कुटुंब, नातेसंबंध आणि विवाह (Family, Kinship and Marriage) BASOC5E01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सैद्धांतिक दृष्टिकोन: संरचनात्मक-कार्यात्मक (Structural-Functionalist), युती (Alliance) आणि सांस्कृतिक
• वारसा, उत्तराधिकार आणि अधिकार यांविषयीचे संवैधानिक कायदे

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Theory and some concepts.: Theoretical Approaches: Structural-Functionalist, Alliance and Cultural; Constitutional laws of inheritance, succession and authority

१. सैद्धांतिक दृष्टिकोन (Theoretical Approaches): संरचनात्मक-प्रकार्यवादी, युती (Alliance) आणि सांस्कृतिक

नातेसंबंध (Kinship) म्हणजे रक्तसंबंध (Consanguinity) आणि विवाहसंबंध (Affinity) यांवर आधारित सामाजिक नात्यांची व्यवस्था. कुटुंब, नाते आणि विवाह यांचा अभ्यास करण्यासाठी समाजशास्त्र व मानवशास्त्रात प्रामुख्याने तीन दृष्टिकोन वापरले जातात.

(अ) संरचनात्मक-प्रकार्यवादी दृष्टिकोन (Structural-Functionalist Approach)

अर्थ: समाज हा एक संरचना (Structure) असून त्याचे प्रत्येक अंग (कुटुंब, नाते, विवाह) समाज टिकवण्यासाठी काही कार्य (Function) करते, असे हा दृष्टिकोन मानतो.

प्रमुख विचारवंत: ए. आर. रॅडक्लिफ-ब्राऊन, ब्रॉनिस्लॉ मॅलिनोव्स्की, मेयर फोर्टस, ई. ई. इव्हान्स-प्रिचर्ड, जी. पी. मरडॉक, टॅलकॉट पार्सन्स.

• वंशपरंपरा सिद्धांत (Descent Theory): एकरेषीय वंश (Unilineal Descent) म्हणजे पितृवंशीय किंवा मातृवंशीय वंश, कुळ (Lineage) व गोत्र/कुल (Clan) हे समाजाचे मूलभूत घटक मानले.
• रॅडक्लिफ-ब्राऊन: नातेसंबंधांमध्ये हक्क व कर्तव्ये निश्चित असतात; भावंडांची एकता (Unity of Sibling Group) व वंशगटाची एकता हे तत्त्व मांडले.
• मरडॉक: कुटुंबाची चार सार्वत्रिक कार्ये – लैंगिक, आर्थिक, प्रजनन आणि शैक्षणिक.
• पार्सन्स: आधुनिक केंद्रकीय कुटुंबाची दोन मुख्य कार्ये – मुलांचे सामाजिकीकरण (Socialization) आणि प्रौढांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे स्थिरीकरण.

गुण: सामाजिक स्थैर्य व सुव्यवस्था समजण्यास उपयुक्त. दोष: संघर्ष, बदल, स्त्री-पुरुष असमानता आणि सत्तासंबंध दुर्लक्षित; कुटुंबाला नेहमी उपयुक्तच मानले.

(ब) युती सिद्धांत (Alliance Theory)

प्रवर्तक: क्लॉड लेव्ही-स्ट्रॉस (Claude Lévi-Strauss) – ग्रंथ The Elementary Structures of Kinship (मूळ फ्रेंच, १९४९).

• मुख्य कल्पना: नातेसंबंधांचा पाया वंश नसून गटांमधील विवाहाद्वारे होणारी युती आहे.
• अगम्यगमन निषेध (Incest Taboo): स्वतःच्या गटात विवाह निषिद्ध असल्यामुळे गटांना एकमेकांशी स्त्रियांची देवाणघेवाण (Exchange of Women) करावी लागते; यातूनच निसर्गाकडून संस्कृतीकडे संक्रमण होते.
• देवाणघेवाणीचे प्रकार: मर्यादित देवाणघेवाण (Restricted Exchange) – दोन गटांत परस्पर; व्यापक देवाणघेवाण (Generalized Exchange) – अनेक गटांत साखळीप्रमाणे.
• आते-मामे भावंड विवाह (Cross-Cousin Marriage) हे युतीचे उदाहरण.
• भारतीय उपयोग: लुई ड्युमॉ (Louis Dumont) यांनी दक्षिण भारतातील (द्रविड) नातेव्यवस्थेचे विश्लेषण युती सिद्धांताने केले. महाराष्ट्र व दक्षिण भारतातील मामा-भाची किंवा आते-मामे विवाह हे उदाहरण.

दोष: स्त्रियांना केवळ देवाणघेवाणीची वस्तू मानले, अशी स्त्रीवादी टीका.

(क) सांस्कृतिक दृष्टिकोन (Cultural Approach)

प्रमुख विचारवंत: डेव्हिड श्नायडर (David Schneider) – American Kinship: A Cultural Account (१९६८).

• नाते हे जैविक तथ्य नसून प्रतीके आणि अर्थ (Symbols and Meanings) यांची सांस्कृतिक व्यवस्था आहे.
• अमेरिकन समाजात नात्याची दोन प्रतीके – रक्त (सामायिक तत्त्व) आणि कायदा (वर्तनाची संहिता).
• पुढे श्नायडर यांनी पारंपरिक नातेसंबंध अभ्यासावरच टीका केली; यातून नंतर ‘संबंधितता’ (Relatedness) सारख्या नव्या अभ्यासांना चालना मिळाली (उदा. जेनेट कार्स्टन).
• भारतीय संदर्भ: इरावती कर्वे यांनी Kinship Organisation in India या ग्रंथात भारतातील नातेव्यवस्थेचे प्रादेशिक विभाग (उत्तर, मध्य, दक्षिण, पूर्व) व त्यांची भाषा-संस्कृतीशी सांगड दाखवली.

तुलनात्मक तक्ता

२. वारसा, उत्तराधिकार आणि अधिकार यांचे संविधानात्मक कायदे (Constitutional Laws of Inheritance, Succession and Authority)

वारसा (Inheritance) म्हणजे मृत व्यक्तीची संपत्ती वारसांना मिळणे; उत्तराधिकार (Succession) म्हणजे संपत्ती, पद किंवा हक्क पुढील पिढीकडे जाणे; अधिकार (Authority) म्हणजे कुटुंबातील निर्णय घेण्याची मान्य सत्ता (उदा. कर्ता, पालकत्व).

संविधानातील तरतुदी

• कलम १४: कायद्यापुढे समानता.
• कलम १५: लिंग, जात, धर्म इत्यादींवर आधारित भेदभावास मनाई; स्त्रियांसाठी विशेष तरतुदी करण्यास मुभा.
• कलम २१: सन्मानाने जगण्याचा हक्क.
• कलम ४४ (मार्गदर्शक तत्त्वे): समान नागरी कायदा (Uniform Civil Code) आणण्याचा प्रयत्न राज्याने करावा.
• समवर्ती सूची: विवाह, घटस्फोट, दत्तक, मृत्युपत्र, वारसा, संयुक्त कुटुंब व वाटणी यांवर केंद्र व राज्य दोघेही कायदे करू शकतात.
• कलम ३००-अ: ४४ व्या घटनादुरुस्तीनंतर (१९७८) संपत्तीचा हक्क मूलभूत हक्क न राहता संविधानिक हक्क झाला.

प्रमुख वैयक्तिक कायदे

• हिंदू उत्तराधिकार कायदा, १९५६: हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख यांना लागू. पूर्वी मिताक्षरा व दायभाग या परंपरा होत्या.
• २००५ ची दुरुस्ती: मुलीला मुलाप्रमाणेच जन्मतः सहदायाद (Coparcener) हक्क. सर्वोच्च न्यायालयाने विनीता शर्मा प्रकरणात (२०२०) स्पष्ट केले की वडील हयात असोत वा नसोत, मुलीला हा हक्क मिळतो.
• मुस्लिम वैयक्तिक कायदा (शरियत) लागू करण्याचा कायदा, १९३७: कुराणाधारित निश्चित वाटे; सामान्यतः मुलीला मुलाच्या अर्धा वाटा; मृत्युपत्राने साधारणतः एक-तृतीयांशपर्यंतच संपत्ती देता येते.
• भारतीय उत्तराधिकार कायदा, १९२५: ख्रिश्चन, पारशी आणि विशेष विवाह कायद्याखाली विवाहितांना लागू (पारशींसाठी स्वतंत्र तरतुदी).
• हिंदू अल्पवयीन व पालकत्व कायदा, १९५६: पारंपरिकपणे वडील नैसर्गिक पालक; गीता हरिहरन प्रकरणात (१९९९) आईलाही पालकत्वाचा हक्क मान्य झाला.

कौटुंबिक अधिकारातील बदल

• पारंपरिक संयुक्त हिंदू कुटुंबात वडीलधारा पुरुष कर्ता असे; आता न्यायालयांनी मुलगीही कर्ता होऊ शकते असे मान्य केले आहे.
• केरळमधील मातृवंशीय मरुमक्कत्तायम पद्धत कायद्याने संपुष्टात आली.
• पितृसत्ताक अधिकाराकडून समानतेकडे वाटचाल, पण प्रत्यक्षात अनेक मुली सामाजिक दबावामुळे हक्क सोडतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नातेसंबंधांच्या अभ्यासातील संरचनात्मक-प्रकार्यवादी, युती आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनांची सविस्तर चर्चा करा व त्यांची तुलना करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील वारसा, उत्तराधिकार आणि कौटुंबिक अधिकार यांविषयीच्या संविधानात्मक व कायदेशीर तरतुदी स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लेव्ही-स्ट्रॉस यांचा युती सिद्धांत यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) हिंदू उत्तराधिकार (दुरुस्ती) कायदा, २००५ चे महत्त्व स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) डेव्हिड श्नायडर यांचा सांस्कृतिक दृष्टिकोन थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• बालक, युवक आणि कुटुंब यांची स्थिती
• लिंगभाव संबंध आणि सत्ता गतिशीलता
• संक्रमणावस्थेतील लिंगभाव आणि लिंगभाव भूमिका, भारतातील लैंगिकता आणि प्रजनन - प्रजननक्षमतेवर नियंत्रण, शून्य अपत्य आणि विलंबित पालकत्व

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Power and Gender dynamics: Condition of Child, youth and family; Gender relations and power dynamics; Gender and gender role in transition, sexuality in India and reproduction-controlling fertility, zero child and delayed parenting.

1. बालक, युवक आणि कुटुंबाची स्थिती (Condition of Child, Youth and Family)

अर्थ : कुटुंब ही समाजीकरणाची (Socialization) प्राथमिक संस्था आहे. मुलांचे संगोपन, युवकांचे शिक्षण-रोजगार आणि कुटुंबाची आर्थिक-सामाजिक स्थिती एकमेकांशी जोडलेली आहे. औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि जागतिकीकरणामुळे या तिघांच्या स्थितीत मोठे बदल झाले आहेत.

अ) बालकांची स्थिती

• सकारात्मक बदल : शिक्षणाचा प्रसार, लसीकरण, पोषण योजना, लहान कुटुंबामुळे प्रत्येक मुलाकडे अधिक लक्ष.
• समस्या : बालमजुरी (Child Labour), बालविवाह, कुपोषण, शाळा सोडणे (Drop-out), बाल लैंगिक शोषण, मुलींविषयी भेदभाव, घटते बाल लिंग गुणोत्तर.
• महत्त्वाचे कायदे : बाल विवाह प्रतिबंध कायदा 2006, शिक्षणाचा अधिकार कायदा (RTE) 2009 – 6 ते 14 वयोगटास मोफत व सक्तीचे शिक्षण, लैंगिक गुन्ह्यांपासून बालकांचे संरक्षण कायदा (POCSO) 2012, बाल न्याय (Juvenile Justice) कायदा 2015, बालमजुरी प्रतिबंध कायदा 1986 (2016 मध्ये सुधारणा).

ब) युवकांची स्थिती

• भारत हा युवा लोकसंख्या असलेला देश आहे – यालाच लोकसंख्यात्मक लाभांश (Demographic Dividend) म्हणतात.
• समस्या : बेरोजगारी, शिक्षण व कौशल्य यातील तफावत, पिढ्यांमधील संघर्ष (Generation Gap), व्यसनाधीनता, मानसिक ताण, सोशल मीडियाचा अतिरेक.
• युवक जोडीदार निवड, करिअर व जीवनशैली याबाबत अधिक स्वातंत्र्य मागतात; त्यामुळे पारंपरिक पालक-अधिकाराला आव्हान मिळते.

क) कुटुंबाची बदलती स्थिती

• संयुक्त कुटुंबाकडून विभक्त कुटुंबाकडे (Nuclear Family) वाटचाल.
• कर्त्या पुरुषाची एकहाती सत्ता कमी होऊन लोकशाही स्वरूपाचे निर्णय.
• स्त्रियांचा नोकरीतील सहभाग वाढला – दुहेरी उत्पन्न कुटुंबे.
• वृद्धांची उपेक्षा, कौटुंबिक ताण, घटस्फोटात वाढ अशी आव्हाने.

2. लिंगभाव संबंध आणि सत्तेची गतिशीलता (Gender Relations and Power Dynamics)

लिंग (Sex) व लिंगभाव (Gender) फरक : लिंग हा जैविक फरक आहे, तर लिंगभाव हा समाजाने घडवलेला (Socially Constructed) फरक आहे. हा भेद ॲन ओकले (Ann Oakley) यांनी स्पष्ट केला. सिमोन द बोव्हुआर यांच्या मते, स्त्री जन्माला येत नाही, ती घडवली जाते.

पितृसत्ता (Patriarchy)

ज्या व्यवस्थेत सत्ता, संपत्ती, वंश व निर्णयाधिकार पुरुषांकडे असतात तिला पितृसत्ता म्हणतात. सिल्व्हिया वॉल्बी (Sylvia Walby) यांनी पितृसत्तेच्या विविध संरचनांचे विश्लेषण केले. भारतीय संदर्भात लीला दुबे यांनी नातेसंबंध व लिंगभाव यांचा अभ्यास केला.

कुटुंबातील सत्तासंबंधांचे पैलू

• आर्थिक सत्ता : संपत्ती, उत्पन्न व खर्चावर पुरुषांचे नियंत्रण.
• निर्णयाधिकार : विवाह, शिक्षण, नोकरी, अपत्यसंख्या याबाबत पुरुष व वडीलधाऱ्यांचे वर्चस्व.
• श्रमविभागणी : घरकाम व संगोपनाचे अदृश्य, विनामोबदला श्रम (Unpaid Work) स्त्रियांवर.
• शरीर व लैंगिकतेवर नियंत्रण : पोशाख, हालचाल, विवाह यावर बंधने.
• हिंसा : हुंडा, कौटुंबिक हिंसाचार हे सत्तेचे टोकाचे रूप.

3. संक्रमणातील लिंगभाव व लिंगभाव भूमिका, भारतातील लैंगिकता आणि प्रजनन – प्रजनन नियंत्रण, शून्य अपत्य व उशिराचे पालकत्व

अ) संक्रमणातील लिंगभाव भूमिका (Gender Roles in Transition)

बदलाची कारणे : शिक्षण, नोकरी, नागरीकरण, स्त्रीवादी चळवळी, कायदे, प्रसारमाध्यमे. मर्यादा : नोकरी करणाऱ्या स्त्रीवर घर व नोकरी असा दुहेरी भार (Double Burden) येतो.

ब) भारतातील लैंगिकता (Sexuality in India)

• लैंगिकता ही केवळ जैविक नसून सामाजिक-सांस्कृतिक नियमांनी नियंत्रित असते.
• पारंपरिक समाजात लैंगिकता विवाहाशी जोडलेली; स्त्रीच्या पावित्र्याशी कुटुंबाची व जातीची प्रतिष्ठा जोडली जाते.
• महत्त्वाचे टप्पे : NALSA निकाल (2014) – तृतीयपंथीयांना ओळख; नवतेज सिंह जोहर निकाल (2018) – प्रौढांमधील संमतीने समलैंगिक संबंध गुन्हा नाहीत (कलम 377 अंशतः रद्द); ट्रान्सजेंडर व्यक्ती (हक्क संरक्षण) कायदा 2019.
• LGBTQ+ समुदायाला कायदेशीर मान्यता वाढत असली तरी सामाजिक स्वीकार अद्याप मर्यादित आहे.

क) प्रजनन व प्रजनन नियंत्रण (Controlling Fertility)

• भारताने 1952 मध्ये राष्ट्रीय कुटुंब नियोजन कार्यक्रम सुरू केला.
• गर्भनिरोधक साधने, वैद्यकीय गर्भपात कायदा (MTP Act) 1971 व त्यातील 2021 ची सुधारणा.
• गर्भलिंग निदानावर बंदी – PCPNDT कायदा 1994.
• राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-5 (NFHS-5, 2019-21) नुसार भारताचा एकूण प्रजनन दर (TFR) सुमारे 2.0 म्हणजे प्रतिस्थापन पातळीच्या खाली आहे (विद्यार्थ्यांनी नवीनतम आकडे तपासावेत).
• समस्या : नसबंदीचा भार मुख्यतः स्त्रियांवर, मुलगा-प्राधान्य, स्त्रीभ्रूणहत्या.

ड) शून्य अपत्य (Zero Child / Child-free) व उशिराचे पालकत्व (Delayed Parenting)

सहाय्यक प्रजनन तंत्रज्ञान (ART) नियमन कायदा 2021 आणि सरोगसी (नियमन) कायदा 2021 हे या संदर्भातील महत्त्वाचे कायदे आहेत.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लिंगभाव संबंध म्हणजे काय? भारतीय कुटुंबातील पितृसत्ता व सत्तेच्या गतिशीलतेची सविस्तर चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संक्रमणातील लिंगभाव भूमिका स्पष्ट करा आणि भारतातील प्रजनन नियंत्रण, शून्य अपत्य व उशिराचे पालकत्व यांचे विवेचन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील बालकांची स्थिती व त्यांच्या संरक्षणासाठीचे कायदे यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंग (Sex) व लिंगभाव (Gender) यातील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील लैंगिकता व LGBTQ+ हक्कांविषयी टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• समकालीन समाजातील बदलत्या विवाह पद्धती आणि विवाहाचे उदयोन्मुख प्रकार
• कुटुंबाची उदयोन्मुख रूपे - एकल पालक कुटुंब, सहमतीने सहजीवन (Consensual Unions)
• जागतिकीकरणाच्या युगातील बदलती काळजी व आधार व्यवस्था आणि उदयोन्मुख समस्या

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Change in Marriage, Family and support System: Changing Marriage practices in contemporary society and emerging patterns of marriage.; Emergent forms of family - Single parent family, Consensual Unions.; Changing care and support system at the age of globalisation and emerging problems.

१. समकालीन समाजातील बदलत्या विवाह पद्धती आणि विवाहाचे नवे प्रकार

विवाह (Marriage) म्हणजे स्त्री-पुरुषांच्या लैंगिक संबंधांना, कुटुंब स्थापनेला व संततीला समाजमान्यता देणारी संस्था होय. भारतात पारंपरिकरीत्या विवाह हा धार्मिक संस्कार मानला जात असे. आधुनिक काळात तो अधिकाधिक व्यक्तिगत करार व निवडीचा विषय बनत आहे.

पारंपरिक विवाहाची वैशिष्ट्ये

• पालकांनी ठरवलेला विवाह (Arranged Marriage)
• जातीअंतर्गत विवाह म्हणजे अंतर्विवाह (Endogamy) आणि गोत्राबाहेर विवाह म्हणजे बहिर्विवाह (Exogamy)
• बालविवाह, हुंडा, विधवा पुनर्विवाहाला विरोध
• विवाह हा अविच्छेद्य, म्हणजे आयुष्यभराचे बंधन मानला जाई

विवाह पद्धतीतील प्रमुख बदल

• विवाहाचे वय वाढले: शिक्षण आणि नोकरीमुळे मुला-मुलींचे विवाह उशिरा होत आहेत. बाल विवाह प्रतिबंध कायदा, २००६ (Prohibition of Child Marriage Act) यानेही बालविवाहावर बंदी घातली आहे.
• जोडीदार निवडीचे स्वातंत्र्य: प्रेमविवाह आणि 'प्रेम-व्यवस्थित विवाह' (Love-cum-Arranged) यांचे प्रमाण वाढले आहे.
• आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह: विशेष विवाह कायदा, १९५४ (Special Marriage Act) अंतर्गत नोंदणी विवाह शक्य झाले.
• विवाह जुळवण्याची नवी साधने: विवाह मंडळे आणि ऑनलाइन वैवाहिक संकेतस्थळे (Matrimonial Sites) यांचा वापर वाढला.
• घटस्फोट व पुनर्विवाह: हिंदू विवाह कायदा, १९५५ (Hindu Marriage Act) मुळे घटस्फोटाला कायदेशीर मान्यता मिळाली. त्यामुळे पुनर्विवाहही स्वीकारले जाऊ लागले.
• विवाहाचे व्यापारीकरण: एकीकडे भव्य विवाह आणि 'डेस्टिनेशन वेडिंग' दिसतात, तर दुसरीकडे साधे विवाह व सामूहिक विवाहही होतात.

विवाहाचे उदयोन्मुख प्रकार (Emerging Patterns)

• उशिरा विवाह (Delayed Marriage) आणि अविवाहित राहण्याचा निर्णय (Singlehood)
• सहजीवन किंवा लिव्ह-इन संबंध (Live-in Relationship)
• दूरस्थ विवाह (Commuter / Long Distance Marriage), ज्यात नोकरीमुळे पती-पत्नी वेगवेगळ्या शहरांत राहतात
• दुहेरी उत्पन्न असलेली दांपत्ये (Dual Career Couples)
• समलिंगी संबंधांच्या मान्यतेविषयी चर्चा. यासंबंधीची कायदेशीर स्थिती अद्याप बदलत आहे, त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी नवीनतम माहिती तपासावी.

बदलाची कारणे

शिक्षण, औद्योगिकीकरण, नागरीकरण, स्त्रियांचा रोजगार, सामाजिक कायदे, प्रसारमाध्यमे, जागतिकीकरण आणि व्यक्तिवादाचा (Individualism) प्रसार ही बदलाची प्रमुख कारणे आहेत. अँथनी गिडन्स (Anthony Giddens) यांनी आधुनिक नात्यांचे वर्णन 'शुद्ध नाते' (Pure Relationship) असे केले आहे. असे नाते परस्पर समाधान असेपर्यंत टिकते.

२. कुटुंबाचे उदयोन्मुख प्रकार – एकल पालक कुटुंब, सहमती संबंध

(अ) एकल पालक कुटुंब (Single Parent Family)

अर्थ: ज्या कुटुंबात आई किंवा वडील यांपैकी फक्त एकच पालक मुलांचे संगोपन करतो, त्याला एकल पालक कुटुंब म्हणतात.

प्रकार / कारणे:

• जोडीदाराचा मृत्यू (विधवा / विधुर)
• घटस्फोट किंवा विभक्त होणे
• परित्याग (Desertion)
• अविवाहित मातृत्व किंवा पितृत्व
• अविवाहित व्यक्तीने मूल दत्तक घेणे
• नोकरी किंवा स्थलांतरामुळे दीर्घकाळ एका पालकाची अनुपस्थिती

समस्या:

• आर्थिक ताण: विशेषतः एकल मातांना हा ताण जास्त जाणवतो.
• दुहेरी भूमिका: कमावणे आणि मुलांचे संगोपन या दोन्ही जबाबदाऱ्या एकट्यावर येतात.
• मुलांवरील परिणाम: भावनिक असुरक्षितता आणि शिस्तीचे प्रश्न निर्माण होऊ शकतात.
• सामाजिक कलंक: घटस्फोटित किंवा अविवाहित मातांना सामाजिक कलंकाला तोंड द्यावे लागते.

उपाय: शासकीय कल्याण योजना, पाळणाघरे, समुपदेशन, कामाच्या लवचिक वेळा आणि सामाजिक दृष्टिकोनात बदल.

(ब) सहमती संबंध / सहजीवन (Consensual Union / Live-in Relationship)

अर्थ: विवाह न करता स्त्री-पुरुष परस्पर संमतीने पती-पत्नीसारखे एकत्र राहतात, त्याला सहमती संबंध किंवा लिव्ह-इन संबंध म्हणतात.

वैशिष्ट्ये: धार्मिक विधी नसतो, नाते परस्पर संमतीवर आधारित असते, संबंध तोडणे तुलनेने सोपे असते आणि महानगरांमध्ये याचे प्रमाण अधिक आढळते.

कारणे: व्यक्तिस्वातंत्र्य, आर्थिक स्वावलंबन, विवाहापूर्वी जोडीदाराला समजून घेण्याची इच्छा, विवाहाच्या जबाबदाऱ्या व हुंड्याची भीती, शहरी जीवनशैली आणि पाश्चात्त्य प्रभाव.

कायदेशीर स्थिती: भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाने प्रौढांच्या लिव्ह-इन संबंधाला बेकायदेशीर मानलेले नाही. कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण कायदा, २००५ (Protection of Women from Domestic Violence Act) यातील 'विवाहसदृश नाते' (Relationship in the nature of marriage) या संकल्पनेमुळे अशा स्त्रियांना काही संरक्षण मिळते. दीर्घकाळ टिकलेल्या अशा संबंधांतून जन्मलेल्या मुलांच्या हक्कांबाबतही न्यायालयांनी अनुकूल भूमिका घेतली आहे. मात्र या विषयावरील कायदे बदलत असल्याने नवीनतम माहिती तपासावी.

गुण: निवडीचे स्वातंत्र्य आणि समानतेवर आधारित नाते. दोष: असुरक्षितता, सामाजिक विरोध आणि मुलांच्या भवितव्याचा प्रश्न.

३. जागतिकीकरणाच्या युगात बदलती काळजी व आधार व्यवस्था आणि उदयोन्मुख समस्या

काळजी व आधार व्यवस्था (Care and Support System) म्हणजे मुले, वृद्ध, आजारी आणि अपंग व्यक्तींची देखभाल, तसेच संकटकाळात भावनिक व आर्थिक मदत पुरवणारी व्यवस्था होय.

पारंपरिक आधार व्यवस्था

• संयुक्त कुटुंब (Joint Family): वृद्ध व मुलांची जबाबदारी सामूहिकरीत्या घेतली जाई.
• नातेसंबंध, जात व शेजारी: संकटात मदत करणारे घटक.
• देखभालीची जबाबदारी: देखभालीचे काम मुख्यतः स्त्रियांवर (सून, मुलगी) असे.

जागतिकीकरणामुळे झालेले बदल

• विभक्त कुटुंबाचे (Nuclear Family) प्रमाण वाढले.
• रोजगारासाठी शहरात व परदेशात स्थलांतर (Migration) वाढले. त्यामुळे वृद्ध पालक गावी एकटे राहू लागले.
• स्त्रिया नोकरी करू लागल्याने घरातील देखभालीसाठी वेळ कमी उरला.
• आधाराचे नवे प्रकार: पाळणाघरे (Creche / Day-care), वृद्धाश्रम (Old Age Home), पगारी देखभाल करणारे (Paid Caregivers), घरगुती कामगार, स्वयंसेवी संस्था (NGO), आरोग्य विमा आणि शासकीय पेन्शन योजना.
• देखभालीचे बाजारीकरण (Commodification of Care) झाले, म्हणजे काळजी ही विकत घेण्याची सेवा बनली.

उदयोन्मुख समस्या

1. वृद्धांची उपेक्षा: एकाकीपणा, दुर्लक्ष आणि शोषण. मुले घराबाहेर गेल्यावर पालकांच्या एकटेपणाला 'रिकामे घरटे' (Empty Nest) स्थिती म्हणतात.
2. बालसंगोपनाची समस्या: नोकरदार पालकांना मुलांसाठी पुरेसा वेळ देता येत नाही.
3. स्त्रियांवर दुहेरी भार (Double Burden): नोकरी आणि घरकाम या दोन्ही जबाबदाऱ्या स्त्रियांवर येतात.
4. खर्चिक सेवा: गरीब कुटुंबांना खाजगी देखभाल सेवा परवडत नाहीत.
5. मानसिक ताण: तणाव, नैराश्य आणि भावनिक आधाराचा अभाव वाढत आहे.
6. स्थलांतरित कुटुंबांचे प्रश्न: 'दूरस्थ काळजी' (Care at a distance) घेणे कठीण होते.

उपाय

आई-वडील व ज्येष्ठ नागरिक पालनपोषण व कल्याण कायदा, २००७ (Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act) प्रभावीपणे राबवणे, सामाजिक सुरक्षा योजना, परवडणारी पाळणाघरे, समुदाय-आधारित देखभाल केंद्रे आणि देखभालीच्या कामात पुरुषांचा सहभाग वाढवणे हे प्रमुख उपाय आहेत. शासकीय योजना वेळोवेळी बदलतात, त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी नवीनतम माहिती तपासावी.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) समकालीन भारतीय समाजातील विवाह पद्धतीत झालेले बदल स्पष्ट करा व विवाहाचे उदयोन्मुख प्रकार सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिकीकरणाच्या युगात काळजी व आधार व्यवस्थेत कोणते बदल झाले आहेत? त्यातून निर्माण झालेल्या समस्यांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) एकल पालक कुटुंब म्हणजे काय? त्याची कारणे व समस्या लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सहमती संबंध / लिव्ह-इन संबंध.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वृद्धांच्या काळजीची समस्या आणि उपाय.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• कौटुंबिक कायदे - हिंदू आणि मुस्लिम
• कौटुंबिक हिंसाचार आणि महिलांवरील गुन्हे - कारणे आणि परिणाम
• ऑनर किलिंग (सन्मानासाठी हत्या) - कारणे आणि प्रतिमान संधारण (Pattern Maintenance) (विवाह, कुटुंब आणि जात)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Laws, Family and violence: Family Laws- Hindu and Muslim.; Domestic violence and Crime against women -Causes and Consequences; Honour killing - causes and pattern maintenance (marriage, family and caste).

1. कौटुंबिक कायदे – हिंदू आणि मुस्लिम (Family Laws – Hindu and Muslim)

अर्थ: विवाह, घटस्फोट, पोटगी, दत्तक, पालकत्व आणि वारसा यांचे नियमन करणाऱ्या कायद्यांना कौटुंबिक कायदे / व्यक्तिगत कायदे (Personal Laws) म्हणतात. भारतात हे कायदे मुख्यतः धर्मावर आधारित आहेत. संविधानाच्या कलम 44 मध्ये समान नागरी संहिता (Uniform Civil Code) हे राज्य धोरणाचे मार्गदर्शक तत्त्व म्हणून सांगितले आहे.

(अ) हिंदू कौटुंबिक कायदे

पारंपरिक स्रोत: श्रुती, स्मृती (मनुस्मृती इ.), रूढी. वारशाबाबत मिताक्षरा आणि दायभाग या दोन शाखा होत्या. स्वातंत्र्यानंतर हिंदू कोड बिल (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा पुढाकार) च्या आधारे पुढील कायदे झाले:

• हिंदू विवाह कायदा, 1955: एकपत्नीत्व बंधनकारक, घटस्फोटाचा अधिकार, विवाहाच्या अटी (वय, मानसिक स्थिती, निषिद्ध नाती).
• हिंदू वारसा कायदा, 1956: स्त्रियांना संपत्तीत हक्क; 2005 च्या दुरुस्तीने मुलींना वडिलोपार्जित संपत्तीत मुलांप्रमाणे सहदायकी (coparcenary) हक्क मिळाला.
• हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा, 1956 आणि हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा, 1956.
• विशेष विवाह कायदा, 1954: आंतरधर्मीय/आंतरजातीय नागरी विवाहासाठी.

(ब) मुस्लिम कौटुंबिक कायदे

स्रोत: कुराण, सुन्ना, इज्मा, कियास. सुन्नी (हनफी इ.) व शिया शाखांनुसार काही फरक आढळतात.

• निकाह हा नागरी करार (Contract) मानला जातो; दोघांची संमती आवश्यक.
• मेहर: विवाहाच्या वेळी पत्नीला द्यावयाची रक्कम/संपत्ती – तिचा हक्क.
• घटस्फोटाचे प्रकार: तलाक (पतीकडून), खुला (पत्नीच्या पुढाकाराने), मुबारात (परस्पर संमती); घटस्फोटानंतर इद्दत काळ.
• मुस्लिम व्यक्तिगत कायदा (शरियत) लागू करणे कायदा, 1937; मुस्लिम विवाह विच्छेद कायदा, 1939 (पत्नीला न्यायालयात घटस्फोट मागण्याचा अधिकार).
• शाहबानो खटला (1985) नंतर मुस्लिम महिला (घटस्फोटावरील हक्क संरक्षण) कायदा, 1986.
• शायरा बानो खटला (2017): सर्वोच्च न्यायालयाने तात्काळ तिहेरी तलाक असंवैधानिक ठरवला; त्यानंतर मुस्लिम महिला (विवाहावरील हक्क संरक्षण) कायदा, 2019 ने तो गुन्हा ठरवला.

2. कौटुंबिक हिंसाचार आणि स्त्रियांवरील गुन्हे – कारणे व परिणाम

व्याख्या: कुटुंबातील किंवा घरगुती नात्यातील व्यक्तीकडून स्त्रीवर होणारा शारीरिक, लैंगिक, शाब्दिक-भावनिक आणि आर्थिक छळ म्हणजे कौटुंबिक हिंसाचार (Domestic Violence).

प्रकार

• शारीरिक: मारहाण, इजा.
• लैंगिक: जबरदस्ती, अपमानास्पद वर्तन.
• भावनिक/शाब्दिक: अपमान, धमकी, टोमणे.
• आर्थिक: पैसा/संपत्ती नाकारणे, नोकरीस मनाई.

स्त्रियांवरील इतर गुन्हे: हुंडाबळी, बलात्कार, ॲसिड हल्ला, मानवी तस्करी, कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ, सायबर छळ.

कारणे

1. पितृसत्ता (Patriarchy): पुरुष श्रेष्ठत्वाची मानसिकता.
2. हुंडा प्रथा आणि भौतिक लालसा.
3. स्त्रियांचे आर्थिक परावलंबन व निरक्षरता.
4. दारू, व्यसनाधीनता, बेरोजगारी.
5. लिंगभेदी सामाजिकीकरण – 'सहन करणे हेच स्त्रीचे कर्तव्य' ही धारणा.
6. कुटुंबाची 'इज्जत' जपण्यासाठी मौन; कायद्यांची अपुरी माहिती.

परिणाम

• शारीरिक इजा, मानसिक नैराश्य, आत्महत्या.
• मुलांवर दुष्परिणाम – भीती, शिक्षणात मागे पडणे, हिंसेचे अनुकरण.
• कुटुंब विघटन, घटस्फोट.
• स्त्रियांचा सामाजिक-आर्थिक सहभाग घटतो; विकासावर परिणाम.

कायदेशीर उपाय

• हुंडा प्रतिबंधक कायदा, 1961.
• कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण कायदा, 2005 – संरक्षण आदेश, निवासाचा हक्क, संरक्षण अधिकारी.
• पती/नातेवाईकांकडून क्रूरता व हुंडाबळी यांविषयी फौजदारी तरतुदी (पूर्वी IPC कलम 498A व 304B).
• कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ प्रतिबंध कायदा (POSH), 2013; निर्भया प्रकरणानंतर फौजदारी कायदा दुरुस्ती, 2013.

3. सन्मानासाठी हत्या (Honour Killing) – कारणे आणि प्रतिमान संधारण (विवाह, कुटुंब आणि जात)

अर्थ: कुटुंबाची किंवा जातीची 'इज्जत' गेली या समजुतीतून, स्वतःच्या पसंतीने विवाह/प्रेम करणाऱ्या मुला-मुलीची (विशेषतः मुलीची) कुटुंबीयांनी किंवा समाजाने केलेली हत्या म्हणजे सन्मानासाठी हत्या.

कारणे

1. आंतरजातीय/आंतरधर्मीय विवाह – जातीय अंतर्विवाहाचा भंग.
2. सगोत्र विवाह – काही भागांत खाप पंचायतींचा विरोध.
3. स्त्रीच्या लैंगिकतेवर व निवडीवर नियंत्रण – पितृसत्ता.
4. जातश्रेष्ठत्व, सामाजिक बहिष्काराची भीती.
5. संपत्ती व वारसा 'बाहेर' जाण्याची भीती.
6. जात पंचायती/खाप पंचायतींचा दबाव आणि कायद्याची भीती नसणे.

प्रतिमान संधारण (Pattern Maintenance)

ही संकल्पना टॅलकॉट पार्सन्स यांच्या AGIL प्रारूपातील 'L' (Latency) कार्याशी संबंधित आहे – समाजातील मूल्ये व रचना टिकवून ठेवणे. सन्मानासाठी हत्येच्या संदर्भात:

• विवाह: ठरवून केलेले, जातीअंतर्गत विवाह हे जातरचना टिकवण्याचे साधन ठरतात.
• कुटुंब: कुटुंब मुलांच्या (विशेषतः मुलींच्या) वर्तनावर नियंत्रण ठेवून पारंपरिक मूल्ये पुढच्या पिढीकडे सोपवते.
• जात: डॉ. आंबेडकर यांनी 'Castes in India' (1916) मध्ये अंतर्विवाह (Endogamy) हे जातीचे मूळ लक्षण सांगितले. अंतर्विवाह मोडल्यास जातीच्या सीमा धोक्यात येतात, म्हणून हिंसेद्वारे 'प्रतिमान' राखले जाते.
• उमा चक्रवर्ती यांनी जात व स्त्री-नियंत्रण यांचा संबंध 'ब्राह्मणी पितृसत्ता' या संकल्पनेतून स्पष्ट केला.

प्रतिबंधात्मक उपाय

• लता सिंह खटला (2006) – प्रौढांना स्वपसंतीने विवाहाचा हक्क.
• शक्ती वाहिनी खटला (2018) – खाप पंचायतींच्या हस्तक्षेपाविरुद्ध सर्वोच्च न्यायालयाची मार्गदर्शक तत्त्वे, जोडप्यांना संरक्षण.
• विशेष विवाह कायदा, आंतरजातीय विवाह प्रोत्साहन योजना, जनजागृती, स्त्री शिक्षण.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हिंदू आणि मुस्लिम कौटुंबिक कायद्यांची सविस्तर चर्चा करा व त्यांच्यातील फरक स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कौटुंबिक हिंसाचार म्हणजे काय? स्त्रियांवरील हिंसाचाराची कारणे व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सन्मानासाठी हत्या (Honour Killing) याची कारणे थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण कायदा, 2005.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: विवाह, कुटुंब व जात यांद्वारे प्रतिमान संधारण.