लिंगभाव अभ्यासाचा परिचय (Introduction to Gender Studies) BASOC5E02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सामाजिकीकरण आणि लिंगभाव जडणघडण, पितृसत्ता आणि लिंगभाव जडणघडण
• द्विधा: लिंगभाव विरुद्ध जीवशास्त्र, समानता विरुद्ध भिन्नता, खाजगी विरुद्ध सार्वजनिक
• लिंगभावाचे प्रकार: LGBTAQI+

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Social Construction of Gender: Socialization and gender construction, patriarchy and gender construction; Dilemmas: Gender vs. biology, equality vs. difference, private vs. public; Types of Gender : LGBTAQI+

१. सामाजीकरण आणि लिंगभाव निर्मिती (Socialization and Gender Construction)

लिंगभाव (Gender) म्हणजे स्त्री आणि पुरुष यांच्याकडून समाज ज्या भूमिका, वर्तन, गुण आणि जबाबदाऱ्यांची अपेक्षा करतो त्यांचा संच. हे जन्मतः मिळत नाही. ते समाजाकडून शिकवले जाते. म्हणूनच त्याला सामाजिक रचना (Social Construction) म्हणतात.

सामाजीकरण (Socialization) म्हणजे व्यक्ती समाजाचे नियम, मूल्ये आणि भूमिका शिकते ती प्रक्रिया. याच प्रक्रियेतून मुलगा 'पुरुष' आणि मुलगी 'स्त्री' म्हणून घडवले जातात.

लिंगभाव सामाजीकरणाचे घटक (Agencies)

• कुटुंब: मुलींना बाहुली आणि भातुकली दिली जाते, तर मुलांना गाडी आणि बंदूक दिली जाते. रंगांची विभागणीही अशीच होते (गुलाबी आणि निळा). 'मुलासारखी रडू नकोस' किंवा 'मुलीसारखी वाग' अशी वाक्ये रोज ऐकू येतात.
• शाळा: पाठ्यपुस्तकांतील चित्रांमध्ये आई स्वयंपाक करते आणि बाबा ऑफिसला जातात. विषयांची निवडही लिंगानुसार केली जाते (विज्ञान आणि गृहशास्त्र).
• समवयस्क गट (Peer Group): खेळ, भाषा आणि पोशाख यांबाबत मित्रमैत्रिणी दबाव आणतात.
• प्रसारमाध्यमे: जाहिराती आणि मालिकांमध्ये स्त्रीला सहनशील गृहिणी आणि पुरुषाला कर्ता म्हणून दाखवले जाते.
• धर्म आणि संस्कृती: सण, व्रते आणि विधी यांमधून स्त्री-पुरुष भूमिका पक्क्या केल्या जातात.

परिणाम: लिंगसापेक्ष रूढ प्रतिमा (Gender Stereotypes) तयार होतात. व्यक्तीच्या क्षमतांवर मर्यादा येते आणि विषमता 'नैसर्गिक' वाटू लागते. कॅन्डेस वेस्ट आणि डॉन झिमरमन (West & Zimmerman, 1987) यांच्या मते लिंगभाव ही आपण रोजच्या व्यवहारात 'करत' असलेली गोष्ट आहे (Doing Gender). ज्युडिथ बटलर (Judith Butler) यांनी जेंडर ट्रबल (1990) मध्ये लिंगभावाला 'सादरीकरण' (Performativity) म्हटले आहे.

२. पितृसत्ता आणि लिंगभाव निर्मिती (Patriarchy and Gender Construction)

पितृसत्ता (Patriarchy) म्हणजे अशी सामाजिक व्यवस्था ज्यात सत्ता, संपत्ती, निर्णयाधिकार आणि प्रतिष्ठा पुरुषांच्या हाती असते आणि स्त्रिया गौण स्थानी असतात.

• सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby): Theorizing Patriarchy (1990) मध्ये पितृसत्तेच्या सहा संरचना सांगितल्या आहेत. त्या म्हणजे सशुल्क काम, घरगुती उत्पादन, राज्यसंस्था, पुरुषी हिंसा, लैंगिकता आणि सांस्कृतिक संस्था.
• गर्डा लर्नर (Gerda Lerner): The Creation of Patriarchy (1986) मध्ये पितृसत्ता ऐतिहासिकदृष्ट्या निर्माण झाली, ती नैसर्गिक नाही, असे मांडले आहे.
• केट मिलेट (Kate Millett): Sexual Politics (1970) मध्ये स्त्री-पुरुष संबंध हे सत्तासंबंध आहेत, असे म्हटले आहे.
• उमा चक्रवर्ती: भारतात जात आणि लिंगभाव एकमेकांत गुंतलेले आहेत, हे 'ब्राह्मणी पितृसत्ता' या संकल्पनेतून स्पष्ट केले आहे.

पितृसत्ता लिंगभाव कसा घडवते?

1. पितृवंशीय वारसा आणि मालमत्ता हक्क पुरुषांकडे असतात.
2. मुलाला प्राधान्य दिले जाते. त्यामुळे स्त्रीभ्रूणहत्या घडते आणि लिंग गुणोत्तर घसरते.
3. स्त्रीच्या लैंगिकतेवर आणि गतिशीलतेवर नियंत्रण ठेवले जाते (पडदा, लवकर विवाह, 'इज्जत' ही कल्पना).
4. घरकाम हे बिनमोबदला आणि अदृश्य काम मानले जाते.
5. पुरुषांवरही 'कणखर राहा, रडू नको' असा दबाव येतो. त्यामुळे पितृसत्ता पुरुषांनाही हानिकारक ठरते.

३. द्विधा / पेच (Dilemmas)

(अ) लिंगभाव विरुद्ध जीवशास्त्र (Gender vs. Biology)

स्त्री-पुरुषांतील फरक हे जैविक (नैसर्गिक) आहेत की सामाजिक, हा मुख्य प्रश्न आहे. जैविक निर्धारणवाद (Biological Determinism) मानतो की संप्रेरके, गुणसूत्रे आणि शरीररचना यांमुळे स्वभाव ठरतो. याउलट ॲन ओकले (Ann Oakley) यांनी Sex, Gender and Society (1972) मध्ये लिंग (Sex) जैविक आहे आणि लिंगभाव (Gender) सांस्कृतिक आहे, असा भेद केला. मार्गारेट मीड (Margaret Mead) यांनी न्यू गिनीतील अरापेश, मुंडुगुमोर आणि चाम्बुली या जमातींचा अभ्यास केला. त्यातून स्त्री-पुरुष स्वभाव संस्कृतीनुसार बदलतो, असे दाखवले.

(ब) समानता विरुद्ध भिन्नता (Equality vs. Difference)

• समानता दृष्टिकोन: स्त्री-पुरुष मूलतः सारखे आहेत. त्यामुळे दोघांना समान हक्क, समान संधी आणि समान वागणूक मिळावी. उदारमतवादी स्त्रीवाद (Liberal Feminism) हा दृष्टिकोन मांडतो.
• भिन्नता दृष्टिकोन: स्त्रियांचे अनुभव वेगळे आहेत (मातृत्व, काळजीची नीतिमत्ता). म्हणून त्यांना विशेष संरक्षण आणि सवलती हव्यात. उदा. प्रसूती रजा आणि आरक्षण. कॅरोल गिलिगन (Carol Gilligan) यांनी In a Different Voice (1982) मध्ये 'काळजीची नीतिमत्ता' (Ethics of Care) मांडली.
• पेच: भिन्नतेवर भर दिल्यास रूढ प्रतिमा अधिक पक्क्या होण्याचा धोका असतो. केवळ समानतेवर भर दिल्यास स्त्रियांच्या विशिष्ट गरजांकडे दुर्लक्ष होते.

(क) खाजगी विरुद्ध सार्वजनिक (Private vs. Public)

पारंपरिक विभागणीनुसार घर, कुटुंब आणि संगोपन हे खाजगी क्षेत्र स्त्रीचे मानले जाते. अर्थकारण, राजकारण आणि कायदा हे सार्वजनिक क्षेत्र पुरुषाचे मानले जाते. दुसऱ्या लाटेतील स्त्रीवादाने 'वैयक्तिक हेच राजकीय' (The Personal is Political) ही घोषणा दिली. तिचा अर्थ असा की घरगुती हिंसा आणि घरकामाची विभागणी हेही सत्तेचे आणि सार्वजनिक धोरणाचे प्रश्न आहेत.

४. लिंगभावाचे प्रकार: LGBTAQI+ (Types of Gender)

लिंगभाव फक्त 'स्त्री' आणि 'पुरुष' या दोनच प्रकारांत (Binary) मर्यादित नाही. LGBTAQI+ या संज्ञेत लैंगिक कल (Sexual Orientation) आणि लिंगभाव ओळख (Gender Identity) या दोन्हींचा समावेश होतो.

• L - लेस्बियन (Lesbian): स्त्रीचे स्त्रीकडे आकर्षण.
• G - गे (Gay): पुरुषाचे पुरुषाकडे आकर्षण. व्यापक अर्थाने समलिंगी आकर्षण.
• B - बायसेक्शुअल (Bisexual): दोन्ही लिंगांकडे आकर्षण.
• T - ट्रान्सजेंडर (Transgender): जन्मावेळी नोंदवलेल्या लिंगापेक्षा वेगळी लिंगभाव ओळख. भारतात हिजडा आणि किन्नर या समुदायांची परंपरा आहे.
• A - असेक्शुअल (Asexual): लैंगिक आकर्षण नसणे किंवा अत्यल्प असणे.
• Q - क्वीअर (Queer): रूढ चौकटी नाकारणारी व्यापक ओळख. Questioning (स्वतःची ओळख शोधणारे) असाही अर्थ घेतला जातो.
• I - इंटरसेक्स (Intersex): जन्मतः शारीरिक, गुणसूत्रीय किंवा प्रजनन वैशिष्ट्ये स्त्री किंवा पुरुष या ठराविक व्याख्येत न बसणे.
• + : नॉन-बायनरी, पॅनसेक्शुअल इत्यादी इतर ओळखी.

भारतातील महत्त्वाचे टप्पे

• NALSA विरुद्ध भारत सरकार (2014): सर्वोच्च न्यायालयाने तृतीयपंथीयांना 'तृतीय लिंग' म्हणून मान्यता दिली.
• नवतेज सिंग जोहर निकाल (2018): प्रौढांमधील संमतीने होणारे समलिंगी संबंध कलम 377 मधून गुन्हेगारीमुक्त झाले.
• तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्कांचे संरक्षण) कायदा, 2019 (Transgender Persons (Protection of Rights) Act).

निष्कर्ष: लिंगभाव ही सामाजीकरण आणि पितृसत्तेतून घडलेली, बदलणारी सामाजिक रचना आहे. LGBTAQI+ ओळखींची स्वीकृती हे लिंगभाव समतेकडे जाणारे महत्त्वाचे पाऊल आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव ही सामाजिक रचना आहे हे स्पष्ट करा. लिंगभाव निर्मितीमध्ये सामाजीकरण आणि पितृसत्तेची भूमिका सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव अभ्यासातील पेच (द्विधा) म्हणजे काय? लिंगभाव विरुद्ध जीवशास्त्र, समानता विरुद्ध भिन्नता आणि खाजगी विरुद्ध सार्वजनिक या पेचांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पितृसत्ता (Patriarchy)
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: LGBTAQI+ लिंगभाव प्रकार
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: खाजगी आणि सार्वजनिक क्षेत्र – 'वैयक्तिक हेच राजकीय'

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंग आणि लिंगभाव यांतील फरक, द्विपदी (binomials) आणि लिंगभाव वर्गीकरण (gender typification)
• लैंगिकतेची बदलती संकल्पना: प्रजननातील लैंगिकता आणि LGBTAQI+ मधील लैंगिकता
• लिंगभाव जडणघडणीतील जैविक आणि मानसशास्त्रीय घटक

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Sex, Gender and Sexuality: Difference between Sex and Gender, binomials and gender typification; Changing concept of Sexuality: Sexuality in Reproduction and Sexuality in LGBTAQI+; Biological and Psychological factors in Gender Construction

1. लिंग (Sex) आणि लिंगभाव (Gender) यातील फरक, द्विपदी (Binomials) आणि लिंगभाव प्रकारीकरण (Gender Typification)

लिंग (Sex) – अर्थ

लिंग (Sex) म्हणजे स्त्री व पुरुष यांच्यातील जैविक व शारीरिक फरक. यात गुणसूत्रे (Chromosomes – स्त्री XX, पुरुष XY), संप्रेरके (Hormones – इस्ट्रोजेन, टेस्टोस्टेरॉन), प्रजनन अवयव आणि शरीररचना यांचा समावेश होतो. लिंग हे जन्मतः निसर्गाने ठरते.

लिंगभाव (Gender) – अर्थ

लिंगभाव (Gender) म्हणजे समाजाने स्त्री व पुरुषांसाठी ठरवलेल्या भूमिका, वर्तन, अपेक्षा, गुणधर्म व दर्जा. हे सामाजिक-सांस्कृतिक निर्मिती (Social Construction) आहे. उदा. 'मुलींनी स्वयंपाक करावा, मुलांनी रडू नये' या अपेक्षा समाजनिर्मित आहेत.

• ॲन ओकले (Ann Oakley) यांनी 'Sex, Gender and Society' (1972) या ग्रंथात लिंग व लिंगभाव यातील फरक स्पष्टपणे मांडला.
• सिमोन द बोव्हुआर (Simone de Beauvoir) – 'The Second Sex' (1949): 'स्त्री जन्माला येत नाही, ती घडवली जाते.'

द्विपदी / द्वैत जोड्या (Binomials / Binaries)

समाज लिंगभावाला दोन परस्परविरोधी गटांत विभागतो, याला लिंगभाव द्वैत (Gender Binary) म्हणतात. उदा.:

• पुरुष – स्त्री
• बलवान – दुर्बल
• तर्कशुद्ध – भावनिक
• सार्वजनिक क्षेत्र – खाजगी (घरगुती) क्षेत्र
• कमावणारा – सांभाळणारी

या जोड्यांमध्ये पहिल्या बाजूला (पुरुषी गुणांना) जास्त प्रतिष्ठा दिली जाते, त्यामुळे असमानता निर्माण होते. तसेच या द्वैतामुळे इंटरसेक्स, ट्रान्सजेंडर इत्यादी व्यक्ती दुर्लक्षित राहतात.

लिंगभाव प्रकारीकरण (Gender Typification / Gender Typing)

मूल ज्या प्रक्रियेद्वारे आपल्या लिंगासाठी 'योग्य' मानले जाणारे वर्तन, आवडी, गुण आत्मसात करते, त्याला लिंगभाव प्रकारीकरण म्हणतात.

• साधने: कुटुंब, खेळणी (मुलांना गाडी, मुलींना बाहुली), कपडे व रंग, शाळा, माध्यमे, धर्म.
• परिणाम: लिंगभाव रूढी (Gender Stereotypes) तयार होतात, व्यक्तीच्या क्षमता मर्यादित होतात, व्यवसाय निवडीवर बंधने येतात.

2. लैंगिकतेची बदलती संकल्पना (Changing Concept of Sexuality)

लैंगिकता (Sexuality) म्हणजे व्यक्तीच्या लैंगिक भावना, आकर्षण, इच्छा, वर्तन आणि ओळख. मिशेल फुको (Michel Foucault) यांनी 'The History of Sexuality' मध्ये लैंगिकता ही सत्ता व सामाजिक प्रवचनाद्वारे घडते असे सांगितले.

अ) प्रजननातील लैंगिकता (Sexuality in Reproduction)

• पारंपरिक दृष्टिकोनात लैंगिकतेचा मुख्य उद्देश प्रजनन व वंशसातत्य मानला गेला.
• लैंगिकता फक्त विवाहांतर्गत व विषमलिंगी संबंधांपुरती मर्यादित मानली गेली – याला विषमलैंगिक मानकता (Heteronormativity) म्हणतात.
• स्त्रीच्या लैंगिकतेवर कुटुंब, जात व धर्माचे नियंत्रण होते; स्त्रीची ओळख 'माता' म्हणून केली गेली.
• बदल: गर्भनिरोधक साधने, कुटुंब नियोजन, शिक्षण, स्त्री चळवळ यामुळे लैंगिकता व प्रजनन वेगळे झाले. स्त्रियांना प्रजनन अधिकार (Reproductive Rights) व निवडीचे स्वातंत्र्य मिळू लागले.
• अँथनी गिडन्स (Anthony Giddens) यांनी याला 'लवचिक लैंगिकता (Plastic Sexuality)' म्हटले – प्रजननापासून मुक्त लैंगिकता.

ब) LGBTAQI+ मधील लैंगिकता

• L – लेस्बियन, G – गे, B – बायसेक्शुअल, T – ट्रान्सजेंडर, A – असेक्शुअल / ॲली, Q – क्वीअर, I – इंटरसेक्स, + – इतर ओळखी.
• लैंगिक अभिमुखता (Sexual Orientation) म्हणजे व्यक्ती कोणाकडे आकर्षित होते; ती लिंगभाव ओळखीपेक्षा वेगळी आहे.
• अल्फ्रेड किन्से (Alfred Kinsey) यांनी लैंगिकता एक सलग पट (Continuum) असल्याचे दाखवले (किन्से स्केल).
• ज्युडिथ बटलर (Judith Butler) – 'Gender Trouble' (1990): लिंगभाव हा 'सादरीकरण' (Performativity) आहे.
• भारतातील बदल: NALSA निकाल (2014) – तृतीयपंथीयांना 'तिसरे लिंग' म्हणून मान्यता; नवतेज सिंह जोहर निकाल (2018) – सहमतीने समलैंगिक संबंध गुन्हा नाही (कलम 377 अंशतः रद्द); तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्क संरक्षण) कायदा, 2019.

3. लिंगभाव निर्मितीतील जैविक व मानसशास्त्रीय घटक (Biological and Psychological Factors in Gender Construction)

अ) जैविक घटक (Biological Factors)

• गुणसूत्रे: XX व XY रचना लिंग ठरवते.
• संप्रेरके: टेस्टोस्टेरॉन व इस्ट्रोजेन शारीरिक वाढ व काही वर्तनावर प्रभाव टाकतात असे मानले जाते.
• मेंदू रचना: काही अभ्यासक स्त्री-पुरुष मेंदूत फरक असल्याचे मांडतात, पण याबाबत मतभेद आहेत.
• इंटरसेक्स स्थिती: जीवशास्त्रही पूर्णपणे दोनच प्रकारांत विभागलेले नाही हे दाखवते.
• मर्यादा: जैविक निर्धारवाद (Biological Determinism) असमानतेचे समर्थन करतो; पण संस्कृतीनुसार भूमिका बदलतात हे तो स्पष्ट करू शकत नाही.

ब) मानसशास्त्रीय घटक (Psychological Factors)

1. मनोविश्लेषण सिद्धांत – सिग्मंड फ्रॉईड (Sigmund Freud): बालपणीचे अनुभव व पालकांशी तादात्म्य (Identification) यातून लिंगभाव ओळख घडते.
2. सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory) – अल्बर्ट बंडुरा: मूल अनुकरण, बक्षीस व शिक्षा यांद्वारे लिंगभाव वर्तन शिकते.
3. संज्ञानात्मक विकास सिद्धांत – लॉरेन्स कोलबर्ग: मूल प्रथम स्वतःचे लिंग ओळखते, नंतर 'लिंगभाव स्थिरता (Gender Constancy)' समजते व त्यानुसार वर्तन स्वीकारते.
4. लिंगभाव योजना सिद्धांत (Gender Schema Theory) – सँड्रा बेम: मूल समाजातील 'पुरुषी-स्त्रैण' चौकटीनुसार माहिती वर्गीकृत करते. बेम यांनी उभयगुणी (Androgyny) संकल्पना मांडली.
5. लिंगभाव ओळख (Gender Identity): 'मी कोण आहे' ही स्वतःची आंतरिक भावना; ती नेहमी जैविक लिंगाशी जुळेलच असे नाही.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंग (Sex) आणि लिंगभाव (Gender) यातील फरक स्पष्ट करा. द्विपदी (Binomials) आणि लिंगभाव प्रकारीकरण (Gender Typification) यांची चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लैंगिकतेची बदलती संकल्पना स्पष्ट करा. प्रजननातील लैंगिकता आणि LGBTAQI+ मधील लैंगिकता यांचे विवेचन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंगभाव निर्मितीतील जैविक घटकांवर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंगभाव निर्मितीचे मानसशास्त्रीय सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंगभाव प्रकारीकरण (Gender Typification) म्हणजे काय? उदाहरणासह स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंगभावाचे संस्थाकरण आणि सामाजिक स्तरीकरण
• लिंगभाव ओळख, लिंगभाव भूमिका आणि लिंगभावाधारित श्रमविभाजन
• पुरुषत्व, लैंगिक कल (Sexual orientation) आणि LGBT

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Institutionalizing Gender: Institutionalizing Gender and Social Stratification; Gender Identity, Gender Role and Gender Division of Labour; Masculinity, Sexual orientation and LGBT

१. लिंगभावाचे संस्थाकरण आणि सामाजिक स्तरीकरण (Institutionalizing Gender and Social Stratification)

अर्थ: लिंगभाव (Gender) ही केवळ व्यक्तीची ओळख नसून ती एक सामाजिक संस्था (Social Institution) आहे. कुटुंब, धर्म, शिक्षण, अर्थव्यवस्था, राज्य व माध्यमे या संस्थांमधील नियम, रूढी आणि अपेक्षांमधून स्त्री-पुरुषांचे स्थान ठरवले जाते. या प्रक्रियेला लिंगभावाचे संस्थाकरण म्हणतात.

महत्त्वाचे विचारवंत: ज्युडिथ लॉर्बर (Judith Lorber) यांनी 'Paradoxes of Gender' या ग्रंथात लिंगभावाला सामाजिक संस्था म्हटले. कँडेस वेस्ट व डॉन झिमरमन यांनी 'Doing Gender' ही संकल्पना मांडली. त्यानुसार लिंगभाव रोजच्या वर्तनातून सतत 'केला' जातो.

लिंगभाव संस्थाकरणाची वैशिष्ट्ये

• सार्वत्रिकता: जवळजवळ सर्व समाजांत स्त्री-पुरुष भेद आढळतो.
• पिढ्यानपिढ्या हस्तांतरण: सामाजिकीकरणातून (Socialization) नियम पुढील पिढीकडे जातात.
• नियम व नियंत्रण: नियम मोडल्यास टीका, बहिष्कार अशी सामाजिक शिक्षा मिळते.
• नैसर्गिक भासणे: सामाजिक नियम 'नैसर्गिक' किंवा 'स्वाभाविक' असल्यासारखे वाटतात.

लिंगभाव आणि सामाजिक स्तरीकरण (Gender Stratification)

संपत्ती, सत्ता, प्रतिष्ठा व संधी यांचे स्त्री-पुरुषांमध्ये असमान वाटप होणे म्हणजे लिंगाधारित स्तरीकरण.

• आर्थिक: मालमत्तेवर पुरुषांचे नियंत्रण, स्त्रियांना कमी वेतन.
• राजकीय: निर्णयप्रक्रियेत स्त्रियांचे कमी प्रतिनिधित्व.
• सामाजिक प्रतिष्ठा: पुरुषांच्या कामाला अधिक मान.
• भारतीय संदर्भ: जात, वर्ग व धर्म यांच्यासोबत लिंगभाव मिळून दलित, आदिवासी व गरीब स्त्रियांवर दुहेरी-तिहेरी शोषण होते. यालाच छेदनबिंदूता (Intersectionality) म्हणतात.

२. लिंगभाव ओळख, लिंगभाव भूमिका आणि लिंगाधारित श्रमविभाजन

(अ) लिंगभाव ओळख (Gender Identity)

व्यक्ती स्वतःला स्त्री, पुरुष, दोन्ही किंवा यापैकी कोणीही नाही अशी जी आंतरिक जाणीव बाळगते, ती तिची लिंगभाव ओळख होय. ती जन्मावेळी नोंदवलेल्या लिंगाशी (Sex) जुळेलच असे नाही.

• सिसजेंडर (Cisgender): जन्मलिंग व ओळख जुळते.
• ट्रान्सजेंडर (Transgender): जन्मलिंग व ओळख वेगळी असते.
• लहानपणापासून कुटुंब, खेळणी, कपडे यांतून ओळख घडते.

(ब) लिंगभाव भूमिका (Gender Role)

समाज स्त्री व पुरुषांकडून ज्या वर्तनाची, कर्तव्यांची व स्वभावाची अपेक्षा करतो, त्यांना लिंगभाव भूमिका म्हणतात. उदा. पुरुष कमावता, स्त्री गृहिणी व संगोपन करणारी.

• टालकॉट पार्सन्स यांच्या मते पुरुषांची भूमिका साधनात्मक (Instrumental) तर स्त्रियांची भावनात्मक/अभिव्यक्तिपर (Expressive) असते. स्त्रीवाद्यांनी या मताची कडक टीका केली.
• भूमिका बदलत्या असतात. शिक्षण, शहरीकरण व नोकरी यांमुळे त्या बदलत आहेत.

(क) लिंगाधारित श्रमविभाजन (Gender Division of Labour)

स्त्री-पुरुष भेदावर आधारित कामांची विभागणी म्हणजे लिंगाधारित श्रमविभाजन.

• उत्पादक काम (Productive): पगारी, बाजाराशी संबंधित, मुख्यतः पुरुषांचे मानले जाते.
• पुनरुत्पादक/काळजीचे काम (Reproductive/Care Work): स्वयंपाक, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची सेवा. हे काम बिनपगारी (Unpaid) व अदृश्य असते.
• दुहेरी ओझे (Double Burden): नोकरी करणाऱ्या स्त्रीवर घर व बाहेरील कामाचा भार. आर्ली हॉकशिल्ड यांनी याला 'Second Shift' म्हटले.
• परिणाम: वेतनातील तफावत (Gender Pay Gap), स्त्रियांचे आर्थिक परावलंबन आणि कमी प्रतिष्ठेची कामे स्त्रियांच्या वाट्याला येणे.

३. पुरुषत्व, लैंगिक कल आणि LGBT

(अ) पुरुषत्व (Masculinity)

पुरुषांकडून अपेक्षित असलेले गुण, वर्तन व भूमिका यांचा संच म्हणजे पुरुषत्व. उदा. ताकद, धाडस, भावना न दाखवणे, कमावता असणे.

• आर. डब्ल्यू. कॉनेल (R. W. Connell) यांनी वर्चस्ववादी पुरुषत्व (Hegemonic Masculinity) ही संकल्पना मांडली. यात समाजातील प्रभावी व आदर्श मानले गेलेले पुरुषत्व स्त्रिया व इतर पुरुषांवर वर्चस्व गाजवते.
• पुरुषत्व एकच नसून अनेक प्रकारचे (Masculinities) असते. उदा. वर्चस्ववादी, दुय्यम (Subordinate) आणि सहभागी (Complicit).
• दुष्परिणाम: हिंसा, भावनिक दडपण, मानसिक ताण आणि 'मर्द रडत नाही' अशा रूढी. यांचा पुरुषांनाही त्रास होतो.

(ब) लैंगिक कल (Sexual Orientation)

व्यक्तीला भावनिक, प्रेमात्मक किंवा शारीरिक आकर्षण कोणाबद्दल वाटते, यावरून तिचा लैंगिक कल ठरतो.

• विषमलैंगिक (Heterosexual): विरुद्ध लिंगाबद्दल आकर्षण.
• समलैंगिक (Homosexual): समान लिंगाबद्दल आकर्षण.
• उभयलैंगिक (Bisexual): दोन्ही लिंगांबद्दल आकर्षण.
• अलैंगिक (Asexual): लैंगिक आकर्षण नसणे किंवा कमी असणे.
• आल्फ्रेड किन्से यांच्या अभ्यासाने लैंगिकता ही एका पट्ट्यावरील (Spectrum) विविधता आहे, हे दाखवले.

(क) LGBT समुदाय

L - लेस्बियन (Lesbian), G - गे (Gay), B - बायसेक्शुअल (Bisexual), T - ट्रान्सजेंडर (Transgender). भारतात तृतीयपंथी/हिजडा, किन्नर अशा पारंपरिक समुदायांचाही यात समावेश होतो.

• समस्या: सामाजिक कलंक, कौटुंबिक नकार, शिक्षण व रोजगारात भेदभाव आणि हिंसा.
• महत्त्वाचे निर्णय व कायदे (अद्ययावत माहिती तपासावी):
  • NALSA विरुद्ध भारत सरकार (२०१४): सर्वोच्च न्यायालयाने तृतीयपंथीयांना 'तृतीय लिंग' म्हणून मान्यता दिली.
  • नवतेजसिंग जोहर विरुद्ध भारत सरकार (२०१८): प्रौढांमधील संमतीने होणारे समलैंगिक संबंध कलम ३७७ मधून गुन्हेगारीमुक्त झाले.
  • ट्रान्सजेंडर व्यक्ती (हक्क संरक्षण) अधिनियम, २०१९: भेदभावास प्रतिबंध करणारा कायदा.
  • समलैंगिक विवाहाला भारतात अद्याप कायदेशीर मान्यता नाही (उपलब्ध माहितीनुसार).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभावाचे संस्थाकरण म्हणजे काय? लिंगभाव आणि सामाजिक स्तरीकरण यांचा संबंध सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव ओळख, लिंगभाव भूमिका आणि लिंगाधारित श्रमविभाजन या संकल्पना उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वर्चस्ववादी पुरुषत्व (Hegemonic Masculinity)
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लैंगिक कल (Sexual Orientation) म्हणजे काय? त्याचे प्रकार सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: LGBT समुदायाच्या समस्या आणि कायदेशीर तरतुदी

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लिंगभाव भिन्नता आणि लिंगभाव विषमता - गुणवैशिष्ट्ये, वैशिष्ट्ये आणि वर्तनात्मक प्रवृत्ती
• लिंगभाव विषमतांचे पुनरुत्पादन - संस्थाकरण, वैधीकरण, विचारप्रणाली, पितृत्ववाद (paternalism)
• लिंगभाव विषमतांना आव्हान

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Deconstructing Gender Differences and Inequalities: Gender Differences and Gender Inequalities - Traits, characteristics and behavioral dispositions; Reproduction of Gender Inequalities - Institutionalization, legitimation, ideology, paternalism; Challenging Gender inequalities -

१. लिंगभाव भिन्नता आणि लिंगभाव असमानता – गुणवैशिष्ट्ये, स्वभाववैशिष्ट्ये व वर्तनप्रवृत्ती

अर्थ

लिंगभाव भिन्नता (Gender Differences) म्हणजे स्त्री आणि पुरुष यांच्या वर्तन, आवडीनिवडी, भूमिका आणि स्वभावात दिसणारे फरक. लिंगभाव असमानता (Gender Inequality) म्हणजे केवळ लिंगाच्या आधारावर संपत्ती, सत्ता, प्रतिष्ठा, शिक्षण व संधी यांचे असमान वाटप होणे. समाजशास्त्र असे मानते की बहुतेक फरक हे निसर्गदत्त नसून समाजनिर्मित आहेत. हे समाजनिर्मित फरकच पुढे असमानतेत रूपांतरित होतात.

गुणवैशिष्ट्ये व स्वभावाविषयीच्या रूढ कल्पना (Stereotypes)

• पुरुषांचे गुण: तर्कशुद्ध, धाडसी, आक्रमक, स्पर्धात्मक, स्वावलंबी, नेतृत्व करणारे.
• स्त्रियांचे गुण: भावनाप्रधान, कोमल, सहनशील, संगोपन करणाऱ्या, परावलंबी, आज्ञाधारक.
• वर्तनप्रवृत्ती (Behavioural Dispositions): मुलांनी रडू नये, मुलींनी मोठ्याने हसू नये; मुलांना गाड्या आणि बंदुका, तर मुलींना बाहुल्या व भातुकली अशी खेळणी दिली जातात.

प्रमुख विचारवंत

• मार्गारेट मीड: न्यू गिनीतील तीन जमातींच्या (अरापेश, मुंडुगुमोर, त्चाम्बुली) अभ्यासातून त्यांनी दाखवले की स्त्री-पुरुषांचा स्वभाव प्रत्येक संस्कृतीत वेगळा असतो. म्हणजेच स्वभाव हा संस्कृतीनिर्मित असतो.
• सिमोन द बोव्हार: 'द सेकंड सेक्स' (१९४९) या ग्रंथात त्यांनी म्हटले – “स्त्री जन्माला येत नाही, ती घडवली जाते.”
• ॲन ओकली: त्यांनी लिंग (Sex) आणि लिंगभाव (Gender) यांतील फरक स्पष्ट केला. त्यांच्या मते लिंग जैविक असते, तर लिंगभाव सामाजिक असतो.

२. लिंगभाव असमानतेचे पुनरुत्पादन – संस्थाकरण, वैधता, विचारप्रणाली, पितृसत्ताक संरक्षणवाद

असमानता पिढ्यानपिढ्या कशी टिकून राहते, म्हणजेच तिचे पुनरुत्पादन (Reproduction) कसे होते, हे पुढील चार प्रक्रियांतून स्पष्ट होते.

अ) संस्थाकरण (Institutionalization)

• कुटुंब, विवाह, धर्म, शिक्षण, अर्थव्यवस्था आणि राज्य या संस्थांच्या नियमांतच असमानता गुंफलेली असते.
• उदा. पितृवंशीय वारसा, पितृस्थानीय विवाह, घरकामाची संपूर्ण जबाबदारी स्त्रीवर, कामाच्या ठिकाणी 'काचेचे छत' (Glass Ceiling).
• सिल्व्हिया वॉल्बी यांनी पितृसत्तेच्या सहा संरचना सांगितल्या: घरगुती उत्पादन, वेतनी रोजगार, राज्य, पुरुषी हिंसा, लैंगिकता आणि सांस्कृतिक संस्था.

ब) वैधता (Legitimation)

• असमानता 'योग्य', 'नैसर्गिक' किंवा 'ईश्वरनिर्मित' आहे असे पटवून देण्याची प्रक्रिया म्हणजे वैधता.
• धर्मग्रंथ, परंपरा, म्हणी आणि कथित 'जैविक' युक्तिवाद यांचा यासाठी वापर केला जातो.
• मॅक्स वेबर यांच्या मते सत्ता टिकण्यासाठी तिला लोकांची मान्यता (वैधता) आवश्यक असते.

क) विचारप्रणाली (Ideology)

• पुरुषश्रेष्ठत्व मानणारी पितृसत्ताक विचारप्रणाली समाजीकरणातून मनात रुजवली जाते.
• ग्राम्शी यांच्या 'वर्चस्व' (Hegemony) संकल्पनेनुसार दबलेला गटसुद्धा प्रभुत्वशाली विचार स्वतःचे मानू लागतो.
• आर. डब्ल्यू. कॉनेल यांची 'वर्चस्ववादी पुरुषत्व' (Hegemonic Masculinity) ही संकल्पनाही याच संदर्भात महत्त्वाची आहे.
• माध्यमे, जाहिराती आणि पाठ्यपुस्तकांतील रूढ प्रतिमा ही विचारप्रणाली अधिक बळकट करतात.

ड) पितृसत्ताक संरक्षणवाद (Paternalism)

• “स्त्री दुर्बल आहे, तिचे रक्षण केले पाहिजे” या प्रेमळ वाटणाऱ्या भूमिकेतून तिच्यावर नियंत्रण ठेवले जाते.
• मेरी जॅकमन यांच्या 'द वेल्व्हेट ग्लोव्ह' या ग्रंथानुसार प्रभुत्वशाली गट संघर्षाऐवजी 'मखमली हातमोजा' म्हणजे प्रेम व काळजीच्या आवरणाखाली नियंत्रण ठेवतो.
• उदा. रात्री बाहेर जाण्यास बंदी, नोकरीच्या निवडीवर बंधने, निर्णय वडील, भाऊ किंवा पती घेतात.
• याला 'सौम्य लिंगभेद' (Benevolent Sexism) असेही म्हणतात. तो उघड नसल्यामुळे त्याला विरोध करणे अधिक कठीण असते.

३. लिंगभाव असमानतेला आव्हान

अ) स्त्रीवादी चळवळी व विचार

• उदारमतवादी, मार्क्सवादी, जहाल आणि समाजवादी स्त्रीवाद यांनी असमानतेची कारणे वेगवेगळ्या प्रकारे स्पष्ट केली.
• केट मिलेट यांनी 'सेक्शुअल पॉलिटिक्स' या ग्रंथात पितृसत्तेचे राजकीय स्वरूप स्पष्ट केले.
• भारतीय योगदान: महात्मा जोतिराव फुले व सावित्रीबाई फुले (स्त्रीशिक्षण), ताराबाई शिंदे ('स्त्रीपुरुषतुलना'), पंडिता रमाबाई, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (हिंदू कोड बिल).

ब) संविधानिक व कायदेशीर उपाय

• संविधानातील कलम १४, १५ व १६ – समानता आणि भेदभावास मनाई.
• हुंडा प्रतिबंधक कायदा, १९६१.
• ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती – स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये स्त्रियांना किमान एक-तृतीयांश आरक्षण.
• कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा, २००५.
• हिंदू वारसा (सुधारणा) कायदा, २००५ – मुलींना वडिलोपार्जित मालमत्तेत समान हक्क.
• कामाच्या ठिकाणी स्त्रियांचा लैंगिक छळ प्रतिबंधक कायदा, २०१३.
• तृतीयपंथीयांसाठी: नालसा निकाल (२०१४) आणि तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्क संरक्षण) कायदा, २०१९.
• संसद व विधानसभांमध्ये स्त्री-आरक्षणाचा कायदा (२०२३) संमत झाला आहे. त्याच्या अंमलबजावणीबाबत विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.

क) सामाजिक व आर्थिक उपाय

• स्त्रीशिक्षण, आर्थिक स्वावलंबन, बचत गट आणि उद्योजकता.
• 'बेटी बचाओ बेटी पढाओ' यासारख्या सरकारी योजना. योजनांचे स्वरूप बदलत असल्याने नवीनतम माहिती तपासावी.
• लिंगभाव-संवेदनशील शिक्षण, पाठ्यपुस्तकांमधील रूढ प्रतिमांमध्ये बदल आणि माध्यमांमध्ये सकारात्मक प्रतिमा.
• घरकामात पुरुषांचा सहभाग वाढवणे आणि नव्या पुरुषत्वाची (Positive Masculinity) संकल्पना रुजवणे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव भिन्नता आणि लिंगभाव असमानता म्हणजे काय? स्त्री-पुरुषांच्या गुणवैशिष्ट्ये व वर्तनप्रवृत्तींविषयीच्या रूढ कल्पना समाजनिर्मित कशा असतात, ते स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संस्थाकरण, वैधता, विचारप्रणाली आणि पितृसत्ताक संरक्षणवाद यांच्या माध्यमातून लिंगभाव असमानतेचे पुनरुत्पादन कसे होते, याची सविस्तर चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पितृसत्ताक संरक्षणवाद (Paternalism).
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंगभाव भिन्नता व लिंगभाव असमानता यांतील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतात लिंगभाव असमानतेला आव्हान देणाऱ्या कायदेशीर उपायांवर टीप लिहा.