सांस्कृतिक अभ्यासाचा परिचय (Introduction to Cultural Studies) BASOC5E04

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सांस्कृतिक अभ्यासाची उत्क्रांती, गरज आणि महत्त्व
• सांस्कृतिक अभ्यासातील प्रमुख संकल्पना - प्रतिनिधित्व (Representation), भौतिकवाद (Materialism), अ-न्यूनीकरणवाद (Non-reductionism), अभिव्यक्ती/सांधणी (Articulation), सत्ता (Power), लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture), संहिता आणि वाचक (Texts and Readers), व्यक्तिनिष्ठता आणि अस्मिता (Subjectivity and Identity)
• संस्कृती अभ्यासाच्या पद्धती: संस्कृतीचे चक्र (Circuit of Culture), भाषा, प्रवचन (Discourse), दैनंदिन जीवन, संस्कृतीचा उपभोग

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Cultural Studies: Evolution, Need and Significance of Cultural studies; Key Concepts in Cultural Studies-Representation, materialism, Non-reductionism, Articulation, Power, Popular Culture, Texts and Readers, subjectivity and Identity.; Methods of Culture: Circuit of Culture, Language, Discourse, Everyday Life Consumption of Culture

१. सांस्कृतिक अभ्यासाचा उगम (Evolution), गरज (Need) आणि महत्त्व (Significance)

अर्थ

सांस्कृतिक अभ्यास (Cultural Studies) ही आंतरविद्याशाखीय (Interdisciplinary) अभ्यासशाखा आहे. समाजातील अर्थनिर्मिती (Meaning-making), सत्ता, ओळख आणि दैनंदिन जीवनातील संस्कृती यांचा परस्परसंबंध ती अभ्यासते. यात समाजशास्त्र, साहित्य, मानववंशशास्त्र, इतिहास, माध्यम अभ्यास आणि राजकारण यांचा संगम होतो.

उगम व विकास

• पार्श्वभूमी: दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटनमध्ये कामगारवर्गीय संस्कृती, जनमाध्यमे आणि लोकप्रिय संस्कृती यांचा अभ्यास सुरू झाला. तोपर्यंत फक्त उच्चभ्रू (Elite) संस्कृतीलाच 'खरी संस्कृती' मानले जात असे.
• संस्थापक ग्रंथ: रिचर्ड हॉगार्ट – The Uses of Literacy (१९५७); रेमंड विल्यम्स – Culture and Society (१९५८); ई. पी. थॉम्पसन – The Making of the English Working Class (१९६३).
• बर्मिंगहॅम स्कूल: १९६४ मध्ये रिचर्ड हॉगार्ट यांनी बर्मिंगहॅम विद्यापीठात Centre for Contemporary Cultural Studies (CCCS) स्थापन केले. पुढे स्टुअर्ट हॉल यांनी या केंद्राचे नेतृत्व करून या शाखेला सैद्धांतिक बळ दिले.
• सैद्धांतिक प्रभाव: मार्क्सवाद, ग्राम्शी यांची वर्चस्व संकल्पना (Hegemony), संरचनावाद, उत्तर-संरचनावाद, स्त्रीवाद आणि उत्तर-वसाहतवाद.
• प्रसार: पुढे हा अभ्यास अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, भारत इत्यादी देशांत पसरला. भारतात जात, लिंगभाव, सिनेमा आणि भाषा यांच्या संदर्भात त्याचा वापर होतो.

गरज

• लोकप्रिय संस्कृती, माध्यमे आणि उपभोग यांचे समाजावरील परिणाम समजून घेणे.
• संस्कृतीमधील सत्ता व विषमता (वर्ग, जात, लिंग, वंश) उघड करणे.
• जागतिकीकरणामुळे बदलणाऱ्या ओळखी समजून घेणे.
• दुर्लक्षित व वंचित गटांच्या संस्कृतीला आवाज देणे.

महत्त्व

• उच्च संस्कृती व लोकसंस्कृती असा भेदभाव नाकारते.
• टीकात्मक विचारसरणी (Critical thinking) विकसित करते.
• माध्यम साक्षरता वाढवते आणि धोरणनिर्मितीला उपयुक्त ठरते.

२. सांस्कृतिक अभ्यासातील मुख्य संकल्पना

1. प्रतिनिधित्व (Representation): भाषा, चिन्हे आणि प्रतिमांद्वारे जगाचा अर्थ निर्माण करून तो इतरांपर्यंत पोहोचवणे. स्टुअर्ट हॉल यांच्या मते अर्थ आधीपासून तयार नसतो, तर तो प्रतिनिधित्वातून घडवला जातो. उदा. जाहिरातींमधील स्त्रीची 'आदर्श गृहिणी' अशी प्रतिमा.
2. भौतिकवाद (Materialism): संस्कृती ही आर्थिक व भौतिक परिस्थितीशी (उत्पादन, बाजार, मालकी) जोडलेली असते. सांस्कृतिक वस्तू उद्योगांकडून बनवल्या जातात आणि विकल्या जातात.
3. अ-न्यूनीकरणवाद (Non-reductionism): संस्कृतीला केवळ अर्थव्यवस्थेचे प्रतिबिंब मानता येत नाही. संस्कृतीला स्वतःचे तर्कशास्त्र आणि सापेक्ष स्वायत्तता (Relative autonomy) असते. त्यामुळे वर्ग, लिंग, वंश अशा कोणत्याही एकाच घटकापुरते स्पष्टीकरण मर्यादित ठेवू नये.
4. जोडणी (Articulation): भिन्न घटक विशिष्ट परिस्थितीत तात्पुरते एकत्र जोडले जाणे. ही जोडणी कायमची नसते, ती बदलू शकते. स्टुअर्ट हॉल व अर्नेस्टो लाक्लाऊ यांनी ही संकल्पना वापरली. उदा. एखादा धर्म आणि राष्ट्रवाद यांची विशिष्ट काळात झालेली जोडणी.
5. सत्ता (Power): सत्ता केवळ दडपशाहीत नसते, तर ती संमती आणि ज्ञान यांतूनही चालते. ग्राम्शी यांच्या मते वर्चस्व (Hegemony) म्हणजे संमतीद्वारे मिळवलेले नेतृत्व. फूको यांच्या मते सत्ता-ज्ञान (Power/Knowledge) सर्वत्र पसरलेले असते.
6. लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture): सामान्य जनतेची संस्कृती, उदा. सिनेमा, क्रिकेट, मालिका, गाणी, सोशल मीडिया. ती वर्चस्व आणि प्रतिकार यांच्या संघर्षाचे क्षेत्र आहे.
7. मजकूर व वाचक (Texts and Readers): अर्थ निर्माण करणारी प्रत्येक गोष्ट 'मजकूर' मानली जाते (पुस्तक, चित्रपट, कपडे, जाहिरात). वाचक निष्क्रिय नसून सक्रिय असतो. स्टुअर्ट हॉल यांच्या एन्कोडिंग/डिकोडिंग (Encoding/Decoding) सिद्धांतानुसार वाचनाचे तीन प्रकार आहेत: प्रभुत्वशाली (Dominant), वाटाघाटीचे (Negotiated) आणि विरोधी (Oppositional).
8. व्यक्तिनिष्ठता व ओळख (Subjectivity and Identity): व्यक्तिनिष्ठता म्हणजे 'व्यक्ती होण्याची' प्रक्रिया. ओळख म्हणजे स्वतःचे आणि इतरांचे वर्णन. ओळख जन्मतः ठरलेली स्थिर गोष्ट नसून ती सामाजिकरीत्या घडवलेली आणि बदलती असते. उदा. जात, धर्म, लिंग, प्रदेश यांच्या आधारे बनणाऱ्या ओळखी.

३. संस्कृतीच्या अभ्यासाच्या पद्धती

अ) संस्कृतीचे चक्र (Circuit of Culture)

पॉल डू गे, स्टुअर्ट हॉल व सहकाऱ्यांनी 'सोनी वॉकमन' या उदाहरणाद्वारे हे प्रारूप मांडले. त्यानुसार अर्थनिर्मितीचे पाच परस्परजोडलेले टप्पे आहेत:

या चक्रात कोणताही एक टप्पा अंतिम नसतो; सर्व टप्पे एकमेकांवर परिणाम करतात.

ब) भाषा (Language)

• भाषा अर्थनिर्मितीचे मुख्य साधन आहे. सोस्यूर यांच्या मते चिन्हात चिन्हक (Signifier) आणि चिन्हित (Signified) असे दोन भाग असतात.
• भाषा वास्तव केवळ दाखवत नाही, तर ते घडवते. संस्कृती ही 'भाषेसारखी' संरचना मानली जाते.

क) प्रवचन (Discourse)

• फूको यांच्या मते प्रवचन म्हणजे एखाद्या विषयाबद्दल बोलण्याची आणि ज्ञान निर्माण करण्याची नियमबद्ध पद्धत.
• प्रवचन ठरवते की काय 'सत्य', 'सामान्य' किंवा 'असामान्य' आहे. उदा. वैद्यकीय प्रवचन, विकासाचे प्रवचन.

ड) दैनंदिन जीवन (Everyday Life)

• रोजचे खाणे, कपडे, प्रवास, सण हे संस्कृतीचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. हेन्री लेफेब्रे यांनी दैनंदिन जीवनाचा टीकात्मक अभ्यास केला.
• मिशेल द सर्तो यांच्या मते सत्ताधारी रणनीती (Strategies) वापरतात, तर सामान्य लोक युक्त्या (Tactics) वापरून प्रतिकार करतात.

इ) संस्कृतीचा उपभोग (Consumption of Culture)

• उपभोग ही निष्क्रिय क्रिया नसून सक्रिय अर्थनिर्मिती आहे; लोक वस्तूंना स्वतःचे अर्थ देतात.
• पिएर बोर्द्यू यांच्या मते आवड-निवड (Taste) ही वर्गभेद दर्शवते आणि सांस्कृतिक भांडवल (Cultural Capital) घडवते.
• उदा. ब्रँडेड कपडे, मोबाईल यांतून तरुणांची ओळख व्यक्त होणे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सांस्कृतिक अभ्यासाचा उगम व विकास स्पष्ट करून त्याची गरज आणि महत्त्व सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सांस्कृतिक अभ्यासातील प्रतिनिधित्व, सत्ता, लोकप्रिय संस्कृती आणि ओळख या मुख्य संकल्पनांची सविस्तर चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संस्कृतीचे चक्र (Circuit of Culture) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मजकूर व वाचक (Texts and Readers) – स्टुअर्ट हॉल यांचा एन्कोडिंग/डिकोडिंग सिद्धांत स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्रवचन (Discourse) व दैनंदिन जीवन यावर थोडक्यात टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• संस्कृतीच्या घडणीतील सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय घटक
• धर्म आणि तंत्रज्ञान - संस्कृतीचे निर्माते
• जागतिकीकरण आणि वसाहतीकरण - सांस्कृतिक दिशा

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Construction of culture: Social, Economic and Political elements of construction of culture; Religion and Technology - Makers of culture; Globalization and Colonization - Cultural orientations

१. संस्कृतीच्या निर्मितीतील सामाजिक, आर्थिक व राजकीय घटक (Social, Economic and Political elements of construction of culture)

अर्थ: सांस्कृतिक अभ्यासानुसार संस्कृती ही नैसर्गिक किंवा जन्मजात नसते. ती समाजातील लोक, संस्था, आर्थिक व्यवस्था आणि सत्ता यांच्या परस्परसंबंधातून निर्माण (Construction) होते आणि सतत बदलत राहते. रेमंड विल्यम्स (Raymond Williams) यांच्या मते संस्कृती ही सामान्य/दैनंदिन (Culture is ordinary) असते, म्हणजेच ती सामान्य लोकांच्या जीवनपद्धतीतूनच घडते.

(अ) सामाजिक घटक

• कुटुंब: भाषा, मूल्ये, सण, आहार यांचे पहिले शिक्षण कुटुंबात होते (सामाजिकीकरण - Socialization).
• जात, वर्ग व समुदाय: भारतात जात व समुदायानुसार रीतिरिवाज, विवाहपद्धती, खाद्यसंस्कृती वेगवेगळी दिसते.
• शिक्षण: शाळा-महाविद्यालये ज्ञान, शिस्त आणि राष्ट्रीय मूल्ये रुजवतात.
• लिंगभाव (Gender): स्त्री-पुरुषांच्या भूमिका समाज ठरवतो, त्यातून वेशभूषा, वर्तन यांचे नियम तयार होतात.

(ब) आर्थिक घटक

• कार्ल मार्क्स (Karl Marx): आर्थिक पाया (Base) हा कायदा, धर्म, कला यांसारख्या अधिरचनेला (Superstructure) आकार देतो.
• उत्पादन पद्धती: शेतीप्रधान समाजात सण ऋतू व पिकांशी जोडलेले असतात; औद्योगिक समाजात घड्याळावर आधारित जीवनशैली दिसते.
• बाजार व उपभोग (Consumption): ब्रँड, फॅशन, मॉल संस्कृती ही बाजारातून तयार होते.
• संस्कृती उद्योग (Culture Industry): अॅडॉर्नो व हॉर्कहायमर यांनी चित्रपट, संगीत यांचे मालासारखे उत्पादन होते, अशी टीका केली.
• सांस्कृतिक भांडवल (Cultural Capital): पियर बोर्दिअ (Pierre Bourdieu) यांच्या मते आवड-निवड (Taste) ही वर्गावर अवलंबून असते.

(क) राजकीय घटक

• राज्यसंस्था: राष्ट्रगीत, राष्ट्रध्वज, राष्ट्रीय सण यांतून राष्ट्रीय संस्कृती घडवली जाते.
• प्रभुत्व (Hegemony): अँटोनियो ग्राम्शी (Antonio Gramsci) यांच्या मते सत्ताधारी वर्ग बळाऐवजी संमतीने आपली मूल्ये समाजावर रुजवतो.
• कायदे व धोरणे: भाषाधोरण, शिक्षणधोरण, सेन्सॉरशिप संस्कृतीवर परिणाम करतात.
• चळवळी: दलित, स्त्रीवादी, आदिवासी चळवळींनी प्रतिसंस्कृती (Counter-culture) निर्माण केली. उदा. डॉ. आंबेडकरांच्या चळवळीतून आलेले दलित साहित्य.

२. धर्म आणि तंत्रज्ञान - संस्कृतीचे निर्माते (Religion and Technology - Makers of culture)

(अ) धर्म व संस्कृती

अर्थ: धर्म म्हणजे पवित्र गोष्टींशी संबंधित श्रद्धा व आचरणांची व्यवस्था. एमिल डरखाईम (Emile Durkheim) यांनी पवित्र (Sacred) व अपवित्र/लौकिक (Profane) असा भेद मांडला.

• मूल्ये व नीतिमत्ता: सत्य, अहिंसा, दान यांसारखी मूल्ये धर्मातून येतात.
• सण-उत्सव व विधी: दिवाळी, ईद, नाताळ, बुद्धपौर्णिमा; जन्म, विवाह, मृत्यू संस्कार.
• कला व साहित्य: मंदिरशिल्पे, संतसाहित्य, भक्तिसंगीत. उदा. महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय व पंढरपूरची वारी.
• आर्थिक जीवन: मॅक्स वेबर (Max Weber) यांनी प्रोटेस्टंट नीतिमत्तेचा भांडवलशाहीच्या विकासाशी संबंध जोडला.
• सामाजिक एकता: धर्म समाजाला बांधून ठेवतो (डरखाईम).
• नकारात्मक बाजू: अंधश्रद्धा, जातिभेद, धार्मिक संघर्ष, स्त्रियांवरील बंधने.

(ब) तंत्रज्ञान व संस्कृती

• मुद्रण तंत्रज्ञान: पंधराव्या शतकातील छापखान्यामुळे ज्ञानाचा प्रसार, वाचनसंस्कृती आणि प्रादेशिक भाषांचा विकास झाला.
• मार्शल मॅक्लुहान (Marshall McLuhan): माध्यम हाच संदेश (The medium is the message) आणि वैश्विक खेडे (Global Village) या संकल्पना मांडल्या.
• दूरदर्शन, सिनेमा: लोकप्रिय संस्कृती (Popular Culture) निर्माण झाली.
• इंटरनेट व मोबाईल: सोशल मीडिया, ऑनलाईन खरेदी, डिजिटल पेमेंट, मीम संस्कृती.
• परिणाम: संवाद वेगवान, माहितीचा लोकशाहीकरण; पण डिजिटल दरी (Digital Divide), गोपनीयतेचा प्रश्न, कुटुंबातील संवाद कमी होणे.

टीप: आज दोन्ही एकत्र दिसतात - उदा. ऑनलाईन दर्शन, धार्मिक अॅप्स, टीव्हीवरील प्रवचने.

३. जागतिकीकरण आणि वसाहतवाद - सांस्कृतिक दिशा (Globalization and Colonization - Cultural orientations)

(अ) वसाहतवाद (Colonization)

अर्थ: एका शक्तिशाली देशाने दुसऱ्या देशावर राजकीय, आर्थिक व सांस्कृतिक वर्चस्व प्रस्थापित करणे. उदा. भारतावरील ब्रिटिश राजवट.

• सांस्कृतिक परिणाम: इंग्रजी शिक्षण (मेकॉलेचे 1835 चे टिपण - Macaulay's Minute), पाश्चात्त्य वेशभूषा, रेल्वे, नवे कायदे.
• सकारात्मक बाजू: आधुनिक शिक्षण, प्रबोधन, समाजसुधारणा चळवळी (सती प्रथा विरोध, स्त्रीशिक्षण).
• नकारात्मक बाजू: स्थानिक भाषा, कला, हस्तउद्योग यांचा ऱ्हास; स्थानिक संस्कृती हीन असल्याची भावना.
• विचारवंत: एडवर्ड सईद (Edward Said) - Orientalism (1978): पाश्चात्त्यांनी पूर्वेकडील समाजांची मागास व रहस्यमय अशी प्रतिमा तयार केली. फ्रान्झ फॅनॉन (Frantz Fanon) यांनी वसाहतीत लोकांच्या मनावरील परिणाम मांडले.

(ब) जागतिकीकरण (Globalization)

अर्थ: वस्तू, सेवा, भांडवल, माहिती, लोक आणि विचार यांचा जगभर मुक्त प्रवाह. भारतात 1991 च्या आर्थिक सुधारणांनंतर (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण - LPG) याला वेग आला.

• एकसमानीकरण (Homogenization): जॉर्ज रित्झर (George Ritzer) यांचे मॅकडोनाल्डीकरण (McDonaldization).
• स्थानिक-जागतिकीकरण (Glocalization): रोलँड रॉबर्टसन (Roland Robertson) - जागतिक वस्तू स्थानिक रूपात येतात. उदा. भारतातील शाकाहारी बर्गर.
• संकरता (Hybridization): इंडो-वेस्टर्न पोशाख, फ्युजन संगीत.
• परिणाम: संधी, माहितीचा प्रसार, भारतीय योग व चित्रपटांचा जगभर प्रसार; पण स्थानिक संस्कृतीचा ऱ्हास, उपभोगवाद, सांस्कृतिक साम्राज्यवाद (Cultural Imperialism).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संस्कृतीच्या निर्मितीतील सामाजिक, आर्थिक व राजकीय घटकांची सविस्तर चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिकीकरण आणि वसाहतवाद यांचा संस्कृतीवर झालेला परिणाम स्पष्ट करा व त्यांतील फरक सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) धर्म हा संस्कृतीचा निर्माता म्हणून कसा कार्य करतो? थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: तंत्रज्ञान आणि संस्कृती.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: स्थानिक-जागतिकीकरण (Glocalization).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• उत्तर-आधुनिक संस्कृती (Postmodern Culture): उत्तर-औद्योगिकता आणि नवे उत्पादन, माहिती समाज (Information Society)
• जागतिकीकरण: जागतिक संस्कृती, स्थानिक-जागतिकीकरण (Glocalization), डायस्पोरा आणि सांस्कृतिक संकरण (Cultural Hybridization), सायबर-प्रतिसंस्कृती (Cyber-counterculture)
• माध्यमे आणि संस्कृती: बातमी संस्कृती, संस्कृती आणि मालिका (Soap Operas), जाहिरात संस्कृती

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Cultural Locations: Postmodern Culture : Postindustrialism and New Production, The Information Society; Globalization : Global Culture, Glocalization, Diaspora and Cultural Hybridization, Cyber-counterculture; Media and Culture : News culture, Culture and Soap Operas, Advertisement Culture

१. पोस्टमॉडर्न संस्कृती (Postmodern Culture) : उत्तर-औद्योगिकता व नवे उत्पादन, माहिती समाज

अर्थ : आधुनिकतेनंतर (Modernity) निर्माण झालेली संस्कृती म्हणजे उत्तर-आधुनिक किंवा पोस्टमॉडर्न संस्कृती. यात एकच अंतिम सत्य, मोठे सिद्धांत आणि स्थिर ओळख यांच्यावरील विश्वास कमी होतो. विविधता, तुकडे-तुकडे झालेली ओळख, प्रतिमा आणि उपभोग यांना महत्त्व येते.

• ज्याँ-फ्रान्स्वा ल्योतार (Lyotard) : The Postmodern Condition (1979) या ग्रंथात 'महाकथांवरील (Metanarratives) अविश्वास' हे उत्तर-आधुनिकतेचे लक्षण मानले.
• ज्याँ बोद्रियार (Baudrillard) : प्रतिरूपे (Simulacra) व अतिवास्तव (Hyperreality). प्रतिमा वास्तवापेक्षा अधिक खऱ्या वाटू लागतात.
• फ्रेडरिक जेमसन (Jameson) : उत्तर-आधुनिकता म्हणजे 'उत्तर भांडवलशाहीचे सांस्कृतिक तर्कशास्त्र'.

अ) उत्तर-औद्योगिकता व नवे उत्पादन (Postindustrialism and New Production)

डॅनियल बेल (Daniel Bell) यांनी The Coming of Post-Industrial Society (1973) मध्ये ही संकल्पना मांडली. औद्योगिक समाजात कारखाने व वस्तू-उत्पादन केंद्रस्थानी असते, तर उत्तर-औद्योगिक समाजात सेवा, ज्ञान व माहिती केंद्रस्थानी येतात.

• सेवा क्षेत्राचा विस्तार : बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य, IT इत्यादी.
• सैद्धांतिक ज्ञानाचे महत्त्व : वैज्ञानिक, तंत्रज्ञ, व्यावसायिक वर्गाचा उदय.
• फोर्डवादाकडून उत्तर-फोर्डवादाकडे (Fordism to Post-Fordism) : मोठ्या प्रमाणावरील एकसारख्या उत्पादनाऐवजी लवचिक, ग्राहकाच्या आवडीनुसार उत्पादन (Flexible Specialization).
• नवे उत्पादन : ब्रँड, डिझाइन, प्रतिमा, मनोरंजन यांसारख्या 'सांस्कृतिक वस्तूंचे' उत्पादन वाढते.

ब) माहिती समाज (The Information Society)

ज्या समाजात माहितीची निर्मिती, वितरण व वापर ही मुख्य आर्थिक व सांस्कृतिक क्रिया असते त्याला माहिती समाज म्हणतात. मॅन्युएल कॅस्टेल्स (Manuel Castells) यांनी याला 'जाळे समाज' (Network Society) म्हटले.

• संगणक, इंटरनेट व मोबाईलमुळे जलद संवाद.
• ज्ञान हीच संपत्ती व सत्ता.
• घरून काम, ऑनलाईन शिक्षण, डिजिटल व्यवहार.
• दोष : डिजिटल दरी (Digital Divide), गोपनीयतेचा भंग, माहितीचा अतिरेक, खोटी माहिती.

२. जागतिकीकरण (Globalization) : जागतिक संस्कृती, ग्लोकलायझेशन, डायस्पोरा व सांस्कृतिक संकरण, सायबर-प्रतिसंस्कृती

अ) जागतिक संस्कृती (Global Culture)

जगभर एकसारख्या वस्तू, ब्रँड, संगीत, चित्रपट, खाद्यपदार्थ व जीवनशैली पसरणे म्हणजे जागतिक संस्कृती. उदा. जीन्स, पिझ्झा, हॉलिवूड चित्रपट, सोशल मीडिया.

• सांस्कृतिक एकजिनसीकरण (Homogenization) : स्थानिक संस्कृती नष्ट होण्याची भीती.
• मॅकडोनाल्डायझेशन : जॉर्ज रिट्झर (George Ritzer) यांची संकल्पना. कार्यक्षमता, मोजमाप, अंदाजक्षमता व नियंत्रण ही तत्त्वे समाजात पसरतात.
• सांस्कृतिक साम्राज्यवाद : पाश्चात्य, विशेषतः अमेरिकन संस्कृतीचे वर्चस्व.

ब) ग्लोकलायझेशन (Glocalization)

'Global' + 'Local' = Glocal. जागतिक गोष्टी स्थानिक गरजा व संस्कृतीनुसार बदलून स्वीकारणे. ही संकल्पना समाजशास्त्रात रोलँड रॉबर्टसन (Roland Robertson) यांनी लोकप्रिय केली.

• उदा. भारतात मॅकडोनाल्ड्सचे 'मॅकआलू टिक्की', शाकाहारी मेनू.
• आंतरराष्ट्रीय वाहिन्यांचे हिंदी, मराठी भाषेत कार्यक्रम.
• यातून स्पष्ट होते की स्थानिक संस्कृती पूर्णपणे नष्ट न होता जागतिक संस्कृतीशी संवाद साधते.

क) डायस्पोरा व सांस्कृतिक संकरण (Diaspora and Cultural Hybridization)

डायस्पोरा : आपल्या मूळ देशापासून दूर इतर देशांत स्थायिक झालेला समुदाय. उदा. अमेरिका, ब्रिटन, आखाती देशांतील भारतीय.

• मूळ संस्कृतीशी भावनिक नाते टिकवतात (सण, भाषा, अन्न).
• नव्या देशाची संस्कृतीही स्वीकारतात, त्यामुळे दुहेरी ओळख निर्माण होते.
• स्टुअर्ट हॉल (Stuart Hall) यांच्या मते सांस्कृतिक ओळख स्थिर नसून सतत 'घडत' असते.

सांस्कृतिक संकरण : दोन किंवा अधिक संस्कृतींच्या मिश्रणातून नवी संस्कृती तयार होणे. होमी भाभा (Homi Bhabha) यांनी 'संकरता' (Hybridity) व 'तृतीय अवकाश' (Third Space) या संकल्पना मांडल्या. उदा. इंडो-वेस्टर्न पोशाख, फ्युजन संगीत, 'हिंग्लिश' भाषा.

ड) सायबर-प्रतिसंस्कृती (Cyber-counterculture)

इंटरनेटवर प्रस्थापित सत्ता, मोठ्या कंपन्या व मुख्य प्रवाहातील संस्कृतीला विरोध करणारी संस्कृती म्हणजे सायबर-प्रतिसंस्कृती.

• हॅकर संस्कृती : माहिती मुक्त असावी ही विचारसरणी.
• मुक्त स्रोत चळवळ (Open Source) : रिचर्ड स्टॉलमन यांची मुक्त सॉफ्टवेअर चळवळ, लिनक्स (Linux).
• सहयोगी ज्ञान : विकिपीडियासारखे लोकसहभागी प्रकल्प.
• डिजिटल आंदोलने : सोशल मीडियावरील हॅशटॅग मोहिमा, ऑनलाईन निषेध.
• मर्यादा : सायबर गुन्हे, ट्रोलिंग, अफवा.

३. माध्यमे व संस्कृती (Media and Culture) : वृत्त संस्कृती, संस्कृती व मालिका, जाहिरात संस्कृती

अ) वृत्त संस्कृती (News Culture)

बातम्या केवळ घटना सांगत नाहीत तर समाजाचा दृष्टिकोन घडवतात. बातमी निवडणे, मांडणे व सादर करणे ही सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे.

• द्वाररक्षण (Gatekeeping) : कोणती बातमी दाखवायची हे संपादक ठरवतात.
• विषयसूची निश्चिती (Agenda Setting) : लोकांनी कशावर विचार करावा हे माध्यमे ठरवतात (मॅककॉम्ब्स व शॉ).
• इन्फोटेनमेंट (Infotainment) : माहिती + मनोरंजन; सनसनाटी बातम्या.
• २४x७ वृत्तवाहिन्या, 'ब्रेकिंग न्यूज', TRP स्पर्धा.
• समस्या : पेड न्यूज, फेक न्यूज, पक्षपात.

ब) संस्कृती व मालिका (Culture and Soap Operas)

सोप ऑपेरा म्हणजे दीर्घकाळ चालणाऱ्या कौटुंबिक-भावनिक मालिका. अमेरिकेत रेडिओवरील अशा मालिकांना साबण कंपन्या प्रायोजक असल्याने हे नाव पडले.

• भारतात दूरदर्शनवरील हम लोग (1984) ही पहिली लोकप्रिय मालिका मानली जाते.
• कुटुंब, विवाह, सासू-सून संबंध, परंपरा हे मुख्य विषय.
• परिणाम : स्त्रियांची प्रतिमा, फॅशन, सण-समारंभ यांवर प्रभाव; पारंपरिक मूल्यांचे पुनरुत्पादन.
• इयेन आंग (Ien Ang) यांच्या Watching Dallas अभ्यासानुसार प्रेक्षक मालिकांचा अर्थ स्वतःच्या अनुभवानुसार लावतात; ते निष्क्रिय नसतात.
• टीका : अंधश्रद्धा, स्त्रीविरोधी चित्रण, अवास्तवता.

क) जाहिरात संस्कृती (Advertisement Culture)

जाहिराती केवळ वस्तू विकत नाहीत तर स्वप्ने, ओळख व जीवनशैली विकतात.

• उपभोक्तावाद (Consumerism) : 'गरज' नव्हे तर 'इच्छा' निर्माण करणे.
• चिन्ह-मूल्य (Sign Value) : बोद्रियार यांच्या मते वस्तू प्रतिष्ठेचे चिन्ह बनते.
• रेमंड विल्यम्स यांनी जाहिरातीला 'जादूची व्यवस्था' (Magic System) म्हटले; जुडिथ विल्यमसन यांनी Decoding Advertisements मध्ये जाहिरातींचे अर्थविश्लेषण केले.
• गुण : माहिती, स्पर्धा, रोजगार, सामाजिक संदेश.
• दोष : लिंगभेदी साचे, सौंदर्याचे कृत्रिम निकष, मुलांवर प्रभाव, कर्जबाजारीपणा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) उत्तर-आधुनिक संस्कृती म्हणजे काय? उत्तर-औद्योगिकता, नवे उत्पादन व माहिती समाज यांची सविस्तर चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिकीकरणाचा संस्कृतीवरील परिणाम स्पष्ट करा. जागतिक संस्कृती, ग्लोकलायझेशन व सांस्कृतिक संकरण यांचे विवेचन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : डायस्पोरा
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सायबर-प्रतिसंस्कृती
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जाहिरात संस्कृती व उपभोक्तावाद यांचा संबंध थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंगभाव, लैंगिकता आणि संस्कृती: विचारप्रणाली, शरीर आणि सांस्कृतिक राजकारण, लिंगभाव आणि भेद
• राजकारण आणि राष्ट्रवाद, बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism) आणि उत्तर-वसाहतवाद (Postcolonialism)
• सांस्कृतिक समीक्षा: सांस्कृतिक धोरण, सांस्कृतिक अभियांत्रिकी (Cultural Engineering) आणि सांस्कृतिक परिवर्तन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – The Cultural Politics and Policy: Gender, Sexuality and Culture : ideology, body and Cultural Politics, Gender and Differences; Politics and Nationalism, Multiculturalism and Postcolonization; Cultural Criticism : Cultural Policy, Cultural Engineering and Cultural Change

१. लिंगभाव, लैंगिकता आणि संस्कृती : विचारप्रणाली, शरीर आणि सांस्कृतिक राजकारण, लिंगभाव आणि भिन्नता

अर्थ व व्याख्या

लिंग (Sex) म्हणजे स्त्री-पुरुषांमधील जैविक फरक. लिंगभाव (Gender) म्हणजे समाज व संस्कृतीने स्त्री-पुरुषांना दिलेल्या भूमिका, वर्तनाच्या अपेक्षा आणि ओळख. अ‍ॅन ओकले (Ann Oakley) यांनी हा फरक स्पष्ट केला. सिमोन द बोव्हार (Simone de Beauvoir) यांनी द सेकंड सेक्स (1949) या ग्रंथात म्हटले की, स्त्री जन्माला येत नाही, ती घडवली जाते. लैंगिकता (Sexuality) म्हणजे व्यक्तीची लैंगिक इच्छा, आकर्षण आणि ओळख. ही केवळ जैविक नसून सामाजिक-सांस्कृतिक नियमांनी नियंत्रित असते.

विचारप्रणाली (Ideology)

• पितृसत्ता (Patriarchy) ही प्रमुख विचारप्रणाली पुरुषप्रधान सत्तेला नैसर्गिक व योग्य असल्याचे भासवते.
• ग्राम्शी (Gramsci) यांच्या प्रभुत्व (Hegemony) संकल्पनेनुसार स्त्रियाही अनेकदा ही विचारप्रणाली संमतीने स्वीकारतात.
• कुटुंब, धर्म, शिक्षण, माध्यमे या संस्थांमधून ही विचारप्रणाली पसरते.

शरीर आणि सांस्कृतिक राजकारण

• मिशेल फुको (Michel Foucault) : शरीरावर सत्तेचे नियंत्रण असते (शिस्तबद्ध शरीर, जैव-सत्ता). लैंगिकतेबाबतचे प्रवचन (Discourse) काय योग्य-अयोग्य हे ठरवते.
• ज्युडिथ बटलर (Judith Butler) : जेंडर ट्रबल (1990) मध्ये लिंगभाव हे सतत केलेले सादरीकरण (Performativity) आहे असे मांडले.
• लॉरा मल्वी (Laura Mulvey) : चित्रपटातील पुरुषी दृष्टी (Male Gaze) स्त्रीला केवळ पाहण्याची वस्तू बनवते.
• उदा. सौंदर्याचे मापदंड, गोरेपणाच्या क्रीमच्या जाहिराती, पडदा पद्धत, पोशाखावरील नियंत्रण.
• केट मिलेट यांनी सेक्शुअल पॉलिटिक्स (1970) मध्ये स्त्री-पुरुष संबंध हे सत्तासंबंध असल्याचे सांगितले.

लिंगभाव आणि भिन्नता

• सर्व स्त्रियांचे अनुभव एकसारखे नसतात. जात, वर्ग, धर्म, वंश, प्रदेश यांनुसार ते बदलतात.
• छेदनबिंदू सिद्धांत (Intersectionality) ही संज्ञा किम्बर्ली क्रेनशॉ (Kimberlé Crenshaw) यांनी मांडली. उदा. भारतात दलित स्त्रीला जात व लिंगभाव असे दुहेरी शोषण सहन करावे लागते.
• LGBTQ+ समूह व तृतीयपंथी यांच्या ओळखीचा प्रश्न. भारतात सर्वोच्च न्यायालयाने 2018 मध्ये (नवतेज सिंग जोहर खटला) प्रौढांमधील संमतीने असलेल्या समलैंगिक संबंधांना गुन्ह्याच्या कक्षेतून वगळले.

२. राजकारण आणि राष्ट्रवाद, बहुसांस्कृतिकता आणि उत्तर-वसाहतवाद

राजकारण आणि राष्ट्रवाद

• राष्ट्रवाद (Nationalism) म्हणजे एका राष्ट्राशी असलेली भावनिक निष्ठा व सामूहिक ओळख.
• बेनेडिक्ट अँडरसन (Benedict Anderson) : राष्ट्र हा कल्पित समुदाय (Imagined Community) आहे. मुद्रण भांडवलशाही (वृत्तपत्रे, पुस्तके) यामुळे लोकांना एकत्वाची भावना मिळाली.
• राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत, सण, स्मारके, खेळ ही राष्ट्रवादाची सांस्कृतिक प्रतीके आहेत.
• सकारात्मक बाजू : एकता, स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा. नकारात्मक बाजू : अल्पसंख्याकांचे वगळले जाणे, संकुचित राष्ट्रवाद.

बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism)

• एका समाजात अनेक संस्कृती, भाषा, धर्म यांचे सन्मानाने सहअस्तित्व म्हणजे बहुसांस्कृतिकता.
• विचारवंत : चार्ल्स टेलर (मान्यतेचे राजकारण - Politics of Recognition), भिखू पारेख.
• भारत : विविधतेत एकता. संविधानातील कलम 29 व 30 अल्पसंख्याकांच्या सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्कांचे संरक्षण करतात.
• टीका : समाजाचे तुकडे होण्याची भीती, गटांमध्ये अंतर वाढणे.

उत्तर-वसाहतवाद (Postcolonialism)

• वसाहतवादाचा पूर्वीच्या वसाहतींच्या संस्कृती, भाषा व मनावर झालेला परिणाम अभ्यासणारा दृष्टिकोन.
• एडवर्ड सईद : ओरिएंटलिझम (1978) – पाश्चात्त्यांनी पौर्वात्यांना मागास, गूढ म्हणून रंगवले.
• होमी भाभा : संकर (Hybridity) आणि अनुकरण (Mimicry).
• गायत्री चक्रवर्ती स्पिवाक : कॅन द सबाल्टर्न स्पीक? – दुर्लक्षित वर्गाचा आवाज.
• फ्रांत्झ फॅनन : वसाहतवादाचे मानसिक परिणाम. न्गुगी वा थियोंगो : डीकॉलनायझिंग द माइंड (मनाचे वसाहतमुक्तीकरण).
• भारतीय उदा. मॅकॉले यांचे शिक्षणविषयक टिपण (1835), इंग्रजीचे वर्चस्व.

३. सांस्कृतिक समीक्षा : सांस्कृतिक धोरण, सांस्कृतिक अभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक परिवर्तन

सांस्कृतिक समीक्षा (Cultural Criticism)

संस्कृतीतील सत्तासंबंध, विचारप्रणाली व विषमता उघड करणारे चिकित्सक विश्लेषण म्हणजे सांस्कृतिक समीक्षा.

सांस्कृतिक धोरण (Cultural Policy)

• कला, भाषा, वारसा, माध्यमे यांच्या संवर्धनासाठी शासनाने आखलेले नियोजन.
• टोनी बेनेट (Tony Bennett) यांनी सांस्कृतिक अभ्यासात धोरणाचा विचार आवश्यक असल्याचे मांडले.
• भारत : सांस्कृतिक मंत्रालय, संगीत नाटक अकादमी, साहित्य अकादमी, ललित कला अकादमी, संविधानाची आठवी अनुसूची (भाषा).
• उद्देश : वारसा जतन, लोककला संवर्धन, सांस्कृतिक ओळख टिकवणे.

सांस्कृतिक अभियांत्रिकी (Cultural Engineering)

• शासन किंवा संस्थांनी ठरवून, नियोजनपूर्वक लोकांची मूल्ये, सवयी व श्रद्धा बदलण्याचा प्रयत्न.
• उदा. तुर्कस्तानातील केमाल अतातुर्क यांच्या सुधारणा, चीनमधील सांस्कृतिक क्रांती (1966-76), भारतातील जनजागृती मोहिमा (स्वच्छता, बेटी बचाओ इ.).
• गुण : अंधश्रद्धा निर्मूलन, सामाजिक सुधारणा. दोष : सक्ती, विविधतेचा नाश, प्रचारकी स्वरूप.

सांस्कृतिक परिवर्तन (Cultural Change)

• संस्कृतीतील मूल्ये, रूढी, जीवनशैली यांमध्ये होणारा बदल.
• कारणे : शोध (Innovation), प्रसार (Diffusion), संस्कृतीग्रहण (Acculturation), तंत्रज्ञान, जागतिकीकरण, शिक्षण, कायदे.
• ऑगबर्न (Ogburn) : सांस्कृतिक विलंब (Cultural Lag) – भौतिक संस्कृती लवकर बदलते, अभौतिक संस्कृती मागे राहते.
• भारतीय उदा. संस्कृतीकरण (एम. एन. श्रीनिवास), पाश्चिमात्यीकरण, स्मार्टफोनमुळे बदललेली जीवनशैली.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव आणि लैंगिकता यांचा अर्थ स्पष्ट करून विचारप्रणाली, शरीर आणि सांस्कृतिक राजकारण यांचा परस्परसंबंध सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) राष्ट्रवाद, बहुसांस्कृतिकता आणि उत्तर-वसाहतवाद या संकल्पना स्पष्ट करून भारतीय संदर्भात त्यांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सांस्कृतिक अभियांत्रिकी.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : एडवर्ड सईद यांचा ओरिएंटलिझम सिद्धांत.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सांस्कृतिक धोरण म्हणजे काय? त्याचे उद्देश लिहा.