शिक्षणाचे समाजशास्त्र (Sociology of Education) BASOC5M01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• शिक्षणाच्या समाजशास्त्राची व्याख्या, अर्थ आणि व्याप्ती
• शिक्षण: लिंगभाव, जात आणि वर्ग
• शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचे महत्त्व

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Understanding the Importance of Sociology of Education: Definition, meaning and scope of sociology of education; Education: gender, caste and class; Significance of sociology of education

1. शिक्षणाच्या समाजशास्त्राची व्याख्या, अर्थ आणि व्याप्ती

अर्थ

शिक्षणाचे समाजशास्त्र (Sociology of Education) ही समाजशास्त्राची एक महत्त्वाची शाखा आहे. शिक्षण आणि समाज यांचा परस्परसंबंध, शिक्षण संस्थांची रचना आणि कार्य, तसेच शिक्षणाचा समाजातील विविध घटकांवर होणारा परिणाम यांचा शास्त्रीय अभ्यास ही शाखा करते. शिक्षण ही केवळ वैयक्तिक प्रक्रिया नसून ती एक सामाजिक प्रक्रिया आहे, हा या शाखेचा मूळ विचार आहे.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• एमिल दुर्खीम (Emile Durkheim): प्रौढ पिढीने अजून सामाजिक जीवनासाठी तयार न झालेल्या तरुण पिढीवर केलेला प्रभाव म्हणजे शिक्षण होय. म्हणजेच शिक्षण हे तरुण पिढीचे पद्धतशीर सामाजिकीकरण (Methodical Socialization) आहे. दुर्खीम यांना शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचे प्रणेते मानले जाते.
• ब्रुकओव्हर व गॉटलीब (Brookover & Gottlieb): शिक्षण व्यवस्थेत आढळणाऱ्या सामाजिक प्रक्रिया आणि सामाजिक आकृतिबंध यांचे शास्त्रीय विश्लेषण म्हणजे शैक्षणिक समाजशास्त्र होय.
• सोपी व्याख्या: शिक्षण संस्था, शिक्षणाची प्रक्रिया आणि समाज यांच्यातील परस्परसंबंधांचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास म्हणजे शिक्षणाचे समाजशास्त्र.

शैक्षणिक समाजशास्त्र व शिक्षणाचे समाजशास्त्र यांतील फरक

व्याप्ती (Scope)

1. शिक्षण व समाज यांचा संबंध: समाजरचना शिक्षणावर आणि शिक्षण समाजावर कसा परिणाम करते याचा अभ्यास.
2. शिक्षण संस्था एक सामाजिक व्यवस्था: शाळा, महाविद्यालय यांची अंतर्गत रचना, शिक्षक-विद्यार्थी संबंध, वर्गातील वातावरण.
3. सामाजिकीकरण: मूल्ये, रूढी, शिस्त यांचे हस्तांतरण.
4. सामाजिक स्तरीकरण व विषमता: लिंग, जात, वर्ग, धर्म यांनुसार शिक्षणातील असमान संधी.
5. सामाजिक गतिशीलता व परिवर्तन: शिक्षणामुळे व्यक्तीचा दर्जा कसा बदलतो.
6. अभ्यासक्रम व ज्ञानाचे समाजशास्त्र: कोणते ज्ञान शिकवले जाते आणि का.
7. शैक्षणिक धोरणे: सरकारी धोरणे, आरक्षण, शिक्षणाचा अधिकार यांचे सामाजिक परिणाम.
8. शिक्षण, बाजार व रोजगार: शिक्षणाचा अर्थव्यवस्था व नोकरीशी संबंध.

2. शिक्षण : लिंगभाव, जात आणि वर्ग

भारतीय समाजात शिक्षणाच्या संधी सर्वांना समान मिळाल्या नाहीत. लिंगभाव (Gender), जात (Caste) आणि वर्ग (Class) हे शिक्षणातील विषमतेचे प्रमुख आधार आहेत.

अ) शिक्षण आणि लिंगभाव

• पारंपरिक पितृसत्ताक व्यवस्थेमुळे स्त्रियांना दीर्घकाळ शिक्षणापासून दूर ठेवले गेले.
• महात्मा ज्योतिबा फुले व सावित्रीबाई फुले यांनी 1848 मध्ये पुण्यात मुलींसाठी शाळा सुरू केली; सावित्रीबाई या भारतातील पहिल्या स्त्री शिक्षिकांपैकी मानल्या जातात.
• जनगणना 2011 नुसार पुरुष साक्षरता सुमारे 82% तर स्त्री साक्षरता सुमारे 65% होती; म्हणजे लिंगभाव दरी स्पष्ट दिसते.
• कारणे: बालविवाह, घरकामाचा भार, मुलगा-पसंती, सुरक्षिततेचा प्रश्न, शाळेचे अंतर, स्वच्छतागृहांचा अभाव.
• अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तकांमध्येही स्त्री-पुरुषांच्या पारंपरिक भूमिका (Gender Stereotypes) दिसतात.

ब) शिक्षण आणि जात

• पारंपरिक वर्णव्यवस्थेत ज्ञानावर उच्च जातींची मक्तेदारी होती; दलित व शूद्र वर्गाला शिक्षण नाकारले गेले.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 'शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा' हा संदेश दिला आणि शिक्षणाला मुक्तीचे साधन मानले.
• स्वातंत्र्यानंतर संविधानातील तरतुदींद्वारे अनुसूचित जाती, जमाती व मागासवर्गीयांसाठी आरक्षण, शिष्यवृत्ती, वसतिगृहे यांची सोय करण्यात आली.
• तरीही गळतीचे प्रमाण (Drop-out), उच्च शिक्षणातील कमी प्रतिनिधित्व आणि शाळांमधील भेदभावाचे प्रकार ही आव्हाने आहेत.

क) शिक्षण आणि वर्ग

• आर्थिक स्थितीनुसार शिक्षणाची गुणवत्ता बदलते: श्रीमंतांसाठी महागड्या खाजगी शाळा, गरीबांसाठी साधनसामग्री कमी असलेल्या शाळा.
• पिएर बोर्द्यू (Pierre Bourdieu) यांच्या सांस्कृतिक भांडवल (Cultural Capital) संकल्पनेनुसार उच्च वर्गातील मुलांना घरातूनच भाषा, सवयी, ज्ञान मिळते, त्यामुळे त्यांना शाळेत यश सहज मिळते.
• खाजगी शिकवणी, इंग्रजी माध्यम, डिजिटल साधने यांमुळे वर्गीय दरी वाढते.
• शिक्षणाचा अधिकार कायदा (RTE Act), 2009 अंतर्गत 6 ते 14 वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण आणि खाजगी शाळांमध्ये दुर्बल घटकांसाठी 25% जागा राखीव ठेवण्याची तरतूद आहे.

3. शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचे महत्त्व

1. शिक्षणाचे सामाजिक स्वरूप समजते: शिक्षण ही सामाजिक प्रक्रिया आहे हे स्पष्ट होते.
2. विषमतेचे विश्लेषण: लिंग, जात, वर्गावर आधारित असमानता ओळखून त्यावर उपाय सुचवता येतात.
3. शैक्षणिक धोरण निर्मितीस मदत: सरकारला वास्तववादी धोरणे आखण्यासाठी संशोधनाचा आधार मिळतो, उदा. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) मधील समता व समावेशनाचे मुद्दे.
4. शिक्षकांसाठी उपयुक्त: विद्यार्थ्यांची सामाजिक पार्श्वभूमी समजून अध्यापन करता येते.
5. सामाजिक परिवर्तन व विकास: अंधश्रद्धा, रूढी कमी करून आधुनिक विचार रुजवण्यात शिक्षणाची भूमिका समजते.
6. सामाजिक गतिशीलता: शिक्षणामुळे व्यक्तीचा दर्जा कसा उंचावतो याचा अभ्यास होतो.
7. लोकशाही मूल्यांचे संवर्धन: समता, स्वातंत्र्य, बंधुता या मूल्यांचा प्रसार.
8. शिक्षण व रोजगार संबंध: बेरोजगारी, कौशल्यविकास यांसारख्या समस्यांचे आकलन.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाच्या समाजशास्त्राची व्याख्या सांगून त्याचा अर्थ व व्याप्ती सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील शिक्षण आणि लिंगभाव, जात व वर्ग यांच्यातील संबंधाची सविस्तर चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचे महत्त्व स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : स्त्री शिक्षण आणि लिंगभाव विषमता.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शैक्षणिक समाजशास्त्र आणि शिक्षणाचे समाजशास्त्र यांतील फरक स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• कार्यवादी दृष्टिकोन (Functionalist Perspective): एमिल दुर्खीम आणि टालकॉट पार्सन्स
• संघर्षवादी दृष्टिकोन (Conflict Perspective): बाउल्स व गिंटिस, आणि पॉल विलिस

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Traditional Perspectives of Education: Functionalist perspectives: Emile Durkheim and Talcott Parsons; Conflict perspectives: Bowles & Gintis, and Paul Willis

प्रस्तावना : शिक्षणाचे पारंपरिक दृष्टिकोन

शिक्षण आणि समाज यांच्या संबंधाचा अभ्यास करताना समाजशास्त्रात दोन प्रमुख पारंपरिक दृष्टिकोन आहेत. कार्यवादी दृष्टिकोन (Functionalist Perspective) शिक्षणाला समाजासाठी उपयुक्त आणि स्थैर्य देणारी संस्था मानतो. संघर्षवादी दृष्टिकोन (Conflict Perspective) शिक्षणाला सत्ताधारी वर्गाचे हित जपणारी आणि विषमता टिकवणारी संस्था मानतो.

१. कार्यवादी दृष्टिकोन : एमिल दुर्खीम आणि टॅलकॉट पार्सन्स

अर्थ : कार्यवादानुसार समाज हा मानवी शरीराप्रमाणे विविध भागांनी बनलेली एक व्यवस्था आहे. प्रत्येक संस्था (कुटुंब, धर्म, शिक्षण) समाज टिकवण्यासाठी काही ना काही कार्य करते. शिक्षणाचे कार्य म्हणजे सामाजिक एकता, मूल्यांवरील सहमती (Value Consensus) आणि योग्य भूमिका वाटप.

अ) एमिल दुर्खीम (Emile Durkheim)

फ्रेंच समाजशास्त्रज्ञ दुर्खीम यांना शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचे प्रमुख संस्थापक मानले जाते. त्यांचे Education and Sociology हे पुस्तक त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रकाशित झाले. त्यांच्या मते, शिक्षण म्हणजे प्रौढ पिढीने तरुण पिढीचे केलेले पद्धतशीर सामाजिकीकरण (Methodical Socialization) होय.

• सामाजिक एकता (Social Solidarity) : शिक्षण मुलांमध्ये समान मूल्ये, श्रद्धा आणि आपण एका समाजाचे सदस्य आहोत ही भावना निर्माण करते. उदा. इतिहास शिकवल्याने राष्ट्राशी नाते जोडले जाते.
• शाळा म्हणजे लघु समाज (Society in Miniature) : शाळेत मुले नियम पाळणे, इतरांसोबत सहकार्य करणे शिकतात; हीच तयारी मोठ्या समाजात उपयोगी पडते.
• नैतिक शिक्षण (Moral Education) : शिस्त, समाजाशी बांधिलकी आणि स्वायत्तता हे नैतिकतेचे घटक शिक्षणातून विकसित होतात.
• विशेष कौशल्ये : आधुनिक औद्योगिक समाजात श्रमविभाजन (Division of Labour) गुंतागुंतीचे असते; त्यासाठी आवश्यक विशेष कौशल्ये शिक्षण देते.

ब) टॅलकॉट पार्सन्स (Talcott Parsons)

अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ पार्सन्स यांनी The School Class as a Social System (1959) या लेखात शिक्षणाचे विश्लेषण केले.

• कुटुंब आणि समाज यांतील सेतू (Bridge) : कुटुंबात मुलाला विशिष्टवादी मानके (Particularistic Standards) लागू होतात, म्हणजे ते ‘आपले’ मूल म्हणून वागवले जाते. समाजात मात्र सार्वत्रिक मानके (Universalistic Standards) असतात, म्हणजे सर्वांना एकच नियम. शाळा ही दोघांमधील दुवा आहे.
• प्रदत्त ते अर्जित दर्जा : कुटुंबात दर्जा जन्माने मिळतो (Ascribed Status), तर शाळेत आणि समाजात तो कर्तृत्वाने मिळवावा लागतो (Achieved Status).
• गुणवत्ताधिष्ठित व्यवस्था (Meritocracy) : शाळेत सर्वांना समान संधी असते आणि गुणांवर यश मिळते, असे पार्सन्स मानतात.
• भूमिका वाटप (Role Allocation) : परीक्षा व मूल्यमापनाद्वारे विद्यार्थ्यांची क्षमता ओळखून त्यांना योग्य व्यवसायांकडे वळवले जाते.
• मूल्य सहमती : स्पर्धा, यश आणि समान संधी ही समाजाची मूलभूत मूल्ये शाळा रुजवते.

२. संघर्षवादी दृष्टिकोन : बाउल्स व गिंटिस आणि पॉल विलिस

अर्थ : मार्क्सवादी विचारावर आधारित हा दृष्टिकोन मानतो की समाज भांडवलदार आणि कामगार अशा वर्गांत विभागलेला आहे. शिक्षण व्यवस्था तटस्थ नसून ती भांडवलदार वर्गाचे हित जपते आणि वर्गीय विषमतेचे पुनरुत्पादन (Reproduction) करते.

अ) सॅम्युअल बाउल्स आणि हर्बर्ट गिंटिस (Bowles & Gintis)

त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ Schooling in Capitalist America (1976) हा अमेरिकन शिक्षण व्यवस्थेवरील अभ्यास आहे.

• अनुरूपता तत्त्व (Correspondence Principle) : शाळेतील संबंध हे कामाच्या ठिकाणच्या संबंधांशी जुळणारे असतात. उदा. शिक्षक-विद्यार्थी श्रेणीक्रम = मालक-कामगार श्रेणीक्रम.
• छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum) : अधिकृत अभ्यासक्रमाशिवाय शाळा आज्ञाधारकपणा, अधिकाराचा स्वीकार, वेळेचे पालन शिकवते; हे गुण आज्ञाधारक कामगार घडवतात.
• बाह्य बक्षिसे (Extrinsic Rewards) : विद्यार्थी ज्ञानाच्या आनंदासाठी नव्हे तर गुणांसाठी शिकतात; तसेच कामगार कामाच्या समाधानासाठी नव्हे तर वेतनासाठी काम करतात.
• कामाचे विखंडन (Fragmentation) : ज्ञान वेगवेगळ्या विषयांत तुटक स्वरूपात दिले जाते, जसे कारखान्यात काम तुकड्यांत विभागलेले असते.
• गुणवत्तेचे मिथक (Myth of Meritocracy) : यश हे प्रत्यक्षात वर्गीय पार्श्वभूमीवर अवलंबून असते, पण अपयशाचा दोष व्यक्तीवर टाकला जातो. त्यामुळे विषमतेला वैधता (Legitimation) मिळते.

ब) पॉल विलिस (Paul Willis)

ब्रिटिश समाजशास्त्रज्ञ विलिस यांनी Learning to Labour (1977) या ग्रंथात कामगार वर्गातील बारा मुलांचा सहभागी निरीक्षण व मुलाखतींद्वारे अभ्यास केला. हा नव-मार्क्सवादी (Neo-Marxist) दृष्टिकोन मानला जातो.

• ‘द लॅड्स’ (The Lads) : हा मुलांचा गट शाळेच्या नियमांना विरोध करत असे.
• शाळाविरोधी संस्कृती (Counter-School Culture) : शिक्षकांची थट्टा, गैरहजेरी, विनोद, अभ्यासाला तुच्छ लेखणे ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. आज्ञाधारक विद्यार्थ्यांना ते ‘इअरओल्स’ (Ear’oles) म्हणून हिणवत.
• विरोधाभास : शाळेला विरोध करूनही हीच संस्कृती त्यांना शारीरिक श्रमाच्या (Manual Labour) कामगार वर्गीय नोकऱ्यांसाठी तयार करत होती, कारण कारखान्यातील कंटाळा सहन करण्याची वृत्ती त्यांच्यात आधीच तयार झाली होती.
• महत्त्व : विद्यार्थी निष्क्रिय नसतात तर ते सक्रियपणे प्रतिकार करतात, हे विलिसने दाखवले. यामुळे बाउल्स व गिंटिसच्या निर्धारवादी (Deterministic) मांडणीला पूरक दृष्टी मिळाली.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाविषयी कार्यवादी दृष्टिकोन स्पष्ट करा. एमिल दुर्खीम आणि टॅलकॉट पार्सन्स यांचे विचार सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाविषयी संघर्षवादी दृष्टिकोन स्पष्ट करून बाउल्स व गिंटिस आणि पॉल विलिस यांच्या विचारांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) बाउल्स व गिंटिस यांचे अनुरूपता तत्त्व (Correspondence Principle) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पॉल विलिस यांची ‘शाळाविरोधी संस्कृती’ ही संकल्पना स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पार्सन्स यांच्या मते शाळा ही कुटुंब व समाज यांतील सेतू आहे, स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सामाजिक लोकशाहीवादी दृष्टिकोन (Social Democratic Perspective)
• उत्तर-आधुनिकतावादी दृष्टिकोन (Postmodern Perspective): रॉबिन अशर आणि रिचर्ड एडवर्ड्स
• स्त्रीवादी दृष्टिकोन (Feminist Perspective)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Sociology of Education and New Theoretical Perspectives: Social democratic perspective; Postmodern perspective: Robin Usher and Richard Edwards; Feminist Perspective

१. सामाजिक लोकशाही दृष्टिकोन (Social Democratic Perspective)

अर्थ: सामाजिक लोकशाही दृष्टिकोन शिक्षणाकडे समानता आणि आर्थिक विकास साधण्याचे साधन म्हणून पाहतो. दुसऱ्या महायुद्धानंतर (१९५० ते १९७० च्या काळात) ब्रिटनमध्ये हा दृष्टिकोन प्रभावी ठरला. शिक्षणातील विषमता दूर करण्यासाठी राज्याने (शासनाने) हस्तक्षेप करावा, अशी त्याची भूमिका आहे.

प्रमुख विचारवंत

• ए. एच. हॅल्से (A. H. Halsey)
• जीन फ्लाउड (Jean Floud)
• अँथनी क्रॉसलँड (Anthony Crosland)

मुख्य मुद्दे / वैशिष्ट्ये

1. संधीची समानता (Equality of Opportunity): कोणत्याही वर्गातील, जातीतील किंवा लिंगातील मुलाला शिक्षणाची समान संधी मिळाली पाहिजे.
2. प्रतिभेचा अपव्यय (Wastage of Talent): गरीब व कामगार वर्गातील हुशार मुले संधीअभावी मागे राहतात; यामुळे समाजाचे नुकसान होते.
3. मानवी भांडवल (Human Capital): शिक्षणावर केलेला खर्च हा गुंतवणूक आहे. शिक्षित व कुशल मनुष्यबळामुळे आर्थिक वाढ होते.
4. शासनाची भूमिका: शिक्षणाचा विस्तार, शिष्यवृत्ती, मोफत शिक्षण यासाठी शासनाने पुढाकार घ्यावा.
5. सर्वसमावेशक शाळा (Comprehensive Schools): निवडक शाळांऐवजी सर्व मुलांसाठी एकसारख्या शाळांचा पुरस्कार.
6. वर्गीय विषमतेचा अभ्यास: मुलांच्या शैक्षणिक यशावर कौटुंबिक वर्गाचा परिणाम होतो, हे या विचारवंतांनी अभ्यासांद्वारे दाखवले.

टीका

• शिक्षणाचा विस्तार होऊनही वर्गीय विषमता पूर्णपणे कमी झाली नाही.
• मार्क्सवादी विचारवंतांच्या मते भांडवलशाही व्यवस्था बदलल्याशिवाय खरी समानता शक्य नाही.
• नव-उजवे (New Right) विचारवंत म्हणतात की शासनाचा अतिरेकी हस्तक्षेप व खर्च यामुळे शिक्षणाचा दर्जा घसरतो.

२. उत्तर-आधुनिक दृष्टिकोन : रॉबिन अशर आणि रिचर्ड एडवर्ड्स (Postmodern Perspective)

अर्थ: उत्तर-आधुनिकतावाद (Postmodernism) आधुनिक काळातील एकच सत्य, विज्ञान, तर्क आणि प्रगती यांवरील विश्वासाला आव्हान देतो. रॉबिन अशर (Robin Usher) आणि रिचर्ड एडवर्ड्स (Richard Edwards) यांनी Postmodernism and Education या ग्रंथात शिक्षणाचे उत्तर-आधुनिक विश्लेषण केले.

आधुनिक शिक्षणाची कल्पना

प्रबोधन काळापासून (Enlightenment) शिक्षणाचा उद्देश तर्कशुद्ध, स्वतंत्र व स्वायत्त व्यक्ती घडवणे, सार्वत्रिक ज्ञान देणे आणि समाजाची प्रगती करणे असा मानला गेला.

अशर व एडवर्ड्स यांचे प्रमुख विचार

1. महाकथनांना नकार (Rejection of Grand Narratives): सर्वांसाठी लागू होणारे एकच मोठे सत्य किंवा सिद्धांत नाही. ज्ञान हे स्थानिक, अनेकविध व सापेक्ष असते.
2. विकेंद्रित शिक्षण (Decentred Education): शिक्षणाला आता एकच निश्चित उद्दिष्ट नाही. शाळा-महाविद्यालय हे एकमेव ज्ञानकेंद्र राहिलेले नाही.
3. विविधतेचा स्वीकार: वेगवेगळे गट, संस्कृती, अनुभव आणि आवाज यांना शिक्षणात स्थान मिळाले पाहिजे.
4. आजीवन शिक्षण (Lifelong Learning): शिक्षण केवळ बालपणापुरते मर्यादित नसून आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया आहे.
5. लवचिक व अनुभवाधारित शिक्षण: मुक्त शिक्षण, दूरशिक्षण, प्रौढ शिक्षण, अनुभवातून शिक्षण यांचे महत्त्व वाढले.
6. शिक्षार्थी हा ग्राहक: विद्यार्थी आपल्या गरजेनुसार अभ्यासक्रम निवडतो; शिक्षणावर बाजारपेठ व उपभोगवादी संस्कृतीचा प्रभाव दिसतो.
7. सत्ता व ज्ञान: मिशेल फुको (Michel Foucault) यांच्या विचारांच्या आधारे ज्ञान हे सत्तेशी जोडलेले असते, असे ते मानतात.

टीका

• सर्व ज्ञान सापेक्ष मानल्याने सापेक्षतावाद (Relativism) निर्माण होतो.
• वर्ग, जात, लिंग यांवर आधारित विषमता आजही टिकून आहे, याकडे दुर्लक्ष होते.
• मांडणी अमूर्त व क्लिष्ट वाटते.

३. स्त्रीवादी दृष्टिकोन (Feminist Perspective)

अर्थ: स्त्रीवादी दृष्टिकोन शिक्षण व्यवस्थेतील लिंगभाव विषमता (Gender Inequality) आणि पितृसत्ता (Patriarchy) यांचे विश्लेषण करतो. शिक्षण मुला-मुलींमध्ये भेदभाव कसा टिकवते, हे तो स्पष्ट करतो.

प्रमुख मुद्दे

• छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum): शिक्षकांचे वर्तन, शिस्तीचे नियम व अपेक्षांमधून मुलींना आज्ञाधारकपणा व पारंपरिक भूमिका शिकवल्या जातात.
• पाठ्यपुस्तकांतील रूढ प्रतिमा: पुरुष डॉक्टर, शास्त्रज्ञ; स्त्रिया गृहिणी, परिचारिका अशा प्रतिमा.
• विषय निवडीतील भेद: मुलांना विज्ञान-तंत्रज्ञान, मुलींना गृहविज्ञान, कला अशी विभागणी.
• वर्गातील दुर्लक्ष: शिक्षक मुलांकडे अधिक लक्ष देतात, असे काही अभ्यास दाखवतात.

प्रमुख विचारवंत व अभ्यास

• स्यू शार्प (Sue Sharpe) – Just Like a Girl: मुलींच्या आकांक्षांवर लिंगभावाचा प्रभाव.
• डेल स्पेंडर (Dale Spender) – Invisible Women: ज्ञान व अभ्यासक्रमात स्त्रिया अदृश्य.
• मिशेल स्टॅनवर्थ (Michelle Stanworth) – Gender and Schooling: वर्गातील शिक्षक-विद्यार्थी संवादातील भेदभाव.

स्त्रीवादाचे प्रकार व भूमिका

भारतीय संदर्भ

महात्मा जोतिबा फुले व सावित्रीबाई फुले यांनी १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी शाळा सुरू केली. आजही ग्रामीण भागात मुलींची गळती, बालविवाह, सुरक्षिततेचा प्रश्न, जात व वर्गामुळे दुहेरी वंचना या समस्या दिसतात. मुलींच्या शिक्षणासाठी शासनाच्या विविध योजना आहेत; त्यांची अद्ययावत माहिती विद्यार्थ्यांनी तपासावी.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाविषयी सामाजिक लोकशाही दृष्टिकोन स्पष्ट करा व त्याचे टीकात्मक मूल्यमापन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाविषयी स्त्रीवादी दृष्टिकोनाची सविस्तर चर्चा करा. भारतीय संदर्भात लिंगभाव व शिक्षण यांचा संबंध स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) रॉबिन अशर व रिचर्ड एडवर्ड्स यांचा उत्तर-आधुनिक शैक्षणिक दृष्टिकोन यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum) व लिंगभाव यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आजीवन शिक्षण (Lifelong Learning) ही संकल्पना थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• शिक्षण: सामाजिकीकरण, सामाजिक अस्मिता
• शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, सामाजिक परिवर्तन आणि विकास
• शिक्षण: बाजार आणि रोजगार

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Education and Society: Education: socialization, social identities; Education, social mobility, social change and development; Education: market and employment

१. शिक्षण : सामाजिकीकरण आणि सामाजिक अस्मिता (Education: Socialization, Social Identities)

अ) शिक्षण आणि सामाजिकीकरण

सामाजिकीकरण (Socialization) म्हणजे व्यक्ती समाजाचे नियम, मूल्ये, रूढी, भाषा आणि वर्तनपद्धती शिकून समाजाचा जबाबदार सदस्य बनण्याची आजीवन प्रक्रिया होय. कुटुंबात होणारे सामाजिकीकरण प्राथमिक सामाजिकीकरण असते. शाळा, महाविद्यालय, मित्रमंडळी आणि माध्यमे यांच्यामार्फत होणारे सामाजिकीकरण दुय्यम सामाजिकीकरण असते.

शिक्षणाची सामाजिकीकरणातील भूमिका :

• मूल्यांचे हस्तांतरण : शिस्त, प्रामाणिकपणा, सहकार्य आणि देशप्रेम ही मूल्ये विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवली जातात.
• संस्कृतीचे जतन : भाषा, इतिहास, परंपरा आणि ज्ञान एका पिढीकडून पुढच्या पिढीकडे जाते.
• कुटुंब व समाज यांतील पूल : टॅलकॉट पार्सन्स (Talcott Parsons) यांच्या मते शाळा ही कुटुंब आणि व्यापक समाज यांना जोडणारा दुवा आहे. कुटुंबात नात्यांवर आधारित वागणूक मिळते, तर शाळेत सर्वांना समान नियम आणि गुणवत्ता (Merit) लागू होते.
• भूमिका-प्रशिक्षण : विविध सामाजिक भूमिका आणि व्यवसायांसाठी शिक्षण व्यक्तीला तयार करते.
• छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum) : वेळापत्रक, आज्ञापालन, स्पर्धा यांसारख्या गोष्टी पुस्तकात लिहिलेल्या नसल्या तरी विद्यार्थी त्या शाळेत अप्रत्यक्षपणे शिकतात. संघर्षवादी विचारवंतांच्या मते यातून प्रचलित सामाजिक व्यवस्था स्वीकारण्याची वृत्ती निर्माण होते.

ब) शिक्षण आणि सामाजिक अस्मिता (Social Identities)

व्यक्ती स्वतःला ज्या गटाचा सदस्य मानते (उदा. जात, वर्ग, लिंग, धर्म, भाषा, प्रदेश, राष्ट्र), त्यातून तिची सामाजिक अस्मिता घडते. शिक्षण ही अस्मिता घडवते, बळकट करते आणि कधी कधी बदलतेही.

• राष्ट्रीय अस्मिता : राष्ट्रगीत, इतिहास आणि संविधानाचे शिक्षण यांतून राष्ट्रीय एकात्मता वाढते.
• लिंगभाव अस्मिता : पाठ्यपुस्तकांतील स्त्री-पुरुष प्रतिमा लिंगभेद टिकवू शकतात किंवा समानतेचा संदेशही देऊ शकतात.
• जात व वर्ग अस्मिता : महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला दलित-बहुजनांच्या आत्मसन्मानाचे आणि मुक्तीचे साधन मानले. डॉ. आंबेडकरांचा संदेश : शिक्षित व्हा, संघटित व्हा, संघर्ष करा.
• भाषिक व प्रादेशिक अस्मिता : शिक्षणाचे माध्यम कोणते आहे, यावर भाषिक अस्मिता अवलंबून असते.

२. शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, सामाजिक परिवर्तन आणि विकास (Education, Social Mobility, Social Change and Development)

अ) सामाजिक गतिशीलता (Social Mobility)

व्यक्ती किंवा गट एका सामाजिक स्थानावरून दुसऱ्या स्थानावर जाणे म्हणजे सामाजिक गतिशीलता होय. पिटिरिम सोरोकिन (Pitirim Sorokin) यांनी उभी (Vertical) आणि आडवी (Horizontal) गतिशीलता असे प्रकार सांगितले. त्यांनी शाळेला उभ्या गतिशीलतेचे एक महत्त्वाचे माध्यम मानले.

• शिक्षणामुळे चांगली नोकरी, उत्पन्न आणि प्रतिष्ठा मिळते, म्हणजेच ऊर्ध्वगामी गतिशीलता शक्य होते.
• जन्मावर आधारित दर्जाऐवजी (Ascribed Status) कर्तृत्वावर आधारित दर्जा (Achieved Status) मिळवता येतो.
• आरक्षण, शिष्यवृत्ती आणि मोफत शिक्षणामुळे वंचित गटांना संधी मिळते.
• राल्फ टर्नर (Ralph Turner) यांनी 'प्रायोजित गतिशीलता' (Sponsored Mobility) आणि 'स्पर्धात्मक गतिशीलता' (Contest Mobility) अशी संकल्पना मांडली.

ब) शिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तन

• अंधश्रद्धा निर्मूलन : वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि तर्कशुद्ध विचार वाढतात.
• स्त्री सक्षमीकरण : सावित्रीबाई आणि महात्मा फुले यांनी पुण्यात मुलींसाठी शाळा सुरू करून स्त्री-शिक्षणाचा पाया घातला.
• जातिभेदाला आव्हान : शिक्षणामुळे समतेची जाणीव वाढते.
• लोकशाही मूल्ये : हक्क, कर्तव्ये आणि नागरी जाणीव विकसित होते.
• मर्यादा : शिक्षण कधी कधी बदल घडवण्याऐवजी जुन्या रचनेचेच पुनरुत्पादन (Reproduction) करते.

क) शिक्षण आणि विकास

मानवी भांडवल सिद्धांत (Human Capital Theory) – थिओडोर शुल्त्झ आणि गॅरी बेकर यांच्या मते शिक्षण ही मानवावरील गुंतवणूक आहे. त्यामुळे उत्पादकता आणि आर्थिक वाढ होते. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या (UNDP) मानव विकास निर्देशांकात (HDI) शिक्षण हा एक प्रमुख घटक आहे. शिक्षणामुळे आरोग्य, लोकसंख्या नियंत्रण आणि दारिद्र्य निर्मूलनास मदत होते. भारतात शिक्षणाचा हक्क कायदा, २००९ (RTE Act) आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) ही विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची पावले आहेत. यांच्या अंमलबजावणीची ताजी माहिती विद्यार्थ्यांनी तपासावी.

३. शिक्षण : बाजार आणि रोजगार (Education: Market and Employment)

अ) शिक्षणाचे बाजारीकरण (Marketization)

१९९१ नंतरच्या उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण (LPG) धोरणांमुळे शिक्षण हे 'सेवा' किंवा 'वस्तू' म्हणून विकले जाऊ लागले. खाजगी शाळा, विनाअनुदानित महाविद्यालये, कोचिंग क्लासेस आणि ऑनलाइन शिक्षण उद्योग यांची झपाट्याने वाढ झाली.

• फायदे : संस्थांची संख्या वाढली, स्पर्धा वाढली, आधुनिक व व्यावसायिक अभ्यासक्रम उपलब्ध झाले.
• तोटे : शिक्षण महाग झाले. गरीब आणि ग्रामीण विद्यार्थी मागे पडले. गुणवत्तेपेक्षा नफ्याला महत्त्व मिळू लागले आणि शैक्षणिक विषमता वाढली.

ब) शिक्षण आणि रोजगार

• पत्रवाद (Credentialism) : नोकरीसाठी कौशल्यापेक्षा पदवी-प्रमाणपत्रांना अधिक महत्त्व दिले जाते. रॅन्डल कॉलिन्स यांनी याला 'क्रेडेन्शियल सोसायटी' असे म्हटले. रोनाल्ड डोर यांनी 'डिप्लोमा डिसीज' ही संकल्पना मांडली.
• सुशिक्षित बेरोजगारी (Educated Unemployment) : पदवीधरांची संख्या वाढली, पण त्या प्रमाणात नोकऱ्या निर्माण झाल्या नाहीत.
• कौशल्य तफावत (Skill Gap) : शिक्षणातून मिळणारे ज्ञान आणि उद्योगांना हवी असलेली कौशल्ये यांत तफावत आहे.
• पत्रव्यवहार तत्त्व (Correspondence Principle) : बॉल्स आणि जिंटिस यांच्या मते शाळेची रचना भांडवलशाही कार्यस्थळाशी जुळणारी असते. त्यामुळे आज्ञाधारक कामगार तयार होतात.
• उपाय : व्यावसायिक शिक्षण (Vocational Education), कौशल्य विकास योजना, उद्योग-शिक्षण सहकार्य आणि उद्योजकता शिक्षण. (शासकीय योजनांची ताजी माहिती तपासावी.)

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षण आणि सामाजिकीकरण यांचा संबंध स्पष्ट करा. सामाजिक अस्मिता घडवण्यात शिक्षणाची भूमिका विशद करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक गतिशीलता, सामाजिक परिवर्तन आणि विकास यांमध्ये शिक्षणाची भूमिका सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शिक्षणाचे बाजारीकरण यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सुशिक्षित बेरोजगारी आणि पत्रवाद (Credentialism) स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum) यावर टीप लिहा.