समकालीन भारतातील सामाजिक समस्या – भाग २ (Social Problems in Contemporary India - II) BASOC4M02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. दारिद्र्य: कॉर्पोरेट भांडवलशाही, साधनसंपत्तीचे वितरण, दारिद्र्याची संस्कृती, असमान संधी आणि दारिद्र्य; दारिद्र्याचे परिणाम व निर्मूलन (A. Poverty: Corporate capitalism, distribution of resources, culture of poverty, unequal opportunity and poverty; consequences of poverty and its elimination)
• B. जातीयवाद आणि अत्याचार: सत्तेचे असमान वितरण, दडपशाही व भेदभाव, जातिसंघर्ष व अत्याचार; समावेशक धोरण: राजकीय आरक्षण, शिक्षण व सरकारी नोकऱ्यांतील आरक्षण, SC व OBC आयोग, ॲट्रॉसिटी कायदा (B. Casteism and atrocities: Unequal distribution of power, oppression and discrimination, caste struggle and atrocities; Inclusive policy: Political Reservations and Reservation in education and Government Services, SC & OBC Commission, Atrocity Act)
• C. लिंगभाव असमानता: पितृसत्ताक व पितृवंशीय रचना आणि सत्ता-अधिकार नाकारणे, लिंगभूमिका, भेदभाव; लिंगवादाचे सामाजिक-आर्थिक-राजकीय परिणाम, घटनात्मक तरतुदी आणि लिंगभाव संवेदनशीलता (C. Gender inequality: Patriarchal and patrilineal structure and denial of powers & authorities, sex roles, discrimination; socio-economic-political consequences of sexism, constitutional provisions and gender sensitization)

A. दारिद्र्य (Poverty)

दारिद्र्य म्हणजे अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, शिक्षण या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्याइतकेही उत्पन्न किंवा साधने नसणे. निरपेक्ष दारिद्र्य (Absolute Poverty) – किमान गरजाही पूर्ण न होणे; सापेक्ष दारिद्र्य (Relative Poverty) – समाजातील इतरांच्या तुलनेत खूप कमी उत्पन्न.

दारिद्र्याची कारणे (अभ्यासक्रमातील मुद्दे)

• कॉर्पोरेट भांडवलशाही (Corporate Capitalism): मोठ्या कंपन्यांच्या हातात संपत्ती व बाजार एकवटतो; नफ्यासाठी यंत्रीकरण व कंत्राटी कामामुळे मजुरांचे उत्पन्न व सुरक्षितता कमी होते.
• साधनसंपत्तीचे असमान वितरण: जमीन, भांडवल, पाणी, जंगल काही लोकांकडे; भूमिहीन शेतमजूर व आदिवासी मागे राहतात.
• दारिद्र्याची संस्कृती (Culture of Poverty): मानवशास्त्रज्ञ ऑस्कर लुईस (Oscar Lewis) यांची संकल्पना (1959, मेक्सिकोतील अभ्यास). गरिबीत वाढलेल्या लोकांमध्ये निराशा, भविष्याचा विचार न करणे, 'आजचा दिवस भागवणे' अशी जीवनशैली तयार होते आणि ती पुढच्या पिढीकडे जाते. टीका: हा दृष्टिकोन गरिबांनाच दोष देतो, रचनात्मक कारणे दुर्लक्षित करतो.
• असमान संधी (Unequal Opportunity): दर्जेदार शिक्षण, आरोग्य, नोकरी, कर्ज यांची संधी जात, वर्ग, लिंग, प्रदेशानुसार असमान.

दारिद्र्याचे परिणाम

• कुपोषण, बालमृत्यू, आजार; शिक्षण अर्धवट सुटणे; बालमजुरी.
• झोपडपट्ट्या, स्थलांतर, गुन्हेगारी, व्यसनाधीनता.
• शेतकरी आत्महत्या, कर्जबाजारीपणा; सामाजिक असंतोष.

दारिद्र्य निर्मूलनाचे उपाय

• रोजगार हमी – मनरेगा (MGNREGA, 2005); सार्वजनिक वितरण व्यवस्था / राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा 2013.
• स्वयंरोजगार, बचत गट (उदा. राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान), कौशल्य विकास.
• मोफत शिक्षण (शिक्षण हक्क कायदा 2009), आरोग्य योजना, घरकुल योजना.
• जमीन सुधारणा व साधनांचे न्याय्य वितरण.

B. जातीयवाद आणि अत्याचार; समावेशक धोरण

जातीयवाद (Casteism) म्हणजे स्वतःच्या जातीबद्दल अंध निष्ठा आणि इतर जातींविषयी भेदभाव, द्वेष किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठपणाची भावना.

• सत्तेचे असमान वितरण: जमीन, शिक्षण, राजकीय सत्ता परंपरेने उच्च जातींकडे राहिली.
• दडपशाही व भेदभाव: अस्पृश्यता, पाणवठा-मंदिर प्रवेश नाकारणे, सामाजिक बहिष्कार, जातीबाहेर लग्नाला विरोध.
• जातिसंघर्ष व अत्याचार: दलितांनी हक्क मागितल्यावर हिंसा, जमिनीचे वाद, 'ऑनर किलिंग'. उदा. खैरलांजी (भंडारा, 2006) प्रकरण.

समावेशक धोरण (Inclusive Policy)

C. लिंगभाव असमानता (Gender Inequality)

• पितृसत्ताक व पितृवंशीय रचना: वंश, नाव व संपत्ती वडिलांकडून मुलाकडे जाते (Patrilineal). त्यामुळे स्त्रीला मालमत्ता, निर्णय आणि सत्तेचे अधिकार नाकारले जातात.
• लिंगभूमिका (Sex roles): स्त्री – घरकाम, मुलांची काळजी; पुरुष – कमावणारा. घरकामाला 'काम' मानले जात नाही.
• भेदभाव: स्त्रीभ्रूणहत्या, मुलींचे शिक्षण कमी, समान कामाला कमी वेतन, कामाच्या ठिकाणी 'काचेचे छत' (glass ceiling).

लिंगवादाचे (Sexism) परिणाम

• सामाजिक: घटते लिंग गुणोत्तर, बालविवाह, हिंसा, आरोग्य व पोषणात मुली मागे.
• आर्थिक: श्रमशक्तीत स्त्रियांचा कमी सहभाग, आर्थिक परावलंबन, देशाच्या उत्पादनाचे नुकसान.
• राजकीय: संसद व विधानसभेत स्त्रियांचे कमी प्रतिनिधित्व; निर्णय प्रक्रियेत आवाज कमी.

घटनात्मक तरतुदी आणि लिंगभाव संवेदनशीलता

• कलम 14 (कायद्यापुढे समानता), 15(1) व 15(3) (भेदभाव बंदी व स्त्रियांसाठी विशेष तरतूद), 16 (नोकरीत समान संधी), 39(d) (समान कामाला समान वेतन), 42 (प्रसूती सवलत), 51A(e) (स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला बाधा आणणाऱ्या प्रथांचा त्याग).
• 106 वी घटनादुरुस्ती (नारी शक्ती वंदन अधिनियम, 2023) – लोकसभा व विधानसभेत स्त्रियांना 1/3 आरक्षण (जनगणना व मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर लागू).
• लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitization): शाळा, कुटुंब, माध्यमे व कार्यालयांत स्त्री-पुरुष समानतेचे प्रबोधन; रूढ लिंगभूमिकांना प्रश्न विचारणे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: असमानतेचे तीन रूप – दारिद्र्य, जातीयवाद, लिंगभाव असमानता. उपाय – कल्याणकारी योजना, आरक्षण व ॲट्रॉसिटी कायदा 1989, घटनात्मक तरतुदी व संवेदनशीलता.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) दारिद्र्याची कारणे स्पष्ट करा. 'दारिद्र्याची संस्कृती' ही संकल्पना सांगून दारिद्र्य निर्मूलनाचे उपाय लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) जातीयवाद आणि अत्याचाराची समस्या स्पष्ट करा व भारत सरकारच्या समावेशक धोरणांची चर्चा करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) अनुसूचित जाती व जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) कायदा, 1989 – टीप लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) लिंगवादाचे सामाजिक-आर्थिक-राजकीय परिणाम लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) स्त्री-पुरुष समानतेसाठीच्या घटनात्मक तरतुदी लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. लोकसंख्या व नागरी समस्या: स्थलांतरामुळे होणारे नागरी परिवर्तन, अतिलोकसंख्या, नागरी विस्फोट; नागरी समस्या – आरोग्य, निवास, नैसर्गिक साधनसंपत्ती, सामाजिक-आर्थिक व राजकीय समस्या; जलद आधुनिकीकरण व तंत्रज्ञानाचा वापर (A. Population and Urban Problems: urban transformation due to migration, overpopulation, urban explosion; urban problems: health, habitat, natural resources, socioeconomic and political problem; rapid modernization and use of technology)
• B. पर्यावरण, सामाजिक समस्या आणि सामाजिक समस्यांवरील उपाय (B. Environment, social problems and solutions to social problems)
• C. विकासजन्य विस्थापन आणि पुनर्वसन (C. Development induced displacement and rehabilitation)

A. लोकसंख्या व नागरी समस्या (Population and Urban Problems)

स्थलांतर व नागरी परिवर्तन

खेड्यांतून शहरांकडे रोजगार, शिक्षण, आरोग्य सुविधांसाठी लोक जातात. याला ग्रामीण-नागरी स्थलांतर (Rural-Urban Migration) म्हणतात. ढकलणारे घटक (Push factors) – शेतीतील बेरोजगारी, दुष्काळ, कर्ज, जातीय भेदभाव; ओढणारे घटक (Pull factors) – कारखाने, सेवा क्षेत्रातील नोकऱ्या, चांगल्या सुविधा. उदा. विदर्भ-मराठवाड्यातून पुणे, मुंबई, नागपूरकडे स्थलांतर.

• अतिलोकसंख्या (Overpopulation): साधनसंपत्तीच्या तुलनेत लोकसंख्या जास्त होणे. 2011 च्या जनगणनेनुसार भारताची लोकसंख्या सुमारे 121 कोटी होती.
• नागरी विस्फोट (Urban Explosion): शहरांची लोकसंख्या अनियोजित आणि अतिशय वेगाने वाढणे – सुविधा त्या वेगाने वाढत नाहीत.

नागरी समस्या

जलद आधुनिकीकरण व तंत्रज्ञानाचा वापर

• फायदे: स्मार्ट सिटी, ऑनलाइन सेवा, मेट्रो, डिजिटल पेमेंट – जीवन सोपे.
• समस्या: वाहनांची गर्दी व प्रदूषण, ई-कचरा, यंत्रीकरणामुळे बेरोजगारी, डिजिटल दरी (ज्यांच्याकडे तंत्रज्ञान नाही ते मागे पडतात), मोबाइलचे व्यसन व नातेसंबंधांतील दुरावा.

B. पर्यावरण, सामाजिक समस्या आणि त्यांवरील उपाय

पर्यावरणीय समस्या ही केवळ निसर्गाची समस्या नसून ती सामाजिक समस्या आहे, कारण तिची कारणे मानवी वर्तनात आहेत आणि तिचे सर्वाधिक परिणाम गरीब, आदिवासी, शेतकरी व स्त्रियांवर होतात.

• प्रमुख समस्या: हवा, पाणी व मृदा प्रदूषण; जंगलतोड; हवामान बदल (दुष्काळ, अवकाळी पाऊस, पूर); प्लास्टिक व घनकचरा; ध्वनिप्रदूषण.
• सामाजिक परिणाम: शेतीचे नुकसान व शेतकरी आत्महत्या, आजार, पाण्यासाठी स्त्रियांची पायपीट, 'पर्यावरणीय निर्वासित' (environmental refugees), साधनांवरून संघर्ष.

उपाय

1. कायदे: पर्यावरण (संरक्षण) कायदा 1986, जल प्रदूषण कायदा 1974, वायू प्रदूषण कायदा 1981, वन संवर्धन कायदा 1980; राष्ट्रीय हरित लवाद (NGT, 2010).
2. शाश्वत विकास (Sustainable Development): आजच्या गरजा पूर्ण करताना पुढच्या पिढीच्या गरजांशी तडजोड न करणे (ब्रंटलँड अहवाल, 1987).
3. लोकसहभाग: चिपको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन यांसारखी आंदोलने; वृक्षारोपण, जलसंधारण (उदा. राळेगणसिद्धी, हिवरे बाजार).
4. व्यक्तिगत पातळी: प्लास्टिक टाळणे, कचरा वर्गीकरण, सार्वजनिक वाहतूक, पाणी व वीज बचत.
5. सामाजिक समस्यांवरील सामान्य उपाय: शिक्षण व जनजागृती, कल्याणकारी योजना, स्वयंसेवी संस्थांचा सहभाग, कायद्याची कडक अंमलबजावणी, समाजसुधारणा.

C. विकासजन्य विस्थापन आणि पुनर्वसन (Development Induced Displacement and Rehabilitation)

विकासजन्य विस्थापन म्हणजे धरणे, खाणी, कारखाने, महामार्ग, विमानतळ, औद्योगिक वसाहती यांसारख्या विकास प्रकल्पांसाठी लोकांना त्यांच्या घर-जमिनीवरून हटवणे.

उदाहरणे

• सरदार सरोवर धरण (नर्मदा) – हजारो आदिवासी कुटुंबांचे विस्थापन; मेधा पाटकर यांचे नर्मदा बचाव आंदोलन.
• विदर्भातील गोसीखुर्द धरण प्रकल्प; कोळसा खाणींमुळे (चंद्रपूर परिसर) गावांचे स्थलांतर.

विस्थापनाचे परिणाम

• जमीन, घर आणि पारंपरिक रोजगार (शेती, मासेमारी, जंगल) गमावणे.
• सामाजिक नाती, गावसमाज व संस्कृती तुटणे; आदिवासींची ओळख धोक्यात.
• अपुरी भरपाई, गरिबी, स्थलांतर; स्त्रिया व वृद्धांना जास्त त्रास.

पुनर्वसन (Rehabilitation)

• पुनर्वसाहत (Resettlement) म्हणजे नवीन जागी वसवणे; पुनर्वसन म्हणजे त्यांचे जीवनमान पूर्वीइतके किंवा अधिक चांगले करणे (रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, सुविधा).
• भूसंपादन, पुनर्वसन व पुनर्स्थापना यामध्ये योग्य भरपाई व पारदर्शकतेचा हक्क कायदा, 2013 (LARR Act 2013): बाजारभावापेक्षा जास्त भरपाई (ग्रामीण भागात 4 पट पर्यंत), सामाजिक परिणाम मूल्यांकन, खासगी प्रकल्पांसाठी 80% व PPP प्रकल्पांसाठी 70% बाधितांची संमती.
• 'आधी पुनर्वसन, मग प्रकल्प' हे तत्त्व, जमिनीच्या बदल्यात जमीन, नोकरी व कौशल्य प्रशिक्षण, ग्रामसभेचा सहभाग.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: विकास आवश्यक आहे, पण त्याची किंमत गरीब व आदिवासींनी मोजू नये – न्याय्य भरपाई आणि खरे पुनर्वसन हाच उपाय.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) स्थलांतर आणि नागरी विस्फोटामुळे निर्माण होणाऱ्या नागरी समस्या सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) विकासजन्य विस्थापन म्हणजे काय? त्याचे परिणाम सांगून पुनर्वसनाचे उपाय स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) पर्यावरणीय समस्या ही सामाजिक समस्या कशी आहे?
4. (लघु प्रश्न / टीप) अतिलोकसंख्या – टीप लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) जलद आधुनिकीकरण व तंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या लिहा.