कायदा 1829 मध्ये झाला.
• ईश्वरचंद्र विद्यासागर: विधवा पुनर्विवाहासाठी प्रयत्न केले. हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा 1856 मध्ये झाला.
• महात्मा जोतिराव फुले: सावित्रीबाईंसोबत 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली आणि स्त्री शिक्षणाचा पाया घातला.
• गोपाळ गणेश आगरकर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्री शिक्षण आणि विधवांच्या प्रश्नांवर कार्य केले.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: हिंदू कोड बिलाद्वारे स्त्रियांना संपत्ती, विवाह आणि घटस्फोटाचे हक्क देण्याचा प्रयत्न केला.
• आधुनिक काळ: मायकेल किमेल (Michael Kimmel) यांचे पुरुषत्व अभ्यास (Masculinity Studies). संयुक्त राष्ट्रांच्या UN Women ची HeForShe मोहीम (2014) पुरुषांना समानतेसाठी सहभागी करून घेते.

LGBT चळवळ

LGBT म्हणजे लेस्बियन (Lesbian), गे (Gay), बायसेक्शुअल (Bisexual) आणि ट्रान्सजेंडर (Transgender). सध्या LGBTQIA+ हा व्यापक शब्द वापरला जातो. ही चळवळ विषमलैंगिकतेच्या वर्चस्वाला आणि कठोर पुरुषत्व-स्त्रीत्वाच्या साच्याला आव्हान देते.

• स्टोनवॉल उठाव (Stonewall Riots), 1969, न्यूयॉर्क: आधुनिक LGBT चळवळीचा प्रारंभबिंदू मानला जातो. प्राईड मार्च (Pride March) आणि इंद्रधनुषी ध्वज ही या चळवळीची प्रतीके आहेत.
• भारत: स्वयंसेवी संस्था, प्राईड मार्च, हिजडा/किन्नर समुदायाचे हक्क लढे आणि न्यायालयीन लढा या मार्गांनी ही चळवळ पुढे गेली.

कायदेशीर तरतुदी (भारत)

• संविधान: कलम 14 (समानता), 15 (भेदभाव निषेध), 21 (जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्य).
• भा.दं.वि. कलम 377 (IPC Section 377): 'अनैसर्गिक' लैंगिक संबंधांना गुन्हा ठरवत होते.
  • नाझ फाउंडेशन खटला (2009): दिल्ली उच्च न्यायालयाने संमतीने ठेवलेले समलिंगी संबंध गुन्हा नसल्याचा निर्णय दिला.
  • सुरेश कुमार कौशल खटला (2013): सर्वोच्च न्यायालयाने वरील निर्णय रद्द केला.
• NALSA विरुद्ध भारत सरकार (2014): सर्वोच्च न्यायालयाने तृतीयपंथीयांना 'तृतीय लिंग' म्हणून मान्यता दिली.
• के. एस. पुट्टस्वामी खटला (2017): गोपनीयतेचा (Privacy) हक्क मूलभूत हक्क ठरला.
• नवतेज सिंह जोहर विरुद्ध भारत सरकार (6 सप्टेंबर 2018): प्रौढांमधील संमतीने ठेवलेले समलिंगी संबंध गुन्ह्याच्या कक्षेतून वगळले.
• तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्क संरक्षण) कायदा, 2019: शिक्षण, रोजगार आणि आरोग्य क्षेत्रातील भेदभावास प्रतिबंध केला.
• सुप्रियो चक्रवर्ती खटला (2023): सर्वोच्च न्यायालयाने समलिंगी विवाहाला कायदेशीर मान्यता देण्याचा निर्णय संसदेवर सोपवला.

निष्कर्ष

पुरुषत्व ही नैसर्गिक नव्हे तर सामाजिक रचना आहे. पितृसत्ता पुरुषत्व आणि स्त्रीत्वाच्या साच्यांवर उभी आहे. पुरुष स्त्रीवादी, LGBT चळवळी आणि कायदे हे या साच्यांना आव्हान देऊन लिंगभाव समानतेकडे नेणारे महत्त्वाचे मार्ग आहेत.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पुरुषत्वाची सामाजिक रचना म्हणजे काय? पुरुषत्वाची वैशिष्ट्ये सांगून आर. डब्ल्यू. कॉनेल यांच्या पुरुषत्वांच्या प्रकारांची चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पुरुषत्व आणि स्त्रीत्व या संकल्पनांतून पितृसत्तेची निर्मिती कशी होते ते सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वर्चस्ववादी पुरुषत्व (Hegemonic Masculinity).
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पुरुष स्त्रीवादी म्हणजे काय? भारतातील प्रमुख पुरुष समाजसुधारकांचे योगदान थोडक्यात सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील LGBT हक्कांसंबंधी प्रमुख कायदेशीर तरतुदी व न्यायालयीन निर्णय थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण
• श्रमाची पितृसत्ताक संकल्पना आणि आर्थिक क्षेत्रातील निर्बंध
• आरोग्य समस्या आणि मानवी हक्क: कायदेशीर व सामाजिक विषमता

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Gender inequality in society: Unequal distribution of power and authorities; Patriarchal concept of labor and restriction in economic spaces; Health Issues and Human Rights: Legal and Social inequality

१. सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण (Unequal distribution of power and authorities)

अर्थ: समाजातील निर्णय घेण्याची क्षमता, संसाधनांवरील नियंत्रण आणि अधिकार हे स्त्री व पुरुषांमध्ये समान प्रमाणात वाटलेले नसतात. बहुतेक समाजांत सत्ता पुरुषांच्या हाती केंद्रित असते. यालाच लिंगाधारित सत्ता-असमानता म्हणतात. याचे मूळ पितृसत्ता (Patriarchy) या व्यवस्थेत आहे.

पितृसत्तेची व्याख्या व विचारवंत

• सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby): पितृसत्ता म्हणजे सामाजिक संरचना व प्रथांची अशी व्यवस्था ज्यात पुरुष स्त्रियांवर वर्चस्व गाजवतात, शोषण करतात. तिच्या 'Theorizing Patriarchy' (1990) या ग्रंथात पितृसत्तेच्या सहा संरचना सांगितल्या आहेत: घरगुती उत्पादन, पगारी काम, राज्य, पुरुषी हिंसा, लैंगिकता आणि सांस्कृतिक संस्था.
• गर्डा लर्नर (Gerda Lerner): 'The Creation of Patriarchy' (1986) मध्ये पितृसत्ता ही नैसर्गिक नसून ऐतिहासिकदृष्ट्या निर्माण झालेली व्यवस्था आहे, असे मांडले.

सत्ता-असमानतेची क्षेत्रे

• कुटुंब: कुटुंबप्रमुख पुरुष; विवाह, शिक्षण, खर्च, मालमत्ता यासंबंधी निर्णय पुरुष घेतात.
• मालमत्ता: जमीन व घर बहुतांशी पुरुषांच्या नावावर; वारसा हक्कात परंपरेने मुलींना डावलले जाते.
• राजकारण: संसद, विधानसभा, पक्ष संघटनांमध्ये स्त्रियांचे प्रतिनिधित्व कमी. 73 व्या व 74 व्या घटनादुरुस्तीने (1992) स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये एक-तृतीयांश आरक्षण मिळाले. 'नारी शक्ती वंदन अधिनियम' (2023) द्वारे लोकसभा व विधानसभांत एक-तृतीयांश आरक्षणाची तरतूद झाली, पण त्याची अंमलबजावणी जनगणना व मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर होणार आहे (विद्यार्थ्यांनी ताजी स्थिती तपासावी).
• धर्म व संस्कृती: धार्मिक नेतृत्व, विधी यात पुरुषांना प्राधान्य.
• प्रशासन व कॉर्पोरेट क्षेत्र: उच्च पदांवर स्त्रिया कमी.

कारणे

1. पितृसत्ताक व पितृवंशीय कुटुंबव्यवस्था
2. स्त्रियांचे आर्थिक परावलंबन
3. शिक्षणाचा अभाव व सामाजिक रूढी
4. धार्मिक ग्रंथांचे पुरुषप्रधान अर्थ लावणे

२. श्रमाची पितृसत्ताक संकल्पना व आर्थिक क्षेत्रातील बंधने (Patriarchal concept of labor and restriction in economic spaces)

लिंगाधारित श्रमविभाजन (Sexual Division of Labour): पुरुषांचे काम 'बाहेरचे', उत्पादक व पगारी तर स्त्रीचे काम 'घरचे', पुनरुत्पादक व बिनपगारी अशी विभागणी पितृसत्ता करते. स्त्रीच्या घरकामाला 'काम' म्हणून मान्यता मिळत नाही.

प्रमुख संकल्पना

• बिनपगारी काळजीकाम (Unpaid Care Work): स्वयंपाक, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची सेवा, पाणी-इंधन गोळा करणे. हे काम राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या गणनेत धरले जात नाही.
• दुहेरी ओझे / दुसरी पाळी (Second Shift): आर्ली हॉकशिल्ड (Arlie Hochschild) यांनी 'The Second Shift' (1989) मध्ये सांगितले की नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला घरी परतल्यावर घरकामाची दुसरी पाळी करावी लागते.
• व्यावसायिक विभाजन (Occupational Segregation): नर्सिंग, शिक्षिका, घरकामगार अशी 'स्त्री-योग्य' कामे; अभियांत्रिकी, सैन्य, व्यवस्थापन 'पुरुष-योग्य' असा समज.
• काचेचे छत (Glass Ceiling): पात्रता असूनही अदृश्य अडथळ्यांमुळे स्त्रियांना उच्च पदापर्यंत पोहोचता न येणे.
• लिंगाधारित वेतन तफावत (Gender Pay Gap): समान कामासाठी स्त्रियांना कमी वेतन.

एस्टर बोसरुप (Ester Boserup) यांनी 'Woman's Role in Economic Development' (1970) मध्ये दाखवले की विकास प्रक्रियेत व आधुनिक तंत्रज्ञानात स्त्रियांना दुर्लक्षित केले गेले. ॲन ओकले (Ann Oakley) यांनी घरकाम हे खरे 'श्रम' आहे असे समाजशास्त्रीय अभ्यासातून मांडले.

आर्थिक क्षेत्रातील बंधने

• बहुतांश स्त्रिया असंघटित क्षेत्रात (शेतमजूर, बांधकाम, घरकाम) – सामाजिक सुरक्षा नाही.
• मालमत्ता, कर्ज व बँकिंगपर्यंत मर्यादित पोहोच.
• प्रवास, रात्रपाळी, सुरक्षिततेवरील कुटुंबाची बंधने.
• विवाह व मातृत्वानंतर नोकरी सोडण्याचा दबाव.
• कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ.

कायदेशीर तरतुदी

• कलम 39(d) – समान कामासाठी समान वेतन (मार्गदर्शक तत्त्व).
• समान वेतन कायदा 1976 (आता वेतन संहिता 2019 मध्ये समाविष्ट).
• मातृत्व लाभ (सुधारणा) कायदा 2017 – 26 आठवड्यांची प्रसूती रजा.
• कामाच्या ठिकाणी स्त्रियांचा लैंगिक छळ प्रतिबंध कायदा 2013 (POSH) – विशाखा मार्गदर्शक तत्त्वे (1997) यावर आधारित.

३. आरोग्य प्रश्न व मानवी हक्क: कायदेशीर व सामाजिक असमानता (Health Issues and Human Rights: Legal and Social inequality)

अ) स्त्रियांचे आरोग्य प्रश्न

• स्त्री भ्रूणहत्या व घटते लिंग गुणोत्तर: मुलगा पसंतीमुळे. यावर गर्भधारणापूर्व व प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा 1994 लागू.
• 'हरवलेल्या स्त्रिया' (Missing Women): अमर्त्य सेन यांची संकल्पना – भेदभाव व दुर्लक्षामुळे लोकसंख्येतून नाहीशा झालेल्या कोट्यवधी स्त्रिया.
• कुपोषण व रक्तक्षय (Anaemia): घरात शेवटी व कमी जेवण्याची रूढी.
• माता मृत्यू व बालविवाह: कमी वयात गर्भधारणा, आरोग्यसेवेचा अभाव.
• प्रजनन हक्कांचा अभाव: कुटुंबनियोजनाचा भार मुख्यतः स्त्रियांवर; गर्भपाताबाबत वैद्यकीय गर्भपात कायदा 1971 (2021 मध्ये सुधारणा).
• मानसिक आरोग्य व हिंसा: कौटुंबिक हिंसाचार, हुंडाबळी, लैंगिक अत्याचार.

ब) मानवी हक्क व स्त्रिया

'स्त्री-हक्क हेच मानवी हक्क' ही भूमिका आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मान्य झाली.

• मानवी हक्कांचा जागतिक जाहीरनामा (UDHR) 1948 – सर्वांना समान प्रतिष्ठा.
• CEDAW 1979 – स्त्रियांविरुद्ध सर्व प्रकारच्या भेदभावाचे निर्मूलन करार; भारताने 1993 मध्ये मान्यता दिली.
• भारतीय संविधान: कलम 14 (कायद्यासमोर समानता), 15 (भेदभाव मनाई), 15(3) (स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद), 16 (नोकरीत समान संधी), 42 (मातृत्व सहाय्य), 51A(e) (स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला बाधक प्रथांचा त्याग).
• इतर कायदे: हुंडा प्रतिबंध कायदा 1961, कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा 2005, हिंदू वारसा (सुधारणा) कायदा 2005 – मुलींना वडिलोपार्जित मालमत्तेत समान हक्क.
• तृतीयपंथीयांसाठी NALSA निकाल (2014) व ट्रान्सजेंडर व्यक्ती (हक्क संरक्षण) कायदा 2019.

क) कायदेशीर व सामाजिक असमानता – तुलना

परिणाम

1. स्त्रियांचे आरोग्य, शिक्षण व आत्मविश्वास खालावतो.
2. देशाच्या आर्थिक विकासात अर्ध्या लोकसंख्येचा सहभाग कमी होतो.
3. हिंसा व शोषण वाढते; मानवी प्रतिष्ठेचा भंग होतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) समाजातील सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण स्पष्ट करा. पितृसत्ता या असमानतेस कशी कारणीभूत ठरते, याची चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) श्रमाची पितृसत्ताक संकल्पना म्हणजे काय? स्त्रियांवरील आर्थिक क्षेत्रातील बंधने व त्यासाठीच्या कायदेशीर तरतुदी सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: लिंगाधारित श्रमविभाजन व बिनपगारी काळजीकाम
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील स्त्रियांचे प्रमुख आरोग्य प्रश्न थोडक्यात सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कायदेशीर असमानता व सामाजिक असमानता यातील फरक स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• समकालीन एलजीबीएटीक्यूआय+ (LGBATQI+) जागतिक व स्थानिक चळवळी
• सक्षमीकरण व क्षमता विकास कार्यक्रम: राजकीय, सामाजिक व आर्थिक क्षेत्रांत अवकाश निर्माण करणे
• लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitization): शासन, स्वयंसेवी संस्था (NGO) व शिक्षणतज्ज्ञांची भूमिका

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Strategies to Overcome Gender Inequality: Contemporary LGBATQI+ global and local movements; Empowerment and capacity building programs: creating spaces in political, social and economic areas; Gender Sensitization: role of Government, NGO and academicians

1. समकालीन LGBTQIA+ जागतिक व स्थानिक चळवळी (Contemporary LGBATQI+ Global and Local Movements)

अर्थ: LGBTQIA+ म्हणजे लेस्बियन (Lesbian), गे (Gay), बायसेक्शुअल (Bisexual), ट्रान्सजेंडर (Transgender), क्वीअर (Queer), इंटरसेक्स (Intersex), असेक्शुअल (Asexual) आणि इतर लैंगिक अल्पसंख्याक. समाजात फक्त 'स्त्री-पुरुष' हे द्विलिंगी (Binary) विभाजन मान्य केले जाते. त्यामुळे या गटांना भेदभाव, हिंसा, कायदेशीर बंधने आणि सामाजिक बहिष्कार सहन करावा लागतो. या अन्यायाविरुद्ध समानता, सन्मान व हक्कांसाठी उभ्या राहिलेल्या चळवळींना LGBTQIA+ चळवळी म्हणतात.

अ) जागतिक चळवळी

• स्टोनवॉल उठाव (Stonewall Riots), 1969: न्यूयॉर्क (अमेरिका) येथे पोलिसांच्या छाप्याविरुद्ध समलैंगिक समुदायाने केलेला उठाव. आधुनिक गे-हक्क चळवळीची सुरुवात मानली जाते. यातूनच जगभर 'प्राईड मार्च' (Pride March) ची परंपरा सुरू झाली.
• वैद्यकीय मान्यता: जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) 1990 मध्ये समलैंगिकतेला 'मानसिक आजार' यादीतून वगळले.
• योग्याकार्ता तत्त्वे (Yogyakarta Principles), 2006: लैंगिक कल व लिंग ओळख यासंदर्भात मानवी हक्क लागू करणारी आंतरराष्ट्रीय तत्त्वे.
• समलिंगी विवाह: नेदरलँड्स हा 2001 मध्ये समलिंगी विवाहाला कायदेशीर मान्यता देणारा पहिला देश ठरला. त्यानंतर अनेक देशांनी अशी मान्यता दिली.
• संयुक्त राष्ट्रे (UN) व मानवी हक्क संघटनांनी भेदभावविरोधी मोहिमा चालवल्या.

ब) भारतातील (स्थानिक) चळवळी

भारतात हिजडा/किन्नर समुदायाची परंपरा जुनी आहे. मात्र वसाहतकालीन भारतीय दंड संहितेतील कलम 377 मुळे समलैंगिक संबंध गुन्हा मानले जात होते.

महाराष्ट्र संदर्भ: मुंबई, पुणे, नागपूर येथे प्राईड मार्च, किन्नर समुदायाच्या संघटना आणि ट्रान्सजेंडर कल्याणासाठी शासकीय मंडळ (नवीनतम माहिती तपासावी).

आव्हाने: कौटुंबिक नकार, शिक्षण व रोजगारातील भेदभाव, विवाह-दत्तक हक्कांचा अभाव, समाजातील कलंक (Stigma).

2. सक्षमीकरण व क्षमता विकास कार्यक्रम: राजकीय, सामाजिक व आर्थिक क्षेत्रात अवकाश निर्माण करणे (Empowerment and Capacity Building Programs)

सक्षमीकरण (Empowerment): स्त्रिया व वंचित लिंगगटांना स्वतःच्या जीवनाबाबत निर्णय घेण्याची शक्ती, संसाधनांवर नियंत्रण व आत्मविश्वास मिळवून देणारी प्रक्रिया.

क्षमता विकास (Capacity Building): प्रशिक्षण, कौशल्य, ज्ञान व नेतृत्वगुण विकसित करून व्यक्तीला सक्षम बनवणे.

अ) राजकीय क्षेत्र

• 73 वी व 74 वी घटनादुरुस्ती (1992): पंचायत राज व नगरपालिकांमध्ये स्त्रियांना किमान 1/3 आरक्षण. महाराष्ट्रासह अनेक राज्यांनी हे प्रमाण 50% केले.
• नारी शक्ती वंदन अधिनियम, 2023: लोकसभा व विधानसभांमध्ये स्त्रियांना 33% आरक्षण; अंमलबजावणी जनगणना व मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर (नवीनतम स्थिती तपासावी).
• महिला सरपंच व नगरसेविकांसाठी नेतृत्व प्रशिक्षण कार्यक्रम.

ब) सामाजिक क्षेत्र

• बेटी बचाओ बेटी पढाओ (2015): घटते बाल लिंग गुणोत्तर रोखणे व मुलींचे शिक्षण.
• सुकन्या समृद्धी योजना (2015): मुलींच्या भविष्यासाठी बचत.
• वन स्टॉप सेंटर (सखी): हिंसाग्रस्त स्त्रियांना एकाच ठिकाणी मदत.
• महिला समाख्या (Mahila Samakhya) कार्यक्रमाने शिक्षणातून सक्षमीकरणाचा प्रयत्न केला.

क) आर्थिक क्षेत्र

• स्वयं-सहायता गट (Self Help Groups - SHG): लहान बचत, कर्ज व स्वयंरोजगार.
• राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान (NRLM): महाराष्ट्रात 'उमेद' अभियान म्हणून ओळखले जाते.
• माविम (MAVIM - महिला आर्थिक विकास महामंडळ): महाराष्ट्रातील महिला बचत गटांना पाठबळ.
• मुद्रा योजना (2015) व स्टँड-अप इंडिया (2016): महिला उद्योजकांना कर्जसुविधा.
• उदाहरणे: SEWA (इला भट्ट, गुजरात), कुडुंबश्री (केरळ).

3. लिंगभाव संवेदनशीलता: शासन, स्वयंसेवी संस्था व शिक्षणतज्ज्ञांची भूमिका (Gender Sensitization)

व्याख्या: लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitization) म्हणजे स्त्री, पुरुष व इतर लिंगगटांतील असमानता, पूर्वग्रह व रूढी (Stereotypes) याबद्दल जाणीव निर्माण करून समान व आदरपूर्ण वर्तनाकडे वळवण्याची प्रक्रिया.

उद्दिष्टे: पितृसत्ताक मानसिकता बदलणे, लिंगाधारित हिंसा रोखणे, समान संधी निर्माण करणे.

अ) शासनाची भूमिका

• राष्ट्रीय महिला आयोग (NCW) – 1992 मध्ये स्थापन; राज्य महिला आयोग.
• कायदे: हुंडा प्रतिबंधक कायदा (1961), PCPNDT कायदा (1994), कौटुंबिक हिंसाचार प्रतिबंधक कायदा (2005), कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ प्रतिबंधक (POSH) कायदा (2013).
• विशाखा मार्गदर्शक तत्त्वे (1997) – सर्वोच्च न्यायालय.
• लिंगाधारित अर्थसंकल्प (Gender Budgeting), पोलीस व प्रशासनाचे प्रशिक्षण.

ब) स्वयंसेवी संस्थांची (NGO) भूमिका

• तळागाळात जनजागृती, पथनाट्य, कार्यशाळा.
• पीडितांना समुपदेशन, कायदेशीर मदत, निवारा.
• शासनावर धोरणात्मक दबाव (Advocacy) व संशोधन.
• उदा. SEWA, LGBTQ समुदाय संघटना, महिला हक्क संघटना.

क) शिक्षणतज्ज्ञांची भूमिका

• स्त्री अभ्यास केंद्रे (Women's Studies Centres) – संशोधन व अभ्यासक्रम; उदा. SNDT महिला विद्यापीठ (महर्षी कर्वे, 1916).
• अभ्यासक्रमात लिंगभाव विषयांचा समावेश, पाठ्यपुस्तकांतील रूढीवादी चित्रण बदलणे.
• महाविद्यालयांत अंतर्गत तक्रार समिती (ICC) व लिंगभाव संवेदनशीलता कार्यशाळा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) समकालीन LGBTQIA+ जागतिक व भारतीय चळवळींचा आढावा घ्या. भारतातील महत्त्वाचे न्यायालयीन निकाल स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव संवेदनशीलता म्हणजे काय? लिंगभाव संवेदनशीलता निर्माण करण्यात शासन, स्वयंसेवी संस्था व शिक्षणतज्ज्ञ यांची भूमिका सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्त्रियांच्या राजकीय सक्षमीकरणासाठी केलेल्या तरतुदींवर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्वयं-सहायता गट (SHG) व स्त्रियांचे आर्थिक सक्षमीकरण यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) नवतेज सिंग जोहर निकाल (2018) व कलम 377 यावर टीप लिहा.