सामाजिक चळवळींचे समाजशास्त्र (Sociology of Social Movement) BASOC5E03

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सामाजिक चळवळींची व्याख्यात्मक वैशिष्ट्ये व प्रकार, उदा. सुधारणावादी, पुनरुज्जीवनवादी, क्रांतिकारी, निषेधात्मक, प्रतिचळवळी
• सामाजिक चळवळीचे सिद्धांत : सापेक्ष वंचितता सिद्धांत (Relative Deprivation Theory), संरचनात्मक ताण सिद्धांत (Structural Strain Theory), संसाधन संघटन सिद्धांत (Resource Mobilization Theory) आणि राजकीय प्रक्रिया सिद्धांत (Political Process Theory)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Understanding Social Movements: Defining Features and Types of Social Movements, viz. Reform, Revival, Revolutionary, Protest, Counter Movements; Theories of Social Movement : Relative deprivation theory, structural strain theory, resource mobilization theory and political process theory

१. सामाजिक चळवळीची व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि प्रकार (Defining Features and Types of Social Movements)

अर्थ

सामाजिक चळवळ (Social Movement) म्हणजे समाजातील एखाद्या व्यवस्थेत बदल घडवून आणण्यासाठी किंवा होणारा बदल रोखण्यासाठी लोकांनी संघटितपणे आणि दीर्घकाळ केलेला सामूहिक प्रयत्न. ही सामूहिक कृती (Collective Action) एखाद्या समान ध्येयाने आणि विचारसरणीने प्रेरित असते.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• हर्बर्ट ब्लूमर (Herbert Blumer): सामाजिक चळवळ म्हणजे जीवनाची नवी व्यवस्था प्रस्थापित करण्यासाठी केलेला सामूहिक उपक्रम होय.
• एम. एस. ए. राव (M.S.A. Rao): एखाद्या विचारसरणीच्या आधारे समाजाच्या एका भागाने आंशिक किंवा पूर्ण बदल घडवण्यासाठी केलेला संघटित प्रयत्न म्हणजे सामाजिक चळवळ.

सामाजिक चळवळीची वैशिष्ट्ये

1. सामूहिक कृती: चळवळ एका व्यक्तीची नसून अनेक लोकांची संघटित कृती असते.
2. निश्चित ध्येय: बदल घडवणे किंवा बदलाला विरोध करणे हे ठरलेले उद्दिष्ट असते.
3. विचारसरणी (Ideology): चळवळीला दिशा देणारी विचारप्रणाली असते.
4. नेतृत्व व संघटन: नेते, कार्यकर्ते आणि संघटना चळवळ पुढे नेतात.
5. सातत्य: चळवळ काही काळ टिकणारी असते; ती क्षणिक गर्दी (Crowd) किंवा दंगल नसते.
6. संस्थाबाह्य मार्ग: मोर्चे, सत्याग्रह, उपोषण, निदर्शने इत्यादी पद्धती वापरल्या जातात.
7. सामूहिक ओळख: सहभागी लोकांमध्ये ‘आपण’ ही भावना निर्माण होते.

सामाजिक चळवळीचे प्रकार

(अ) सुधारणावादी चळवळ (Reform Movement): संपूर्ण व्यवस्था न बदलता तिच्यातील काही दोष दूर करण्याचा प्रयत्न. ही चळवळ कायदेशीर व शांततापूर्ण मार्ग स्वीकारते. उदा. राजा राममोहन रॉय यांचा ब्राह्मो समाज (सती प्रथा विरोध), महात्मा फुले यांचा सत्यशोधक समाज.

(ब) पुनरुज्जीवनवादी चळवळ (Revival Movement): भूतकाळातील ‘सुवर्णयुग’, जुनी मूल्ये, परंपरा किंवा धर्माचे मूळ स्वरूप पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न. उदा. स्वामी दयानंद सरस्वती यांचा आर्य समाज (‘वेदांकडे परत चला’).

(क) क्रांतिकारी चळवळ (Revolutionary Movement): संपूर्ण सामाजिक, आर्थिक व राजकीय व्यवस्था मुळापासून बदलण्याचे ध्येय. प्रसंगी हिंसक मार्गाचाही वापर होऊ शकतो. उदा. रशियन क्रांती (१९१७), नक्षलबारी चळवळ (१९६७).

(ड) निषेध चळवळ (Protest Movement): एखाद्या विशिष्ट अन्याय, धोरण किंवा निर्णयाविरुद्ध असंतोष व्यक्त करणारी चळवळ. उदा. चिपको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन.

(इ) प्रतिचळवळ (Counter Movement): एखाद्या चालू चळवळीमुळे होणाऱ्या बदलाला विरोध करण्यासाठी उभी राहणारी चळवळ. ही सहसा जुनी स्थिती टिकवण्याचा प्रयत्न करते. उदा. मंडल आयोगाच्या शिफारशींविरोधातील आरक्षणविरोधी आंदोलन (१९९०).

२. सामाजिक चळवळीचे सिद्धांत (Theories of Social Movement)

(अ) सापेक्ष वंचितता सिद्धांत (Relative Deprivation Theory)

अर्थ: लोक जेव्हा स्वतःची स्थिती इतरांशी तुलना करतात आणि आपल्याला जे मिळायला हवे ते मिळत नाही असे त्यांना वाटते, तेव्हा असंतोष निर्माण होऊन चळवळ जन्म घेते.

• विचारवंत: सॅम्युअल स्टाउफर, डब्ल्यू. जी. रन्सिमन, टेड गर (Ted Gurr - ‘Why Men Rebel’).
• अपेक्षा (Expectations) आणि प्रत्यक्ष प्राप्ती (Capabilities) यांतील दरी हे असंतोषाचे कारण.
• वंचितता ‘निरपेक्ष’ नसून ‘सापेक्ष’ असते, म्हणजे तुलनेतून जाणवते.
• उदा. शिक्षण घेतलेल्या दलित युवकांमध्ये समान संधी न मिळाल्याने निर्माण झालेला असंतोष.

मर्यादा: सर्वच वंचित गट चळवळ उभारत नाहीत; संघटन व साधनांचे महत्त्व हा सिद्धांत दुर्लक्षित करतो.

(ब) संरचनात्मक ताण सिद्धांत (Structural Strain Theory)

विचारवंत: नील स्मेल्सर (Neil Smelser) - ‘Theory of Collective Behaviour’ (१९६२). समाजरचनेतील ताण आणि असमतोल यामुळे सामूहिक वर्तन घडते. यासाठी सहा घटक (Value-added approach) आवश्यक:

1. संरचनात्मक अनुकूलता (Structural Conduciveness) - चळवळीला अनुकूल परिस्थिती.
2. संरचनात्मक ताण (Structural Strain) - अन्याय, असमानता, अस्थिरता.
3. सामान्यीकृत विश्वास (Generalized Belief) - समस्येचे कारण व उपाय याबद्दल समान समज.
4. तात्कालिक कारण (Precipitating Factor) - ठिणगी पाडणारी घटना.
5. कृतीसाठी संघटन (Mobilization for Action) - नेतृत्व व संघटना.
6. सामाजिक नियंत्रण (Social Control) - शासन/पोलिसांची प्रतिक्रिया.

मर्यादा: हा सिद्धांत चळवळीला काहीसे ‘असामान्य वर्तन’ मानतो, अशी टीका होते.

(क) संसाधन संघटन सिद्धांत (Resource Mobilization Theory)

विचारवंत: जॉन मॅकार्थी व मेयर झाल्ड (McCarthy and Zald), चार्ल्स टिली.

• फक्त असंतोष पुरेसा नाही; संसाधने (पैसा, लोक, वेळ, माहिती, माध्यमे, नेतृत्व) यांचे संघटन झाले तरच चळवळ यशस्वी होते.
• चळवळ ही तर्कसंगत (Rational) कृती मानली जाते.
• सामाजिक चळवळ संघटनांची (SMOs) भूमिका महत्त्वाची.

मर्यादा: साधनहीन गरीब गटांच्या चळवळी आणि भावना, ओळख यांचे महत्त्व कमी लेखले जाते.

(ड) राजकीय प्रक्रिया सिद्धांत (Political Process Theory)

विचारवंत: डग मॅकॲडम (Doug McAdam), सिडनी टॅरो, चार्ल्स टिली.

• राजकीय संधी रचना (Political Opportunity Structure): शासनातील फूट, लोकशाही स्वातंत्र्य, सहयोगी नेते मिळणे यामुळे चळवळीला संधी मिळते.
• संघटनात्मक रचना (Mobilizing Structures): पूर्वीपासून असलेले नेटवर्क.
• मांडणी (Framing) व बोधात्मक मुक्ती (Cognitive Liberation): ‘परिस्थिती बदलता येते’ असा विश्वास.
• उदा. अमेरिकेतील नागरी हक्क चळवळ.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळ म्हणजे काय? सामाजिक चळवळीची वैशिष्ट्ये सांगून तिचे विविध प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळीचे संसाधन संघटन सिद्धांत आणि राजकीय प्रक्रिया सिद्धांत सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सापेक्ष वंचितता सिद्धांत.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) नील स्मेल्सर यांचा संरचनात्मक ताण सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: प्रतिचळवळ (Counter Movement).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सामाजिक चळवळींचे आधार : जात, वर्ग, लिंगभाव, धर्म आणि वांशिकता
• सामाजिक चळवळीतील मुद्दे : सामाजिक संरचना आणि सामाजिक चळवळ; अस्मिता, संस्कृती आणि सामाजिक चळवळ; सामाजिक-आर्थिक व राजकीय हितसंबंध आणि सामाजिक चळवळ

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Social Movements and Social Transformation: Bases of Social Movements: Caste, Class, Gender, Religion and Ethnicity; Issues in Social Movement: social structure and social movement, identity, culture and social movement, socio-economic and political interests and social movement

प्रस्तावना : सामाजिक चळवळी आणि सामाजिक परिवर्तन

सामाजिक चळवळ म्हणजे समाजातील एखाद्या समस्येविरुद्ध किंवा बदलासाठी लोकांनी संघटितपणे आणि दीर्घकाळ केलेला सामूहिक प्रयत्न. चळवळी समाजात सामाजिक परिवर्तन (Social Transformation) घडवून आणतात किंवा त्याला विरोध करतात. चळवळींचा जन्म कोणत्या तरी सामाजिक आधारावर (Bases) होतो, जसे जात, वर्ग, लिंग, धर्म आणि वांशिकता.

१. जात आधारित चळवळी (Caste based Movements)

अर्थ : जातिव्यवस्थेतील विषमता, अस्पृश्यता आणि शोषण यांविरुद्ध खालच्या जातींनी समानता व सन्मानासाठी केलेल्या चळवळी.

• सत्यशोधक समाज (१८७३) : महात्मा जोतीराव फुले यांनी ब्राह्मणी वर्चस्व व पुरोहितशाहीला विरोध केला.
• महाड सत्याग्रह (१९२७) : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी चवदार तळ्याचे पाणी अस्पृश्यांसाठी खुले करण्यासाठी लढा दिला; पुढे काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह (१९३०) झाला.
• स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement) : तामिळनाडूत पेरियार ई. व्ही. रामासामी यांनी सुरू केली.
• एस.एन.डी.पी. (SNDP) चळवळ : केरळमध्ये श्री नारायण गुरु यांच्या प्रेरणेने इझवा समाजाची उन्नती.
• दलित पँथर (१९७२) : मुंबईत तरुण दलित लेखक-कार्यकर्त्यांनी स्थापन केलेली आक्रमक चळवळ.

परिणाम : अस्पृश्यता निर्मूलन, शिक्षण व आरक्षणाची मागणी, दलित साहित्य आणि राजकीय जागृती.

२. वर्ग आधारित चळवळी (Class based Movements)

अर्थ : आर्थिक शोषणाविरुद्ध शेतकरी, शेतमजूर, कामगार यांनी केलेल्या चळवळी. या विचाराचा मुख्य आधार कार्ल मार्क्स (Karl Marx) यांचा वर्गसंघर्ष सिद्धांत आहे.

• शेतकरी चळवळी : तेभागा चळवळ (बंगाल, १९४६-४७), तेलंगणा चळवळ (१९४६-५१), नक्षलबारी उठाव (१९६७).
• कामगार चळवळी : अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC, १९२०) सारख्या कामगार संघटनांनी वेतन, कामाचे तास व सुरक्षिततेसाठी लढा दिला.
• नवे शेतकरी आंदोलन : १९८० च्या दशकात शेतमालाला योग्य भाव मिळावा यासाठी (उदा. महाराष्ट्रात शरद जोशी यांची शेतकरी संघटना).

३. लिंगभाव आधारित चळवळी (Gender based Movements)

अर्थ : स्त्रियांवरील अन्याय, भेदभाव आणि पितृसत्ता (Patriarchy) यांविरुद्ध स्त्री-पुरुष समानतेसाठी केलेल्या चळवळी.

• सुधारणावादी टप्पा : सावित्रीबाई फुले यांचे स्त्रीशिक्षण कार्य, ताराबाई शिंदे यांचे 'स्त्रीपुरुषतुलना' लेखन, विधवा पुनर्विवाह व बालविवाह विरोध.
• स्वातंत्र्योत्तर टप्पा : हुंडाविरोधी आंदोलन, बलात्कारविरोधी कायद्यातील बदलांसाठी आंदोलन, कौटुंबिक हिंसाचाराविरुद्ध लढा.
• चिपको आंदोलन (१९७३) : पर्यावरण रक्षणात ग्रामीण स्त्रियांचा मोठा सहभाग.

परिणाम : स्त्रियांचे हक्क, संरक्षणात्मक कायदे, राजकीय सहभाग आणि जागृती वाढली.

४. धर्म आधारित चळवळी (Religion based Movements)

अर्थ : धर्मातील अंधश्रद्धा व कुप्रथा दूर करणे (सुधारणा) किंवा धर्माच्या मूळ स्वरूपाकडे परत जाणे (पुनरुज्जीवन) यासाठीच्या चळवळी.

• ब्राह्मो समाज (१८२८) : राजा राममोहन रॉय - सती प्रथा विरोध.
• प्रार्थना समाज (१८६७) : महाराष्ट्रातील सुधारणावादी चळवळ.
• आर्य समाज (१८७५) : स्वामी दयानंद सरस्वती - 'वेदांकडे परत चला'.
• अलीगढ चळवळ : सर सय्यद अहमद खान - मुस्लिमांमध्ये आधुनिक शिक्षण.
• सिंग सभा व अकाली चळवळ : शीख धर्मातील सुधारणा व गुरुद्वारांचे व्यवस्थापन.

दोष : काही वेळा धार्मिक चळवळी सांप्रदायिकता (Communalism) वाढवतात.

५. वांशिकता आधारित चळवळी (Ethnicity based Movements)

अर्थ : समान भाषा, संस्कृती, वंश व प्रदेश असलेल्या गटांनी आपली स्वतंत्र ओळख, स्वायत्तता किंवा स्वतंत्र राज्यासाठी केलेल्या चळवळी.

• उदाहरणे : झारखंड चळवळ (२००० मध्ये स्वतंत्र राज्य), बोडो चळवळ, नागा चळवळ, गोरखालँड चळवळ, मिझो चळवळ.
• कारणे : आर्थिक मागासलेपण, ओळख हरवण्याची भीती, नैसर्गिक संसाधनांवरील हक्क, राजकीय दुर्लक्ष.

आधारांची तुलना

६. सामाजिक संरचना आणि सामाजिक चळवळ (Social Structure and Social Movement)

सामाजिक संरचना म्हणजे समाजातील संस्था, भूमिका, दर्जा आणि संबंधांची स्थिर रचना. संरचनेतील विषमता व ताण चळवळींना जन्म देतात.

• संरचनात्मक ताण : नील स्मेलसर (Neil Smelser) यांच्या मते संरचनेतील ताणामुळे सामूहिक वर्तन घडते.
• दुहेरी संबंध : संरचना चळवळ निर्माण करते आणि चळवळ संरचना बदलते. उदा. जातिविरोधी चळवळींमुळे आरक्षण व कायदे आले.
• संरचनेचा अडथळा : परंपरागत संरचना बदलांना विरोध करते, त्यामुळे प्रतिचळवळी (Counter Movements) निर्माण होतात.

७. ओळख आणि सामाजिक चळवळ (Identity and Social Movement)

ओळख म्हणजे 'आम्ही कोण आहोत' याची सामूहिक जाणीव. आधुनिक काळात अनेक चळवळी आर्थिक नव्हे तर ओळख व सन्मानासाठी होतात.

• नव्या सामाजिक चळवळी (New Social Movements) : अलेन तूरेन (Alain Touraine), अल्बर्टो मेलुची (Alberto Melucci) यांनी ओळख, जीवनशैली व मूल्यांवर आधारित चळवळींचा अभ्यास केला.
• उदाहरणे : दलित अस्मिता, स्त्रीवादी चळवळ, आदिवासी ओळख, पर्यावरण चळवळ.
• सामूहिक ओळख : सदस्यांमध्ये एकता, बांधिलकी व 'आपलेपणा' निर्माण करते.

८. संस्कृती आणि सामाजिक चळवळ (Culture and Social Movement)

• चळवळी आपल्या प्रतीके, गीते, घोषणा, साहित्य, नायक व सण यांच्या माध्यमातून लोकांना एकत्र आणतात. उदा. दलित साहित्य, जलसे, शाहिरी.
• सांस्कृतिक चौकट (Framing) : समस्येची मांडणी लोकांना पटेल अशा पद्धतीने करणे.
• चळवळी संस्कृती बदलतात - नवीन मूल्ये, विचार व जीवनपद्धती रुजवतात (उदा. धर्मांतर चळवळ, १९५६).
• प्रबळ संस्कृतीला आव्हान देणारी प्रति-संस्कृती (Counter Culture) निर्माण होते.

९. सामाजिक-आर्थिक व राजकीय हितसंबंध आणि सामाजिक चळवळ (Socio-economic and Political Interests and Social Movement)

• आर्थिक हित : जमीन, वेतन, रोजगार, शेतमालाचा भाव यासाठी चळवळी होतात (शेतकरी व कामगार चळवळी).
• सामाजिक हित : शिक्षण, आरक्षण, सन्मान व समान दर्जा (उदा. मंडल आयोगानंतरच्या मागासवर्गीय चळवळी).
• राजकीय हित : सत्तेत वाटा, प्रतिनिधित्व, स्वतंत्र राज्य किंवा स्वायत्तता (उदा. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, झारखंड चळवळ).
• राजकीय पक्षांशी संबंध : काही चळवळींतून राजकीय पक्ष जन्माला येतात; तर काही वेळा पक्ष चळवळींचा वापर स्वार्थासाठी करतात.
• संसाधन संकलन सिद्धांत (Resource Mobilization Theory) : हितसंबंध साध्य करण्यासाठी पैसा, नेतृत्व व संघटना आवश्यक असतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळींचे विविध आधार (जात, वर्ग, लिंगभाव, धर्म व वांशिकता) उदाहरणांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक संरचना, ओळख आणि संस्कृती यांचा सामाजिक चळवळींशी असलेला संबंध स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतातील जात आधारित चळवळी.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : लिंगभाव आधारित (स्त्री) चळवळी.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सामाजिक-आर्थिक व राजकीय हितसंबंध आणि सामाजिक चळवळ यांचा संबंध थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सामाजिक चळवळींमधील नेतृत्व आणि संघटना
• सामाजिक चळवळींमधील विचारप्रणाली : विचारप्रणालीचे प्रकार आणि सामाजिक चळवळी, चळवळीला दिशा देणारी व असंतोष निर्माण करणारी विचारप्रणाली

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Scenario of Social Movements in India: Leadership and organizations in social movements; Ideology in social movements: Types of ideology and social movements, ideology guiding movement and creating unrest

१. सामाजिक चळवळीतील नेतृत्व आणि संघटना (Leadership and Organizations in Social Movements)

नेतृत्वाचा अर्थ

सामाजिक चळवळीत लोकांना एकत्र आणणारी, त्यांना दिशा देणारी आणि ध्येयाकडे नेणारी व्यक्ती म्हणजे नेता. नेता व अनुयायी यांच्यातील प्रभावाचे नाते म्हणजे नेतृत्व (Leadership). नेतृत्वाशिवाय असंतोष विस्कळीत राहतो. त्याला संघटित चळवळीचे रूप नेतृत्वच देते.

नेतृत्वाचे प्रकार (मॅक्स वेबर – Max Weber)

• करिश्माई नेतृत्व (Charismatic): नेत्याच्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वावर आणि लोकांच्या श्रद्धेवर आधारित नेतृत्व. उदा. महात्मा गांधी.
• पारंपरिक नेतृत्व (Traditional): परंपरा, वंश किंवा धार्मिक स्थानावर आधारित नेतृत्व. उदा. धार्मिक पुनरुज्जीवन चळवळीतील गुरू किंवा मठाधिपती.
• वैधानिक-तर्कसंगत नेतृत्व (Legal-Rational): नियम, निवडणूक आणि पदावर आधारित नेतृत्व. उदा. कामगार संघटनेचा निवडून आलेला अध्यक्ष.

चळवळीच्या टप्प्यांनुसार नेत्याच्या भूमिका

• आंदोलक (Agitator): असंतोष जागा करतो आणि लोकांच्या भावना पेटवतो.
• प्रेषित / द्रष्टा (Prophet): नवीन विचार आणि भविष्याचे स्वप्न मांडतो.
• प्रशासक (Administrator): संघटना, पैसा आणि कार्यक्रम यांचे व्यवस्थापन करतो.
• मुत्सद्दी (Statesman): शासन व इतर गटांशी वाटाघाटी करून मागण्या मान्य करून घेतो.

नेत्याची कार्ये

1. समस्येची स्पष्ट मांडणी करणे.
2. ध्येय व कार्यक्रम ठरविणे.
3. लोकांना संघटित (Mobilize) करणे.
4. विचारसरणीचा प्रचार करणे.
5. अनुयायांमध्ये एकता व मनोबल टिकवणे.

भारतीय उदाहरणे

महात्मा फुले (सत्यशोधक समाज, १८७३), डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (दलित चळवळ, महाड सत्याग्रह १९२७), महात्मा गांधी (स्वातंत्र्य चळवळ), सुंदरलाल बहुगुणा (चिपको आंदोलन), मेधा पाटकर (नर्मदा बचाओ आंदोलन), शरद जोशी (शेतकरी संघटना).

संघटनेचा अर्थ व महत्त्व

चळवळीची ध्येये साध्य करण्यासाठी निर्माण केलेली नियम, पदे आणि कार्यविभागणी असलेली रचना म्हणजे संघटना (Organization). संसाधन संकलन सिद्धांतानुसार (Resource Mobilization Theory) चळवळीचे यश बऱ्याच अंशी संघटनेवर अवलंबून असते.

• औपचारिक संघटना: लिखित घटना, पदाधिकारी, सदस्यत्व असते. उदा. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१८८५), आर्य समाज (१८७५).
• अनौपचारिक संघटना: सैल रचना आणि स्थानिक गट असतात. उदा. सुरुवातीच्या काळातील चिपको आंदोलन.

संघटनेची कार्ये: पैसा व माणसे जमविणे, संवाद व प्रचार करणे, निर्णयप्रक्रिया चालविणे आणि चळवळीला सातत्य देणे.

संघटनेच्या समस्या: नोकरशाहीकरण, गटबाजी, फूट आणि नेतृत्वाची मक्तेदारी. रॉबर्ट मिशेल्स (Robert Michels) यांच्या अल्पजनसत्तेच्या लोहनियमानुसार (Iron Law of Oligarchy) मोठ्या संघटनेची सत्ता हळूहळू मोजक्या नेत्यांच्या हाती जाते.

२. सामाजिक चळवळीतील विचारसरणी (Ideology in Social Movements)

विचारसरणीचा अर्थ

विचारसरणी (Ideology) म्हणजे समाजातील परिस्थितीचे स्पष्टीकरण देणारी, काय चूक आहे हे सांगणारी आणि पर्यायी व्यवस्था सुचविणारी श्रद्धा, मूल्ये व विचार यांची सुसंगत व्यवस्था होय. कार्ल मॅनहाईम (Karl Mannheim) यांनी Ideology and Utopia या ग्रंथात विचारसरणी (विद्यमान व्यवस्थेचे समर्थन करणारे विचार) आणि युटोपिया (बदलाची प्रेरणा देणारे विचार) यांतील फरक मांडला.

विचारसरणीची वैशिष्ट्ये

• समाजव्यवस्थेची चिकित्सा करते.
• ध्येय व मार्ग स्पष्ट करते.
• भावनिक आवाहन करते.
• गटाला सामूहिक ओळख देते.

विचारसरणीचे प्रकार आणि सामाजिक चळवळी

विचारसरणी चळवळीला मार्गदर्शन कसे करते?

1. समस्येचे निदान: अन्यायाचे कारण कोण किंवा काय आहे ते सांगते.
2. ध्येय निश्चिती: कोणता समाज हवा आहे याचे चित्र देते.
3. मार्ग निवड: अहिंसक की हिंसक, घटनात्मक की क्रांतिकारी मार्ग हे ठरवते.
4. वैधता (Legitimacy): चळवळीच्या कृतींना नैतिक समर्थन देते.
5. एकता व ओळख: 'आपण' विरुद्ध 'ते' अशी भावना निर्माण करून सदस्यांना जोडते.
6. सातत्य: नेता बदलला तरी विचारामुळे चळवळ टिकून राहते.

विचारसरणी असंतोष कसा निर्माण करते?

• विद्यमान व्यवस्थेतील अन्याय व विषमता उघड करते.
• लोकांमध्ये सापेक्ष वंचिततेची (Relative Deprivation) जाणीव निर्माण करते.
• 'नशीब' समजून सहन केलेला अन्याय बदलता येतो, असा विश्वास देते.
• सामूहिक जाणीव (Collective Consciousness) तयार करते.
• पर्यायी समाजाचे आकर्षक स्वप्न दाखवते.

उदा. डॉ. आंबेडकरांच्या 'शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा' या संदेशाने दलितांमध्ये जातिव्यवस्थेविरुद्ध जाणीव व असंतोष निर्माण झाला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळीतील नेतृत्वाचा अर्थ सांगून नेतृत्वाचे प्रकार व नेत्याची कार्ये भारतीय उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) विचारसरणी म्हणजे काय? विचारसरणीचे प्रकार सांगून विचारसरणी चळवळीला मार्गदर्शन कसे करते व असंतोष कसा निर्माण करते ते सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सामाजिक चळवळीतील संघटनेचे महत्त्व व समस्या यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) करिश्माई नेतृत्व (Charismatic Leadership) – टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) रॉबर्ट मिशेल्स यांचा अल्पजनसत्तेचा लोहनियम स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• प्रसारमाध्यमे आणि सामाजिक चळवळ, लोकमत आणि सामाजिक चळवळ, लोकशाही आणि सामाजिक चळवळ
• सामाजिक चळवळीचे प्रसरण (Diffusion), सामिलीकरण (Absorption) आणि विखंडन (Fragmentation)
• प्रतिचळवळी आणि सामाजिक परिवर्तन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Social Movements in the Contemporary Times: Media and social movement, public opinion social movement, democracy and social movement; Diffusion, absorption, and fragmentation of social movement; Counter movements and social transformation

१. माध्यमे आणि सामाजिक चळवळ, लोकमत आणि सामाजिक चळवळ, लोकशाही आणि सामाजिक चळवळ

(अ) माध्यमे आणि सामाजिक चळवळ (Media and Social Movement)

अर्थ: वृत्तपत्रे, रेडिओ, दूरचित्रवाणी, चित्रपट आणि आजचे सामाजिक माध्यम (Social Media) ही जनसंवादाची साधने आहेत. चळवळीचे विचार, मागण्या आणि कार्यक्रम लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम माध्यमे करतात. म्हणून माध्यमांना चळवळीचा ऑक्सिजन म्हटले जाते.

माध्यमांची भूमिका:

• जागृती: अन्याय, शोषण आणि प्रश्न समाजासमोर मांडणे.
• संघटन: विखुरलेल्या लोकांना एकत्र आणणे व आंदोलनाचे नियोजन करणे.
• विचारप्रसार: चळवळीची विचारसरणी (Ideology) सर्वदूर पोहोचवणे.
• दबाव निर्माण करणे: सरकार व प्रशासनावर प्रश्न सोडवण्यासाठी दबाव आणणे.
• दस्तऐवजीकरण: चळवळीच्या घटनांची नोंद ठेवणे.

उदाहरणे: लोकमान्य टिळकांचे केसरी, महात्मा गांधींचे यंग इंडिया व हरिजन, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे मूकनायक (1920) व बहिष्कृत भारत (1927). आधुनिक काळात 2011 चे भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलन (अण्णा हजारे) आणि 2012 च्या निर्भया प्रकरणानंतरची आंदोलने यांत दूरचित्रवाणी व सामाजिक माध्यमांची मोठी भूमिका होती. जागतिक पातळीवर अरब स्प्रिंग (Arab Spring) हे उदाहरण दिले जाते.

मर्यादा: माध्यमांचा व्यापारी दृष्टिकोन, पक्षपाती वार्तांकन, खोट्या बातम्या (Fake News), फक्त सनसनाटी घटनांनाच प्रसिद्धी, ऑनलाइन पाठिंबा प्रत्यक्ष कृतीत न उतरणे.

(ब) लोकमत आणि सामाजिक चळवळ (Public Opinion and Social Movement)

अर्थ: एखाद्या सार्वजनिक प्रश्नाबाबत समाजातील बहुसंख्य लोकांचे सामूहिक मत म्हणजे लोकमत.

• चळवळ लोकमत घडवते आणि लोकमत चळवळीला बळ देते; हे परस्परावलंबी नाते आहे.
• लोकमत अनुकूल असल्यास चळवळीला सदस्य, निधी व नैतिक पाठिंबा मिळतो.
• लोकमत प्रतिकूल झाल्यास चळवळ दुर्बल होते.
• जर्मन विचारवंत युर्गेन हेबरमास यांची सार्वजनिक क्षेत्र (Public Sphere) ही संकल्पना येथे महत्त्वाची आहे. मुक्त चर्चेतून लोकमत तयार होते.

उदाहरण: चिपको आंदोलन (1973) आणि नर्मदा बचाव आंदोलन (मेधा पाटकर) यांनी पर्यावरणाविषयी व्यापक लोकमत तयार केले.

(क) लोकशाही आणि सामाजिक चळवळ (Democracy and Social Movement)

• लोकशाहीत भाषण, संघटना व शांततापूर्ण सभा यांचे स्वातंत्र्य असते. त्यामुळे चळवळींना वाव मिळतो.
• चळवळी उपेक्षित घटकांना आवाज देतात आणि लोकशाही अधिक सहभागी बनवतात.
• चळवळींमुळे नवे कायदे व धोरणे तयार होतात. उदा. माहितीचा अधिकार कायदा (RTI) 2005 याच्यामागे जनआंदोलनांचा वाटा होता.
• चार्ल्स टिली यांच्या मते सामाजिक चळवळ आणि लोकशाहीचा विकास यांचा जवळचा संबंध आहे.
• हुकूमशाहीत चळवळी दडपल्या जातात; म्हणून लोकशाही हे चळवळींसाठी पोषक वातावरण आहे.

२. सामाजिक चळवळीचा प्रसार, सामावून घेणे आणि विघटन

(अ) प्रसार (Diffusion)

एका ठिकाणच्या चळवळीचे विचार, पद्धती व घोषणा दुसऱ्या प्रदेशात किंवा देशात पसरणे म्हणजे प्रसार.

• उदाहरण: गांधीजींच्या सत्याग्रहाचा प्रभाव अमेरिकेतील नागरी हक्क चळवळीवर (मार्टिन ल्युथर किंग) पडला.
• अमेरिकेतील ब्लॅक पँथर चळवळीपासून प्रेरणा घेऊन महाराष्ट्रात दलित पँथर (1972) स्थापन झाली.
• प्रसाराची साधने: माध्यमे, स्थलांतर, नेते, साहित्य, इंटरनेट.

(ब) सामावून घेणे (Absorption / Co-optation)

चळवळीच्या मागण्या, नेते किंवा कार्यक्रम शासनव्यवस्था, राजकीय पक्ष किंवा प्रस्थापित संस्था आपल्यात सामावून घेतात.

• मागण्या कायद्यात किंवा धोरणात समाविष्ट होतात; त्यामुळे चळवळीची तीव्रता कमी होते.
• नेत्यांना पदे देऊन चळवळ शांत केली जाते.
• उदाहरण: भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलनातून पुढे राजकीय पक्षाची निर्मिती झाली; म्हणजे चळवळ संस्थात्मक राजकारणात रूपांतरित झाली.

(क) विघटन (Fragmentation)

अंतर्गत मतभेदांमुळे चळवळ अनेक गटांत विभागली जाणे म्हणजे विघटन.

• कारणे: नेतृत्वातील संघर्ष, वैचारिक मतभेद, जात-वर्ग-प्रदेश भेद, स्वार्थ, बाह्य दडपशाही.
• परिणाम: ताकद कमी होणे, उद्दिष्टे अपूर्ण राहणे.
• उदाहरण: दलित पँथरमध्ये वैचारिक मतभेदांमुळे फूट पडली.

३. प्रति-चळवळ आणि सामाजिक परिवर्तन (Counter Movements and Social Transformation)

अर्थ: एखाद्या सामाजिक चळवळीने सुचवलेल्या बदलाला विरोध करण्यासाठी निर्माण झालेली चळवळ म्हणजे प्रति-चळवळ. ती सहसा जुनी व्यवस्था टिकवण्याचा प्रयत्न करते.

वैशिष्ट्ये:

• मूळ चळवळ यशस्वी होऊ लागल्यावर निर्माण होते.
• प्रस्थापित हितसंबंध व परंपरा जपण्याचा प्रयत्न.
• भावनिक, धार्मिक किंवा सांस्कृतिक आवाहनाचा वापर.
• मूळ चळवळ व प्रति-चळवळ एकमेकांच्या डावपेचांवर प्रतिक्रिया देत राहतात.

उदाहरणे: राजा राममोहन रॉय यांच्या सती प्रथा विरोधी प्रयत्नांना विरोध करणारी धर्म सभा; 1990 मध्ये मंडल आयोगाच्या शिफारशी लागू झाल्यानंतर झालेले आरक्षणविरोधी आंदोलन.

सामाजिक परिवर्तनावरील परिणाम:

• परिवर्तनाचा वेग मंदावतो किंवा तो थांबतो.
• मूळ चळवळीला आपली भूमिका अधिक स्पष्ट व संघटित करावी लागते.
• समाजात वादविवाद वाढतो; त्यातून तडजोड व मध्यम मार्ग निघतो.
• कधी कधी सामाजिक ध्रुवीकरण व संघर्ष वाढतो.
• दीर्घकाळात प्रति-चळवळ असूनही सुधारणा अनेकदा टिकतात (उदा. सती बंदी).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामाजिक चळवळीमध्ये माध्यमे, लोकमत आणि लोकशाही यांची भूमिका सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रति-चळवळ म्हणजे काय? प्रति-चळवळीची वैशिष्ट्ये सांगून सामाजिक परिवर्तनावरील तिचे परिणाम उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सामाजिक चळवळीचा प्रसार (Diffusion) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सामाजिक चळवळीच्या विघटनाची (Fragmentation) कारणे स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सामाजिक माध्यमे आणि आधुनिक सामाजिक चळवळ यावर टीप लिहा.