ग्रामीण आणि नागरी परिवर्तन (Rural and Urban Transformation) BASOC6E01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• बदलते आंतर-समुदाय संबंध - जजमानी पद्धतीचा ऱ्हास, जातीकडून वर्गाकडे, जागतिकीकरण आणि लोकशाही राजकारणाचा प्रभाव, जातीय हिंसा, जाती-जमाती संघर्ष
• जाती-जमाती वसाहत - जमातींचे ग्रामीणीकरण, जमाती-जातींचे स्थलांतर, संरक्षित वने, परस्पर अनुकूलन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Changing Rural Community: Changing Inter-Community Relations - Decline of Jajmani System, From Caste to Class, Impact of Globalization and Democratic Politics, Caste violence, Caste-Tribal Conflicts; Caste-Tribal Settlement - Ruralization of Tribes, Migration of Tribes-Castes, Secured Forests, Mutual Adaptations

प्रस्तावना : बदलता ग्रामीण समुदाय

भारतीय ग्रामीण समाज पूर्वी जात, जजमानी व्यवस्था, संयुक्त कुटुंब आणि शेती यांवर आधारित होता. स्वातंत्र्यानंतर भूमी सुधारणा, लोकशाही, पंचायतराज, शिक्षण, औद्योगिकीकरण आणि जागतिकीकरण यांमुळे गावातील आंतर-समुदाय संबंध (Inter-Community Relations) आणि जात-जमात संबंधांमध्ये मोठे बदल झाले.

१. जजमानी व्यवस्थेचा ऱ्हास (Decline of Jajmani System)

अर्थ : जजमानी व्यवस्था म्हणजे गावातील विविध जातींमधील सेवा आणि मोबदला यांची वंशपरंपरागत देवाणघेवाण. सेवा घेणारा जजमान (सहसा जमीनदार जात) आणि सेवा देणारा कमीन/प्रजा (सुतार, लोहार, न्हावी, कुंभार इ.). ही संकल्पना विल्यम वाइजर (William H. Wiser) यांनी उत्तर प्रदेशातील करीमपूर गावाच्या अभ्यासातून मांडली. महाराष्ट्रात यालाच बलुतेदारी पद्धत म्हणतात.

वैशिष्ट्ये

• वंशपरंपरागत व जातीवर आधारित संबंध
• मोबदला रोख पैशाऐवजी धान्य/वस्तूंच्या स्वरूपात
• सेवा-संबंध आयुष्यभर व पिढ्यानपिढ्या चालणारे
• संरक्षण आणि अवलंबित्व यांचे मिश्रण

ऱ्हासाची कारणे

• मुद्रा अर्थव्यवस्था : धान्याऐवजी रोख मजुरीचा प्रसार
• औद्योगिकीकरण : कारखान्यातील वस्तूंमुळे पारंपरिक कारागिरी मागे पडली
• भूमी सुधारणा : जमीनदारांचे वर्चस्व कमी झाले
• शिक्षण व स्थलांतर : नवीन व्यवसायांची संधी
• घटनात्मक समता : अस्पृश्यता निर्मूलन व व्यवसाय स्वातंत्र्य

परिणाम : परंपरागत परस्परावलंबन कमी झाले, करारावर आधारित (contractual) संबंध वाढले; पण काही कारागिरांची आर्थिक असुरक्षितताही वाढली.

२. जातीकडून वर्गाकडे (From Caste to Class)

जात ही जन्मावर आधारित, बंदिस्त व्यवस्था आहे, तर वर्ग हा आर्थिक स्थिती, शिक्षण व व्यवसायावर आधारित, खुला गट आहे. ग्रामीण भारतात आता प्रतिष्ठा केवळ जातीवरून न ठरता जमीन, उत्पन्न, शिक्षण आणि राजकीय सत्तेवरून ठरू लागली आहे.

महत्त्वाचे विचारवंत : आंद्रे बेते (Andre Beteille) यांनी तंजावर भागातील गावाच्या अभ्यासात (Caste, Class and Power) जात, वर्ग आणि सत्ता हे वेगवेगळे होत असल्याचे दाखवले. एम. एन. श्रीनिवास यांनी प्रभावी जात (Dominant Caste) आणि संस्कृतीकरण या संकल्पना मांडल्या.

३. जागतिकीकरण व लोकशाही राजकारणाचा प्रभाव (Impact of Globalization and Democratic Politics)

जागतिकीकरण (१९९१ नंतरचे उदारीकरण-खाजगीकरण-जागतिकीकरण, LPG)

• शेतीचे व्यापारीकरण, नगदी पिके व बाजारावर अवलंबित्व
• मोबाईल, टीव्ही, इंटरनेटमुळे शहरी जीवनशैलीचा प्रसार
• बिगरशेती रोजगार व स्थलांतर वाढले
• लहान शेतकरी व कारागिरांसमोर स्पर्धा व कर्जबाजारीपणा

लोकशाही राजकारण

• ७३ वी घटनादुरुस्ती (१९९२) : पंचायतराज संस्थांना घटनात्मक दर्जा; अनुसूचित जाती, जमाती व महिलांना आरक्षण
• दलित, ओबीसी व आदिवासींमध्ये राजकीय जागृती
• जात ही ‘मतपेढी’ बनली – जातीचे राजकीयीकरण (रजनी कोठारी यांचा विचार)
• पारंपरिक नेतृत्वाऐवजी नवीन नेतृत्वाचा उदय

४. जातीय हिंसा (Caste Violence)

सत्तासंबंध बदलल्यामुळे प्रभावी जाती आणि उपेक्षित जाती यांच्यात संघर्ष वाढतो. कारणे : जमीन व मजुरीचे वाद, आंतरजातीय विवाह, दलितांची शैक्षणिक-राजकीय प्रगती, सार्वजनिक जागा (विहीर, मंदिर) वापराचे हक्क, प्रतिष्ठेचा प्रश्न.

उदाहरण : महाराष्ट्रातील भंडारा जिल्ह्यातील खैरलांजी हत्याकांड (२००६).

उपाय : अनुसूचित जाती व जमाती (अत्याचार प्रतिबंधक) कायदा, १९८९; शिक्षण, जनजागृती, कायद्याची कठोर अंमलबजावणी.

५. जात-जमात संघर्ष (Caste-Tribal Conflicts)

• जमीन हस्तांतरण : सावकार व बिगरआदिवासींकडून आदिवासी जमिनी बळकावणे
• शोषण : कर्ज, व्यापार व मजुरीतील फसवणूक
• आरक्षणाचे वाद : अनुसूचित जमातीच्या दर्जासाठी काही जातींची मागणी व त्याला आदिवासींचा विरोध
• सांस्कृतिक दबाव : आदिवासी परंपरांवर बिगरआदिवासी संस्कृतीचा प्रभाव

६. जमातींचे ग्रामीणीकरण (Ruralization of Tribes)

जंगलात भटके, शिकार व झूम शेती करणारे आदिवासी हळूहळू स्थायी शेती करणाऱ्या ग्रामीण समुदायात रूपांतरित होत आहेत.

• स्थायी शेती, बाजारपेठ, शाळा व पंचायतींशी संपर्क
• हिंदू जातीय चालीरीतींचे अनुकरण (संस्कृतीकरण)
• जी. एस. घुर्ये यांनी आदिवासींना ‘मागासलेले हिंदू’ म्हटले; व्हेरियर एल्विन यांनी त्यांची स्वतंत्र संस्कृती जपण्याचा आग्रह धरला.
• एफ. जी. बेली यांनी ‘जात-जमात सातत्य’ (Tribe-Caste Continuum) संकल्पना मांडली.

७. जमाती व जातींचे स्थलांतर (Migration of Tribes-Castes)

कारणे : धरणे, खाणी, उद्योगांमुळे विस्थापन; जंगलावरील निर्बंध; दारिद्र्य; हंगामी रोजगार (ऊसतोड, बांधकाम).

परिणाम : शहरात झोपडपट्टी जीवन, सांस्कृतिक ओळख हरवणे, शिक्षणात खंड; पण काहींना नवीन संधी व उत्पन्नही मिळते.

८. सुरक्षित/राखीव जंगले (Secured Forests)

सरकारने जंगल संवर्धनासाठी राखीव व संरक्षित जंगले, अभयारण्ये व व्याघ्र प्रकल्प निर्माण केले (भारतीय वन कायदा, १९२७; वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२). यामुळे आदिवासींचे जंगलावरील पारंपरिक हक्क मर्यादित झाले व संघर्ष निर्माण झाले.

• पेसा कायदा (PESA), १९९६ : अनुसूचित क्षेत्रातील ग्रामसभांना अधिकार
• वन हक्क कायदा (Forest Rights Act), २००६ : वैयक्तिक व सामूहिक वन हक्कांना मान्यता
• उदाहरण : गडचिरोली जिल्ह्यातील ग्रामसभांचे सामूहिक वन हक्क व मेळघाट परिसरातील पुनर्वसनाचे प्रश्न

(या कायद्यांची अंमलबजावणी व नियम बदलत असतात; विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.)

९. परस्पर अनुकूलन (Mutual Adaptations)

जाती व जमाती एकाच परिसरात राहिल्याने संघर्षासोबतच परस्पर देवाणघेवाणही होते.

• आर्थिक : आठवडी बाजार, मजुरी, वनउपज व्यापार
• सांस्कृतिक : सण, देवता, भाषा व पोशाखाची देवाणघेवाण
• राजकीय : पंचायत व ग्रामसभेत एकत्र सहभाग
• सामाजिक : शिक्षण व आरोग्य सुविधांचा समान वापर

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जजमानी व्यवस्था म्हणजे काय? तिची वैशिष्ट्ये सांगून तिच्या ऱ्हासाची कारणे व परिणाम स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ग्रामीण समाजातील आंतर-समुदाय संबंधांवर जागतिकीकरण आणि लोकशाही राजकारणाचा प्रभाव सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जातीकडून वर्गाकडे होणारे संक्रमण यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जमातींचे ग्रामीणीकरण यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सुरक्षित जंगले आणि आदिवासी यांच्यातील संबंध स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• बदलती कृषी अर्थव्यवस्था - कृषी व्यवस्थेचा ऱ्हास, ग्रामीण लोकसंख्येच्या अ-शेतकरीकरणाचे (De-Peasantization) घटक आणि परिणाम, शहरांकडे स्थलांतराचे घटक आणि परिणाम.
• बदलते कृषी संबंध - बदलत्या कृषी सामाजिक संरचनेस जबाबदार घटक, आंतर-समुदाय संबंध आणि हिंसा. भू-स्वामित्व आणि कृषी संबंधांतील बदल, ग्रामीण समाजातील वर्ग संबंधांचा उदय, कृषी असंतोष आणि शेतकरी चळवळी

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Changing Agrarian System: Changing Agrarian Economy - Decline of Agrarian System, Factors of De-Peasantization of Rural Population and impact, Factors of Migration to cities and Impact.; Changing Agrarian Relations - Factors responsible for Changing Agrarian Social Structure, Inter-community relations and violence. Land Ownership & Change in Agrarian Relations, Emergence of Class relations in rural society, Agrarian Unrest and Peasant Movements

१. कृषी व्यवस्थेचा ऱ्हास (Decline of Agrarian System)

अर्थ: पारंपरिक भारतीय गाव शेतीवर आधारित स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्था होती. आता उत्पन्न, रोजगार आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांचा मुख्य आधार म्हणून शेतीचे महत्त्व कमी होत आहे. यालाच कृषी व्यवस्थेचा ऱ्हास म्हणतात.

• राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाटा घटला: सकल देशांतर्गत उत्पादनात (GDP) शेतीचा वाटा सतत कमी होत आहे. तरीही मोठी लोकसंख्या शेतीवरच अवलंबून आहे. (ताजी आकडेवारी विद्यार्थ्यांनी आर्थिक पाहणी अहवालातून तपासावी.)
• जमिनीचे तुकडीकरण (Fragmentation): वारसाहक्काने जमिनीचे लहान लहान तुकडे होतात. त्यामुळे शेती परवडत नाही.
• वाढता उत्पादन खर्च: बियाणे, खते, कीटकनाशके, वीज आणि मजुरी महाग झाली आहेत. पण शेतमालाला योग्य भाव मिळत नाही.
• निसर्गावरील अवलंबित्व: दुष्काळ, अवकाळी पाऊस आणि हवामान बदल यांमुळे शेतीत अनिश्चितता वाढली आहे.
• कर्जबाजारीपणा: सावकारी कर्ज आणि पीक अपयश यांमुळे शेतकरी आत्महत्येसारखे गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत. विदर्भ आणि मराठवाड्यात हा प्रश्न विशेष तीव्र आहे.

२. ग्रामीण लोकसंख्येचे निःशेतकरीकरण: कारणे व परिणाम (De-Peasantization)

व्याख्या: स्वतःच्या जमिनीवर शेती करणारा शेतकरी जमीन गमावतो आणि भूमिहीन मजूर किंवा बिगरशेती कामगार बनतो. या प्रक्रियेला निःशेतकरीकरण (De-peasantization) म्हणतात. कार्ल मार्क्स, लेनिन आणि काउत्स्की यांनी भांडवलशाहीच्या विकासासोबत शेतकरी वर्गाचे विघटन होते, असे मत मांडले.

कारणे

1. जमिनीचे तुकडीकरण आणि शेती आर्थिकदृष्ट्या न परवडणे.
2. कर्जामुळे जमीन विकणे किंवा गहाण ठेवणे.
3. शेतीचे यांत्रिकीकरण झाल्याने मजुरांची गरज कमी होणे.
4. धरणे, उद्योग, महामार्ग आणि शहरविस्तार यांसाठी होणारे भूसंपादन.
5. जागतिकीकरणामुळे बाजारातील स्पर्धा आणि भावांतील चढउतार.
6. नवी पिढी शेतीऐवजी नोकरी आणि व्यवसायाकडे वळणे.

परिणाम

• भूमिहीन शेतमजुरांची संख्या वाढते.
• गरिबी, बेरोजगारी आणि स्थलांतर वाढते.
• संयुक्त कुटुंब विघटित होते आणि गावातील पारंपरिक नातेसंबंध कमकुवत होतात.
• अनौपचारिक क्षेत्रात (Informal Sector) असुरक्षित कामगार वाढतात.

३. शहरांकडे स्थलांतराची कारणे व परिणाम (Migration to Cities)

परिणाम:

• गावावर: तरुणांची संख्या कमी होते. शेतीसाठी मजूर मिळत नाहीत. गावात वृद्ध आणि स्त्रियांवर भार वाढतो. मात्र शहरातून पाठवलेला पैसा (Remittance) ग्रामीण कुटुंबाला उपयोगी पडतो.
• शहरावर: झोपडपट्ट्या वाढतात. घरे, पाणी आणि वाहतूक यांवर ताण येतो. शहरात गुन्हेगारी आणि प्रदूषणाचे प्रश्न वाढतात.

४. कृषी सामाजिक संरचनेतील बदलाची कारणे

1. जमीनदारी निर्मूलन: स्वातंत्र्यानंतर जमीनदारी पद्धत रद्द करण्यात आली. त्यामुळे मध्यस्थ वर्ग संपुष्टात आला.
2. कूळ कायदे: उदा. महाराष्ट्रात मुंबई कूळवहिवाट व शेतजमीन अधिनियम, १९४८. 'कसेल त्याची जमीन' या तत्त्वानुसार कुळांना मालकी हक्क मिळाला.
3. कमाल जमीन धारणा कायदा (Land Ceiling): जास्तीची जमीन भूमिहीनांना वाटण्याचा प्रयत्न झाला.
4. हरितक्रांती (Green Revolution, १९६० चे दशक): सुधारित बियाणे, खते आणि सिंचन यांमुळे भांडवली शेती वाढली. भारतात या क्रांतीशी डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांचे नाव जोडले जाते.
5. पंचायत राज, शिक्षण, आरक्षण, सहकार चळवळ आणि बाजारपेठेचा विस्तार.

५. आंतर-समुदाय संबंध आणि हिंसा

जमीन, मजुरी आणि प्रतिष्ठा यांवरून प्रबळ जाती (Dominant Caste, संकल्पना: एम. एन. श्रीनिवास) आणि दलित किंवा भूमिहीन मजूर यांच्यात संघर्ष होतो. दलितांमध्ये शिक्षण आणि हक्कांची जाणीव वाढल्याने पारंपरिक वर्चस्वाला आव्हान मिळाले. त्याची प्रतिक्रिया अनेकदा हिंसेच्या रूपात दिसते.

• उदा. किल्वेनमनी (तामिळनाडू, १९६८) येथे मजुरीच्या वादातून दलित शेतमजुरांचे हत्याकांड झाले.
• बिहारमध्ये जमीनमालकांच्या खाजगी सेना (उदा. रणवीर सेना) आणि नक्षलवादी गट यांच्यात संघर्ष झाला.
• महाराष्ट्रात खैरलांजी (भंडारा, २००६) येथे जातीय अत्याचाराची घटना घडली.

६. जमीन मालकी व कृषी संबंधांतील बदल

भूदान चळवळ (आचार्य विनोबा भावे, १९५१) हाही जमीन पुनर्वाटपाचा एक प्रयत्न होता.

७. ग्रामीण समाजात वर्ग संबंधांचा उदय

ग्रामीण समाजाची रचना आता केवळ जातीवर आधारित न राहता वर्गावर आधारित होत आहे. डॅनियल थॉर्नर यांनी ग्रामीण वर्गांचे मालिक, किसान, मजदूर असे वर्गीकरण केले. आंद्रे बेते यांनी 'Caste, Class and Power' या ग्रंथात जात, वर्ग आणि सत्ता हळूहळू वेगळे होत असल्याचे दाखवले.

• श्रीमंत / भांडवली शेतकरी: यांत्रिकी शेती करतात. राजकारण आणि सहकारात त्यांचे वर्चस्व असते.
• मध्यम व लहान शेतकरी: स्वतः शेती करतात, पण ते कर्जबाजारी असतात.
• सीमांत शेतकरी: अत्यल्प जमीन असल्याने त्यांना मजुरीचाही आधार घ्यावा लागतो.
• भूमिहीन शेतमजूर: रोजंदारीवर जगतात. हा सर्वांत शोषित वर्ग आहे.

८. कृषी असंतोष आणि शेतकरी चळवळी

कारणे: शोषण, कर्ज, भूमिहीनता, कमी भाव आणि अन्याय्य कर. अभ्यासक: ए. आर. देसाई, डी. एन. धनागरे ('Peasant Movements in India').

• दख्खन दंगे (१८७५): महाराष्ट्रात सावकारांविरुद्ध शेतकऱ्यांचा उठाव झाला.
• चंपारण्य सत्याग्रह (१९१७): महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली नीळ शेतकऱ्यांचा लढा झाला.
• बारडोली सत्याग्रह (१९२८): सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली करवाढीविरुद्ध आंदोलन झाले.
• तेभागा चळवळ (१९४६–४७, बंगाल): बटाईदारांनी पिकाचा दोन-तृतीयांश हिस्सा मिळावा अशी मागणी केली.
• तेलंगणा चळवळ (१९४६–५१): जमीनदार आणि निजामशाहीविरुद्ध सशस्त्र लढा झाला.
• नक्षलबारी (१९६७, प. बंगाल): भूमिहीनांचा उठाव झाला. यातूनच नक्षलवादी चळवळ सुरू झाली.
• शेतकरी संघटना (शरद जोशी, महाराष्ट्र): शेतमालाला रास्त भाव मिळावा ही मुख्य मागणी होती. 'भारत विरुद्ध इंडिया' ही त्यांची प्रसिद्ध मांडणी आहे.
• शेतकरी आंदोलन (२०२०–२१): तीन कृषी कायद्यांविरुद्ध आंदोलन झाले. त्यानंतर हे कायदे मागे घेण्यात आले. (उपलब्ध ताज्या माहितीनुसार; विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.)

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) निःशेतकरीकरण म्हणजे काय? ग्रामीण लोकसंख्येच्या निःशेतकरीकरणाची कारणे व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्वातंत्र्योत्तर भारतातील कृषी सामाजिक संरचनेतील बदलांची कारणे सांगून ग्रामीण समाजात वर्ग संबंधांचा उदय कसा झाला ते स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराची कारणे (ढकलणारे व आकर्षित करणारे घटक) थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारतातील शेतकरी चळवळी.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: जमीन सुधारणा आणि कृषी संबंधांतील बदल.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• नागरीवाद (Urbanism) - संकल्पना आणि अर्थ, नागरीपणाचा विकास, नागरीकरणाचे घटक आणि परिणाम
• नगरे, शहरे आणि महानगरे - संकल्पना, विकास आणि समस्यांमधील भिन्नता, नागरीकरणाचे घटक आणि जाळे-निर्माते म्हणून उद्योग, सेवा क्षेत्रे आणि व्यवसाय.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Changing Urban Community: Urbanism - Concept and Meaning, Development of Urbanity, Factors and Impact Urbanization; Towns, Cities and Mega-Cities - Concepts, Development and Variance in Issues, Industries, Service Sectors and Businesses as Factors and Network-Builder of Urbanization.

१. नागरवाद (Urbanism) – संकल्पना व अर्थ, नागरतेचा विकास, नागरीकरणाची कारणे व परिणाम

नागरवाद म्हणजे काय?

नागरवाद (Urbanism) म्हणजे शहरात राहणाऱ्या लोकांची विशिष्ट जीवनपद्धती, विचारसरणी, वर्तन व सामाजिक संबंधांचे स्वरूप. नागरीकरण (Urbanization) ही लोकसंख्या ग्रामीण भागातून शहरांकडे सरकण्याची प्रक्रिया आहे, तर नागरवाद ही त्या प्रक्रियेतून निर्माण होणारी जीवनशैली आहे.

नागरवादाची वैशिष्ट्ये

• दुय्यम संबंध (Secondary Relations): औपचारिक, स्वार्थाधिष्ठित व वरवरचे संबंध.
• व्यक्तिवाद: कुटुंब व समुदायापेक्षा व्यक्तीला महत्त्व.
• श्रमविभाजन व विशेषीकरण: विविध व्यवसाय व कौशल्ये.
• अनामिकता (Anonymity): लोक एकमेकांना ओळखत नाहीत.
• गतिशीलता: सामाजिक व भौगोलिक गतिशीलता जास्त.
• औपचारिक सामाजिक नियंत्रण: पोलीस, कायदा, न्यायालये.
• विभक्त कुटुंब व धर्मनिरपेक्ष दृष्टिकोन.

इतर विचारवंत: जॉर्ज सिमेल यांनी “The Metropolis and Mental Life” (१९०३) मध्ये महानगरातील व्यक्ती अधिक बौद्धिक, हिशोबी व उदासीन (blasé) होते असे मांडले. रॉबर्ट रेडफिल्ड यांनी लोक-नागर सातत्य (Folk-Urban Continuum) ही संकल्पना मांडली – गाव व शहर यांत तीव्र भेद नसून एक सातत्य असते.

नागरतेचा (Urbanity) विकास – भारतीय संदर्भ

1. प्राचीन काळ: सिंधू संस्कृतीतील हडप्पा, मोहेंजोदडो ही नियोजित शहरे; नंतर पाटलिपुत्र, उज्जैन, काशी.
2. मध्ययुगीन काळ: राजधानी, किल्ले, व्यापार व तीर्थक्षेत्रे म्हणून शहरे (दिल्ली, आग्रा, हैदराबाद).
3. वसाहतकालीन काळ: ब्रिटिशांनी बंदर शहरे (मुंबई, कोलकाता, चेन्नई), रेल्वे, छावणी (Cantonment) व प्रशासकीय शहरे विकसित केली.
4. स्वातंत्र्योत्तर काळ: नियोजित शहरे (चंदीगड, भुवनेश्वर), औद्योगिक शहरे (भिलाई, जमशेदपूरचा विस्तार).
5. १९९१ नंतर (उदारीकरण-जागतिकीकरण): IT व सेवा क्षेत्रामुळे बंगळुरू, हैदराबाद, पुणे, गुरुग्राम यांची झपाट्याने वाढ.

नागरीकरणाची कारणे (Factors)

• औद्योगिकीकरण: कारखान्यांमुळे रोजगार निर्मिती.
• स्थलांतर – ढकल घटक (Push): शेतीतील दारिद्र्य, बेरोजगारी, दुष्काळ, जातीय भेदभाव.
• आकर्षण घटक (Pull): रोजगार, शिक्षण, आरोग्य सुविधा, मनोरंजन.
• वाहतूक व दळणवळण: रेल्वे, रस्ते, इंटरनेट.
• सेवा क्षेत्र व व्यापार: बँकिंग, IT, शिक्षण संस्था.
• शासकीय धोरणे: औद्योगिक वसाहती, शहर विकास योजना (उदा. स्मार्ट सिटी मिशन – नवीनतम माहिती तपासावी).
• जागतिकीकरण: परकीय गुंतवणूक व बहुराष्ट्रीय कंपन्या.

नागरीकरणाचे परिणाम (Impact)

२. नगरे, शहरे व महानगरे – संकल्पना, विकास, समस्यांतील फरक; उद्योग, सेवा क्षेत्र व व्यवसाय हे नागरीकरणाचे घटक व जाळे-निर्माते

संकल्पना

• नगर (Town): भारतीय जनगणनेनुसार दोन प्रकार – (अ) वैधानिक नगर (Statutory Town): नगरपालिका, महानगरपालिका, कॅन्टोन्मेंट बोर्ड असलेले ठिकाण; (ब) जनगणना नगर (Census Town): किमान ५,००० लोकसंख्या, किमान ४०० व्यक्ती प्रति चौ.किमी घनता आणि किमान ७५% पुरुष मुख्य कामगार बिगर-शेती व्यवसायात.
• शहर (City): साधारणतः १ लाख किंवा अधिक लोकसंख्येचे नागरी केंद्र.
• दशलक्षी शहर (Million-plus City): १० लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्या.
• महानगर/मेगा-सिटी (Mega-City): सामान्यतः १ कोटीपेक्षा जास्त लोकसंख्येचे नागरी क्षेत्र. उदा. मुंबई, दिल्ली, कोलकाता.
• नागरी समूह (Urban Agglomeration): मुख्य शहर व त्याभोवतीची उपनगरे यांचा सलग नागरी पट्टा.

संबंधित संकल्पना: पॅट्रिक गेडिस – Conurbation (शहरे एकमेकांत मिसळणे); जीन गॉटमन – Megalopolis (अनेक महानगरांचा सलग पट्टा).

विकासाचे टप्पे

गाव → नगर → शहर → महानगर → मेगा-सिटी असा विकास साधारणतः उद्योग, व्यापार, वाहतूक व स्थलांतर यांमुळे होतो. उदा. पुणे हे प्रशासकीय-शैक्षणिक शहरातून IT व वाहन उद्योगाचे महानगर बनले.

समस्यांतील फरक (Variance in Issues)

उद्योग, सेवा क्षेत्र व व्यवसाय – नागरीकरणाचे घटक व जाळे-निर्माते

• उद्योग: कारखाने कामगार आकर्षित करतात; औद्योगिक वसाहतींभोवती नवी नगरे वसतात. उदा. MIDC वसाहती, नागपूरजवळील बुटीबोरी.
• सेवा क्षेत्र: बँकिंग, विमा, IT, शिक्षण, आरोग्य, पर्यटन यांमुळे सुशिक्षित मध्यमवर्ग वाढतो. उदा. बंगळुरू, हैदराबाद; नागपूरमधील MIHAN प्रकल्प.
• व्यवसाय व व्यापार: बाजारपेठा, मॉल्स, घाऊक व्यापार केंद्रे शहरांना प्रादेशिक केंद्र बनवतात. उदा. मुंबई – आर्थिक राजधानी.
• जाळे-निर्मिती (Network-Building): उद्योग-सेवांमुळे शहरे रस्ते, रेल्वे, विमानसेवा, इंटरनेटद्वारे परस्परांशी जोडली जातात; कच्चा माल, भांडवल, कामगार व माहिती यांचा प्रवाह निर्माण होतो. शहर हे आसपासच्या ग्रामीण भागाचे बाजार व रोजगार केंद्र बनते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नागरवादाची संकल्पना स्पष्ट करून लुई विर्थ यांच्या विचारांच्या आधारे नागरवादाची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील नागरीकरणाची कारणे व परिणाम स्पष्ट करा. उद्योग व सेवा क्षेत्र नागरीकरणाला कसे चालना देतात ते लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: नगर, शहर व मेगा-सिटी यांतील फरक.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारतातील नागरतेचा विकास.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: नागरीकरणात उद्योग व व्यवसायांची जाळे-निर्माता म्हणून भूमिका.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• नागरी मध्यमवर्ग - उदयाचे घटक आणि त्याचा प्रभाव. टाउनशिप - बंदिस्त वसाहतींचा (Gated Communities) उदय आणि अलगता. बंदिस्त वसाहतींमधील बदलते शेजारसंबंध.
• झोपडपट्ट्या - विकासाचे घटक आणि समस्या. शहरांतील वस्त्या - वस्त्यांच्या वसाहतीसंबंधी वांशिक, वर्गीय, धार्मिक आणि जातीय समस्या. विविध नागरी चळवळी आणि नागरी हिंसा

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Changing Human Relations in Urban Society: Urban Middle Class - Factors of Emergence and Its Impact. Township - Emergence of Gated Communities and Exclusiveness. Changing Neighborhood within gated communities.; Slums - Factors of Development and issues. Bastis in Cities - Ethnic, Class, Religion and Caste based issues of settlement of Bastis. Different Urban Movements and Urban Violence

1. नागरी मध्यमवर्ग (Urban Middle Class) – उदयाचे घटक व परिणाम

अर्थ: नागरी मध्यमवर्ग म्हणजे शहरात राहणारा असा वर्ग, जो उत्पन्न, शिक्षण, व्यवसाय आणि जीवनशैली यांच्या बाबतीत उच्चवर्ग (भांडवलदार, श्रीमंत) व कनिष्ठवर्ग (मजूर, गरीब) यांच्या मध्ये येतो. शिक्षक, डॉक्टर, अभियंते, सरकारी व खाजगी कर्मचारी, लहान व्यावसायिक हे या वर्गाचे घटक आहेत.

महत्त्वाचे विचारवंत: बी. बी. मिश्रा यांनी The Indian Middle Classes या ग्रंथात ब्रिटिश काळातील मध्यमवर्गाच्या उदयाचा अभ्यास केला. पवन के. वर्मा यांनी The Great Indian Middle Class मध्ये उदारीकरणानंतरच्या मध्यमवर्गाचे विश्लेषण केले.

उदयाचे घटक

• इंग्रजी शिक्षण: ब्रिटिश काळात आधुनिक शिक्षणामुळे सुशिक्षित नोकरदार वर्ग निर्माण झाला.
• प्रशासन व नोकऱ्या: सरकारी कार्यालये, न्यायालये, बँका यांमध्ये पांढरपेशा (White Collar) नोकऱ्या वाढल्या.
• औद्योगिकीकरण व नागरीकरण: कारखाने, व्यापार व सेवा क्षेत्रामुळे व्यवस्थापकीय व तांत्रिक पदे निर्माण झाली.
• उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण (LPG) – 1991: माहिती तंत्रज्ञान (IT), बँकिंग, विमा, बहुराष्ट्रीय कंपन्या यांमुळे 'नवा मध्यमवर्ग' उदयास आला.
• आरक्षण धोरण: मागास जातींतील काही लोकांना शिक्षण व नोकरी मिळून ते मध्यमवर्गात आले.

परिणाम

• उपभोक्तावाद (Consumerism) वाढला – मॉल, कार, ब्रँडेड वस्तू.
• विभक्त कुटुंब पद्धती व लहान कुटुंबाचा प्रसार.
• जातीऐवजी वर्ग (Class) ओळख महत्त्वाची झाली.
• स्त्रियांचे शिक्षण व नोकरी वाढली.
• लोकशाही, माध्यमे, नागरी चळवळी यांमध्ये सक्रिय सहभाग.
• दुसरीकडे गरीबांपासून सामाजिक अंतर वाढले.

2. टाउनशिप – गेटेड कम्युनिटीचा उदय व अलगता (Exclusiveness)

अर्थ: गेटेड कम्युनिटी म्हणजे भिंत, प्रवेशद्वार व सुरक्षा रक्षक यांनी वेढलेली खाजगी निवासी वसाहत, जिथे बाहेरील व्यक्तींच्या प्रवेशावर नियंत्रण असते. मोठ्या टाउनशिपमध्ये घरे, शाळा, दवाखाना, क्लब, बाग, शॉपिंग अशा सर्व सोयी एकाच ठिकाणी असतात. ब्लेकली व स्नायडर (Fortress America) आणि सेथा लो यांनी गेटेड कम्युनिटीचा अभ्यास केला आहे.

उदयाची कारणे

• सुरक्षिततेची चिंता व गुन्हेगारीची भीती.
• मध्यम व उच्च मध्यमवर्गाचे वाढते उत्पन्न.
• खाजगी बिल्डर व रिअल इस्टेट क्षेत्राचा विस्तार.
• सरकारी नागरी सेवा अपुऱ्या असल्याने खाजगी सोयींची मागणी.
• प्रतिष्ठा (Status Symbol) व 'जागतिक' जीवनशैलीचे आकर्षण.

अलगता (Exclusiveness)

• उत्पन्न व वर्गाच्या आधारे शहराचे विभाजन होते.
• काही ठिकाणी धर्म, जात किंवा आहाराच्या आधारे घर नाकारण्याचे प्रकार दिसतात.
• घरकामगार, वॉचमन यांना 'बाहेरचे' समजले जाते.
• सार्वजनिक जागा कमी होऊन शहर 'बेटांमध्ये' विभागले जाते.

3. गेटेड कम्युनिटीतील बदलते शेजारसंबंध

• पारंपरिक वाडा/चाळीतील जवळचे, प्राथमिक संबंध कमी होऊन औपचारिक (Formal) संबंध वाढले.
• रहिवासी कल्याण संघटना (RWA) / सोसायटी समितीद्वारे संबंध नियंत्रित होतात.
• सण, क्लब, व्हॉट्सॲप ग्रुप यांमधून निवडक सामाजिक संपर्क.
• गोपनीयता (Privacy) व व्यक्तिवाद यांना महत्त्व.
• समान वर्गातील लोकांमध्येच सामाजिक जाळे मर्यादित राहते.

4. झोपडपट्ट्या (Slums) – विकासाचे घटक व समस्या

अर्थ: झोपडपट्टी म्हणजे गर्दीची, निकृष्ट घरे असलेली, पाणी, स्वच्छता, निचरा यांसारख्या मूलभूत सोयींचा अभाव असलेली वस्ती. 2011 च्या जनगणनेनुसार भारतात सुमारे 6.5 कोटी लोक झोपडपट्ट्यांत राहत होते. मुंबईतील धारावी ही आशियातील मोठ्या झोपडपट्ट्यांपैकी एक मानली जाते.

विकासाचे घटक

1. ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर.
2. ग्रामीण दारिद्र्य व बेरोजगारी.
3. शहरात परवडणाऱ्या घरांचा अभाव, जमिनीच्या वाढत्या किमती.
4. असंघटित क्षेत्रातील कमी वेतन.
5. नियोजनाचा अभाव व मतपेढीचे राजकारण.

समस्या

• अस्वच्छता, साथीचे रोग, कुपोषण.
• पाणी, शौचालय, वीज यांचा अभाव.
• बालमजुरी, शिक्षणातील गळती.
• गुन्हेगारी, व्यसनाधीनता.
• हकालपट्टी (Eviction) ची सतत भीती.

कायदे/धोरणे: महाराष्ट्र झोपडपट्टी क्षेत्र (सुधारणा, निर्मूलन व पुनर्विकास) अधिनियम, 1971; ओल्गा टेलिस विरुद्ध मुंबई महानगरपालिका (1985) निकालात उपजीविकेचा हक्क जीवनाच्या हक्काचा भाग मानला गेला. प्रधानमंत्री आवास योजना (शहरी) सारख्या योजना – ताज्या माहितीसाठी विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत स्थिती तपासावी.

5. शहरातील बस्त्या – वांशिक, वर्ग, धर्म व जात आधारित वस्ती प्रश्न

शहरात जात कमजोर होते असे मानले जाते, पण निवासाच्या पातळीवर जात व धर्माधारित विभाजन टिकून असल्याचे दिसते.

6. विविध नागरी चळवळी व नागरी हिंसा

नागरी चळवळी: शहरातील निवारा, पाणी, वाहतूक, पर्यावरण इत्यादी प्रश्नांवर नागरिकांनी केलेले सामूहिक प्रयत्न. मॅन्युएल कॅस्टेल्स यांनी 'नागरी सामाजिक चळवळ' ही संकल्पना मांडली.

• निवारा हक्क चळवळी: झोपडपट्टी पाडण्याविरोधी व पुनर्वसनासाठी आंदोलने (उदा. मुंबईतील 'घर बचाओ घर बनाओ' आंदोलन).
• कामगार चळवळी: गिरणी कामगार, फेरीवाले, घरकामगार यांचे संघटन.
• पर्यावरण चळवळी: वृक्षतोड, प्रदूषण, तलाव वाचवणे.
• भूमिपुत्र चळवळी: स्थानिकांना नोकरीत प्राधान्य (उदा. शिवसेनेची सुरुवातीची भूमिका).
• मध्यमवर्गीय नागरी मोहिमा: भ्रष्टाचारविरोधी, महिला सुरक्षा, पारदर्शकता.

नागरी हिंसा – कारणे: जातीय-धार्मिक तणाव, बेरोजगारी, स्थलांतरितांविरोधी भावना, राजकीय चिथावणी, अफवा. उदाहरणे: 1984 दिल्लीतील शीखविरोधी दंगल, 1992-93 मुंबई दंगल. परिणाम: जीवित व वित्तहानी, वस्त्यांचे धार्मिक ध्रुवीकरण, अविश्वास.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नागरी मध्यमवर्गाच्या उदयाचे घटक स्पष्ट करून भारतीय समाजावर त्याचे परिणाम सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) झोपडपट्टी म्हणजे काय? झोपडपट्ट्यांच्या विकासाची कारणे व त्यांतील समस्या सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) गेटेड कम्युनिटी व अलगता (Exclusiveness) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शहरातील बस्त्यांमधील जात व धर्म आधारित वस्तीचे प्रश्न थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) नागरी चळवळी व नागरी हिंसा यावर टीप लिहा.