भारतीय समाजशास्त्रीय परंपरा (Indian Sociological Traditions) BASOC4M01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. डॉ. बी. आर. आंबेडकर : जातीची उत्पत्ती, तिची यंत्रणा आणि जातीची सामाजिक, राजकीय व आर्थिक टीका (A. B.R. Ambedkar: Origin of caste, its mechanism and social, political and economic criticism of caste)
• B. आंद्रे बेतेई : त्रिमितीय प्रारूप – वर्ग, दर्जा आणि पक्ष; संचित व विखुरलेली विषमता; जात, वर्ग आणि सत्ता (B. Andre Beteille: Trinitarian Model - Class, Status and Party; Cumulative and Dispersed inequality; Caste, Class and Power)

A. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : जातीची उत्पत्ती, तिची यंत्रणा आणि जातीची सामाजिक, राजकीय व आर्थिक टीका

परिचय

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (Dr. B.R. Ambedkar, 1891–1956) हे थोर समाजशास्त्रज्ञ, अर्थशास्त्रज्ञ, कायदेतज्ज्ञ आणि भारतीय संविधानाचे शिल्पकार होते. त्यांनी जातिव्यवस्थेचा अभ्यास स्वतःच्या अनुभवातून आणि शास्त्रीय पद्धतीने केला. जातीविषयी त्यांचे दोन महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत:

• "Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development" (1916) – कोलंबिया विद्यापीठात (अमेरिका) एका सेमिनारमध्ये वाचलेला शोधनिबंध.
• "Annihilation of Caste" (जातीचे निर्मूलन, 1936) – लाहोरच्या जात-पात तोडक मंडळासाठी लिहिलेले भाषण; ते प्रत्यक्ष दिले गेले नाही, म्हणून आंबेडकरांनी ते स्वतः छापले.

1) जातीची उत्पत्ती (Origin of Caste)

• वंशाचा सिद्धांत नाकारला: भारतातील लोक शारीरिकदृष्ट्या एकमेकांत मिसळलेले आहेत. त्यामुळे जात ही वंशावर (Race) आधारित नाही, असे आंबेडकर म्हणतात.
• भारताची सांस्कृतिक एकता: विविधतेतही भारतात खोल सांस्कृतिक एकता आहे. त्यामुळे जात समजून घेताना संपूर्ण भारताचा एकत्र विचार करावा लागतो.
• बंदिस्त वर्ग (Enclosed Class): आंबेडकरांच्या मते, "जात म्हणजे बंदिस्त झालेला वर्ग." समाजातील एका वर्गाने (त्यांच्या मते पुरोहित वर्गाने) स्वतःभोवती दरवाजे बंद केले आणि तो जात बनला.
• अनुकरण (Imitation): इतर वर्गांनी उच्च वर्गाचे अनुकरण केले आणि तेही बंदिस्त झाले. काही गटांना बहिष्कृत (Excommunication) करून बाहेर ढकलले गेले. अशा प्रकारे जाती वाढत गेल्या.

2) जातीची यंत्रणा (Mechanism of Caste)

• बहिर्विवाहावर लादलेला अंतर्विवाह: आंबेडकरांच्या मते जातीचे मूळ लक्षण म्हणजे अंतर्विवाह (Endogamy). प्राचीन भारतात गोत्राबाहेर विवाह (Exogamy) होता. त्यावर जातीअंतर्गत विवाहाचा नियम लादला गेला, आणि जात तयार झाली.
• स्त्री-पुरुष संख्येचा प्रश्न: अंतर्विवाह टिकवण्यासाठी जातीत स्त्री व पुरुष संख्या समान ठेवावी लागते. त्यासाठी "अतिरिक्त स्त्री" व "अतिरिक्त पुरुष" यांचा प्रश्न निर्माण होतो.
• तीन क्रूर प्रथा: (1) सती प्रथा – विधवेला पतीसोबत जाळणे; (2) सक्तीचे वैधव्य – विधवेला पुनर्विवाहाची बंदी; (3) बालविवाह – लहान मुलींचा विवाह. विधुर पुरुषाचा विवाह लहान मुलीशी लावला जाई. या प्रथा जातीच्या रक्षणासाठी होत्या, असे आंबेडकर सांगतात. त्यामुळे जात आणि स्त्रियांवरील अत्याचार यांचा जवळचा संबंध आहे.

3) जातीची टीका (Criticism of Caste) – "Annihilation of Caste"

सामाजिक टीका:

• जात समाजाचे तुकडे करते; हिंदू समाज हा "समाज" न राहता जातींचा संग्रह बनतो.
• श्रेणीबद्ध विषमता (Graded Inequality): प्रत्येक जात एखाद्या जातीच्या खाली व दुसऱ्या जातीच्या वर असते. त्यामुळे खालच्या जाती एकत्र येत नाहीत.
• अस्पृश्यता हा जातिव्यवस्थेचा सर्वात अमानवी परिणाम आहे.
• जात नैतिकता नष्ट करते; सहानुभूती फक्त स्वतःच्या जातीपुरती राहते.

राजकीय टीका:

• जात असताना खरे राष्ट्र व लोकशाही उभी राहू शकत नाही. लोकशाही म्हणजे केवळ शासनपद्धती नव्हे, तर "एकत्र जगण्याची पद्धत" आहे.
• जात सार्वजनिक भावना (Public Spirit) आणि जनमत नष्ट करते.
• राजकीय लोकशाहीसोबत सामाजिक लोकशाही (स्वातंत्र्य, समता, बंधुता) आवश्यक आहे.

आर्थिक टीका:

• "जात ही श्रमाची विभागणी नसून श्रमिकांची विभागणी आहे" (Division of labourers, not division of labour).
• व्यवसाय जन्मावर ठरतो, आवड व क्षमतेवर नाही; त्यामुळे कार्यक्षमता कमी होते.
• व्यवसाय बदलण्याचे स्वातंत्र्य नसल्याने बेरोजगारी व दारिद्र्य वाढते.

उपाय

आंतरजातीय विवाह, शास्त्रांच्या अधिकाराला नकार, शिक्षण आणि संघटन हे जात नष्ट करण्याचे मार्ग आहेत. "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा त्यांचा संदेश प्रसिद्ध आहे. भारतीय संविधानाच्या कलम 17 ने अस्पृश्यता नष्ट केली.

उदाहरण

महाराष्ट्रातील 1927 चा महाड चवदार तळे सत्याग्रह हा सार्वजनिक पाण्यावरील समान हक्कासाठीचा लढा होता. आजही ऑनर किलिंगसारख्या घटना अंतर्विवाहाचा कडक नियम दाखवतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: जात = बंदिस्त वर्ग; मूळ लक्षण = बहिर्विवाहावर लादलेला अंतर्विवाह; सती, सक्तीचे वैधव्य, बालविवाह ही जातीच्या रक्षणाची साधने; "श्रमाची नव्हे, श्रमिकांची विभागणी."

B. आंद्रे बेतेई : त्रिमितीय प्रारूप – वर्ग, दर्जा व पक्ष; संचित व विखुरलेली विषमता; जात, वर्ग आणि सत्ता

परिचय

आंद्रे बेतेई (Andre Beteille, जन्म 1934) हे प्रसिद्ध भारतीय समाजशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांनी तमिळनाडूतील तंजावर जिल्ह्यातील श्रीपुरम या गावाचा अभ्यास करून "Caste, Class and Power: Changing Patterns of Stratification in a Tanjore Village" (1965) हा ग्रंथ लिहिला.

1) त्रिमितीय प्रारूप (Trinitarian Model)

हे प्रारूप जर्मन समाजशास्त्रज्ञ मॅक्स वेबर (Max Weber) यांच्या विचारावर आधारित आहे. विषमता एकाच आधारावर नसून तीन आधारांवर असते:

बेतेई म्हणतात की भारतीय समाज समजून घेण्यासाठी केवळ जात पाहणे पुरेसे नाही; वर्ग आणि सत्ता यांचाही स्वतंत्र विचार करावा लागतो.

2) संचित व विखुरलेली विषमता (Cumulative and Dispersed Inequality)

• संचित विषमता: जेव्हा एकाच गटाकडे उच्च जात, जमीन-संपत्ती आणि सत्ता तिन्ही एकत्र असतात. पारंपरिक श्रीपुरममध्ये ब्राह्मण उच्च दर्जाचे, जमीनमालक आणि गावातील निर्णय घेणारे होते.
• विखुरलेली विषमता: आधुनिक काळात दर्जा, वर्ग आणि सत्ता वेगवेगळ्या गटांकडे जाते. एखादी जात दर्जाने उच्च असली तरी तिच्याकडे सत्ता नसते.

3) जात, वर्ग आणि सत्ता – श्रीपुरममधील बदल

• जात: ब्राह्मणांचा धार्मिक दर्जा अजूनही उच्च होता, पण जातीचे महत्त्व काही क्षेत्रांत कमी झाले.
• वर्ग: अनेक ब्राह्मण शिक्षण व नोकरीसाठी शहरात गेले; जमीन अब्राह्मणांकडे जाऊ लागली. त्यामुळे वर्गरचना जातीपासून काहीशी वेगळी झाली.
• सत्ता: प्रौढ मताधिकार, पंचायत आणि राजकीय पक्ष यांमुळे सत्ता अब्राह्मणांकडे सरकली. संख्येचे बळ महत्त्वाचे ठरले. आदि-द्रविड (दलित) समाजही राजकारणात आला.

उदाहरण

महाराष्ट्रातही पूर्वी गावाचा पाटील, जमीनमालक आणि उच्च जात एकाच गटात असे. आज आरक्षण, शिक्षण व निवडणुकांमुळे सरपंचपद विविध जातींकडे जाते – ही विखुरलेली विषमता आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: बेतेई – "Caste, Class and Power" (1965), गाव श्रीपुरम (तंजावर); वेबरचे वर्ग-दर्जा-पक्ष; पारंपरिक समाजात संचित विषमता, आधुनिक समाजात विखुरलेली विषमता.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) डॉ. आंबेडकरांचा जातीच्या उत्पत्ती व यंत्रणेविषयीचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) आंद्रे बेतेई यांच्या 'जात, वर्ग आणि सत्ता' या अभ्यासाच्या आधारे संचित व विखुरलेली विषमता स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) आंबेडकरांनी केलेली जातीची आर्थिक टीका थोडक्यात लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) बेतेई यांचे त्रिमितीय प्रारूप (वर्ग, दर्जा, पक्ष) थोडक्यात सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) 'जात म्हणजे बंदिस्त वर्ग' – स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. ताराबाई शिंदे : भारतीय समाजातील पितृसत्तेची वैशिष्ट्ये आणि तिची टीका (A. Tarabai Shinde: Characteristics and criticism of patriarchy in Indian society)
• B. जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले : पितृसत्ता आणि स्त्रियांच्या हक्कांचे प्रश्न; स्त्री शिक्षण – गरज व उद्दिष्टे (B. Jyotirao Phule and Savitribai Phule: Patriarchy and issues of women's right, Women's education: need and objectives.)

A. ताराबाई शिंदे : भारतीय समाजातील पितृसत्तेची वैशिष्ट्ये आणि तिची टीका

परिचय

ताराबाई शिंदे (Tarabai Shinde) या विदर्भातील बुलढाणा येथील होत्या. त्यांनी "स्त्री पुरुष तुलना" (1882) हा ग्रंथ लिहिला. भारतीय पितृसत्तेवर लिहिलेला हा पहिला स्त्रीवादी (Feminist) ग्रंथ मानला जातो. त्या सत्यशोधक विचारांच्या जवळ होत्या आणि महात्मा जोतिराव फुले यांनी या ग्रंथाचे कौतुक केले.

पार्श्वभूमी: त्या काळात सुरत येथील विजयालक्ष्मी नावाच्या एका ब्राह्मण विधवेने आपल्या अनौरस बाळाची हत्या केल्याचा खटला गाजला. तिला कठोर शिक्षा झाली, पण तिला फसवणाऱ्या पुरुषाला काहीच झाले नाही. वर्तमानपत्रांनी फक्त स्त्रीलाच दोष दिला. या अन्यायाने ताराबाई संतापल्या आणि त्यांनी हा ग्रंथ लिहिला.

पितृसत्ता म्हणजे काय? (Patriarchy)

पितृसत्ता म्हणजे अशी सामाजिक व्यवस्था ज्यात कुटुंब, संपत्ती, धर्म, राजकारण आणि निर्णय यांवर पुरुषांचे वर्चस्व असते आणि स्त्रीला दुय्यम स्थान दिले जाते.

भारतीय पितृसत्तेची वैशिष्ट्ये (ताराबाईंच्या लेखनातून)

• दुहेरी नीतिमत्ता (Double Standard): पुरुषाने व्यभिचार केला तरी तो क्षम्य, पण स्त्रीची छोटी चूकही अक्षम्य.
• विधवांची दुर्दशा: विधवेचे केशवपन, रंगीत कपडे-दागिने यांची बंदी, पुनर्विवाहाची बंदी; पण विधुर पुरुष लगेच दुसरे लग्न करू शकतो.
• पतिव्रता आदर्श: पती कसाही असला तरी पत्नीने त्याला देव मानावे, अशी अपेक्षा.
• धर्मग्रंथ व परंपरा: पुराणे, शास्त्रे आणि कथा पुरुषांनी लिहिल्या आणि त्यांत स्त्रीला कपटी, चंचल दाखवले.
• शिक्षण व स्वातंत्र्याचा अभाव: स्त्रीला शिक्षण, संपत्ती आणि घराबाहेर जाण्याचे स्वातंत्र्य नाही.
• सर्व जातींत पितृसत्ता: स्त्रीचे दमन ही केवळ उच्च जातीची नव्हे तर सर्व जातींतील समस्या आहे, असे ताराबाईंनी दाखवले.

ताराबाईंची पितृसत्तेवरील टीका

• प्रश्न उलटा विचारला: "स्त्रियांचे दोष" असे म्हणणाऱ्या समाजाला त्यांनी पुरुषांचे दोष दाखवले – दारू, जुगार, व्यभिचार, फसवणूक, लाचखोरी.
• स्त्री दोषी नसून परिस्थिती दोषी: स्त्री चुकते ती अज्ञान, अवलंबित्व आणि पुरुषांच्या फसवणुकीमुळे.
• धर्माचे विश्लेषण: सीता, द्रौपदी यांसारख्या उदाहरणांचा वापर करून त्यांनी पुरुषांनी स्त्रियांवर केलेला अन्याय दाखवला.
• धाडसी, उपहासात्मक भाषा: त्यांनी थेट, तिखट आणि व्यंगात्मक भाषेत लिहिले. त्या काळात स्त्रीने असे लिहिणे खूप धाडसाचे होते.
• स्त्री-पुरुष समतेची मागणी: एकच नैतिक नियम स्त्री व पुरुष दोघांना लागू व्हावा.

महत्त्व

ताराबाईंनी पितृसत्तेला "निसर्गाचा नियम" न मानता ती समाजनिर्मित आहे हे दाखवले. आज त्यांना भारतीय स्त्रीवादाच्या अग्रणी मानले जाते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: ताराबाई शिंदे – "स्त्री पुरुष तुलना" (1882); विजयालक्ष्मी खटला ही पार्श्वभूमी; दुहेरी नीतिमत्ता, विधवांचे प्रश्न, धर्मग्रंथांची टीका, पुरुषांचे दोष दाखवले.

B. जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले : पितृसत्ता आणि स्त्रियांच्या हक्कांचे प्रश्न; स्त्री शिक्षण – गरज व उद्दिष्टे

परिचय

महात्मा जोतिराव फुले (Jyotirao Phule, 1827–1890) आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (Savitribai Phule, 1831–1897) हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक दांपत्य होते. त्यांनी जात आणि पितृसत्ता या दोन्ही शोषणांविरुद्ध एकत्र लढा दिला. 1873 मध्ये जोतिरावांनी सत्यशोधक समाज स्थापन केला आणि "गुलामगिरी" (1873) हा ग्रंथ लिहिला.

1) पितृसत्ता व स्त्रियांच्या हक्कांचे प्रश्न

• ब्राह्मणी वर्चस्व आणि पितृसत्ता: फुल्यांच्या मते, धर्मग्रंथ व पुरोहितशाहीने शूद्र-अतिशूद्र आणि स्त्रिया या दोघांनाही गुलाम ठेवले.
• बालहत्या प्रतिबंधक गृह (1863): फसवल्या गेलेल्या विधवांना सुरक्षित बाळंतपणाची जागा दिली, जेणेकरून बालहत्या आणि आत्महत्या थांबतील.
• केशवपनविरोधी लढा: विधवांचे केस कापण्याच्या प्रथेविरुद्ध न्हाव्यांचा संप घडवून आणला.
• विधवा पुनर्विवाह: विधवा पुनर्विवाहाला पाठिंबा दिला; बालविवाहाला विरोध केला.
• सत्यशोधक विवाह: पुरोहिताशिवाय, साध्या पद्धतीने विवाह; वधू-वरांना समान प्रतिज्ञा.
• स्त्री-पुरुष समता: स्त्री व पुरुष हे समान मानव आहेत; पुरुषाने एकपत्नीव्रत पाळावे.
• दत्तक मुलगा: फुले दांपत्याने एका विधवेच्या मुलाला (यशवंत) दत्तक घेतले – हा त्यांच्या विचारांचा प्रत्यक्ष आचार होता.

2) सावित्रीबाईंचे योगदान

• भारतातील पहिल्या प्रशिक्षित स्त्री शिक्षिकांपैकी एक. शाळेत जाताना लोक त्यांच्यावर शेण-दगड फेकत; तरीही त्यांनी शिकवणे सोडले नाही.
• "काव्यफुले" (1854) हा काव्यसंग्रह; कवितांतून शिक्षणाचे महत्त्व सांगितले.
• महिलांच्या हक्कांसाठी महिला सेवा मंडळ स्थापन केले.
• 1897 च्या प्लेगच्या साथीत रुग्णांची सेवा करताना त्यांचे निधन झाले.

3) स्त्री शिक्षण : गरज व उद्दिष्टे

1848 मध्ये पुण्यातील भिडे वाडा येथे फुले दांपत्याने मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. त्यांच्या सहकारी फातिमा शेख यांनीही शिकवण्यात मदत केली.

फुल्यांच्या मते, "विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शूद्र खचले; इतके अनर्थ एका अविद्येने केले." 1882 मध्ये हंटर कमिशनसमोर त्यांनी सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाची मागणी केली.

उदाहरण

आज महाराष्ट्रात 3 जानेवारी (सावित्रीबाई जयंती) हा दिवस "बालिका दिन" म्हणून साजरा होतो. पुणे विद्यापीठाचे नाव "सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ" आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: मुलींची शाळा – भिडे वाडा, पुणे (1848); सत्यशोधक समाज (1873); बालहत्या प्रतिबंधक गृह (1863); केशवपनविरोधी संप; स्त्री शिक्षण = ज्ञान, स्वावलंबन, समता.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) ताराबाई शिंदे यांनी 'स्त्री पुरुष तुलना' या ग्रंथात केलेली पितृसत्तेची टीका स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) जोतिराव फुले व सावित्रीबाई फुले यांचे स्त्री हक्क व स्त्री शिक्षणातील योगदान सविस्तर लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) पितृसत्तेची वैशिष्ट्ये थोडक्यात लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) फुले दांपत्याच्या मते स्त्री शिक्षणाची उद्दिष्टे सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) सावित्रीबाई फुले यांचे कार्य थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. एम. एन. श्रीनिवास : प्रभावशाली जात – अर्थ व परिणाम. संस्कृतीकरण – सामाजिक परिवर्तन, गतिशीलता व विकासाचा घटक म्हणून. (A. M.N. Srinivas: Dominant caste - Meaning and implication. Sanskritization - as a factor of social change, mobility and development.)
• B. शर्मिला रेगे : जात आणि लिंगभाव, लिंगभाव आणि हिंसा (B. Sharmila Rege: Caste and Gender, Gender and Violence)

A. एम. एन. श्रीनिवास : प्रभावशाली जात – अर्थ व परिणाम; संस्कृतीकरण – सामाजिक परिवर्तन, गतिशीलता व विकासाचा घटक

परिचय

एम. एन. श्रीनिवास (M.N. Srinivas, 1916–1999) हे भारतीय समाजशास्त्रातील अग्रगण्य विद्वान होते. त्यांनी क्षेत्रकार्य (Fieldwork) पद्धतीने भारतीय गावांचा अभ्यास केला. "Religion and Society among the Coorgs of South India" (1952) या ग्रंथात त्यांनी संस्कृतीकरण ही संकल्पना मांडली. कर्नाटकातील रामपुरा गावाच्या अभ्यासातून त्यांनी प्रभावशाली जात ही संकल्पना मांडली. "Social Change in Modern India" (1966) हा त्यांचा आणखी एक प्रसिद्ध ग्रंथ आहे.

1) प्रभावशाली जात (Dominant Caste) – अर्थ

श्रीनिवास यांच्या मते, एखाद्या गावात जी जात संख्येने मोठी आहे, जिच्याकडे जमीन व आर्थिक शक्ती आहे, आणि जी राजकीयदृष्ट्या प्रभावी आहे, ती प्रभावशाली जात होय. अशी जात धार्मिक उतरंडीत फार खाली नसते.

प्रभावशाली जातीचे निकष

• संख्याबळ: गावात लोकसंख्या जास्त.
• आर्थिक शक्ती: लागवडीयोग्य जमिनीची मालकी.
• राजकीय शक्ती: पंचायत व स्थानिक सत्तेवर नियंत्रण.
• विधी दर्जा: जातीउतरंडीत तुलनेने वरचे स्थान.
• पाश्चात्त्य शिक्षण व नोकऱ्या: सरकारी नोकरी, शिक्षण यांत सहभाग.

परिणाम (Implications)

• गावातील तंटे, न्यायनिवाडा व निर्णयांवर प्रभावशाली जातीचे नियंत्रण असते.
• खालच्या जाती प्रभावशाली जातीचे अनुकरण करतात; म्हणजे संस्कृतीकरणाचा आदर्श केवळ ब्राह्मणच नसतो.
• निवडणूक राजकारणात प्रभावशाली जातींचे महत्त्व वाढले (उदा. महाराष्ट्रात मराठा, कर्नाटकात वक्कलिग व लिंगायत).
• कधी कधी प्रभावशाली जात दलितांवर अत्याचार करते, असेही दिसते.

2) संस्कृतीकरण (Sanskritization) – अर्थ

श्रीनिवास यांची व्याख्या (सोप्या शब्दांत): "खालची हिंदू जात किंवा आदिवासी गट उच्च जातीच्या (विशेषतः द्विज जातीच्या) चालीरीती, विधी, श्रद्धा, विचार आणि जीवनपद्धती स्वीकारतो आणि जातीउतरंडीत वरचे स्थान मागतो, या प्रक्रियेला संस्कृतीकरण म्हणतात." सुरुवातीला त्यांनी याला "ब्राह्मणीकरण" म्हटले होते; नंतर व्यापक अर्थाने "संस्कृतीकरण" हा शब्द वापरला.

संस्कृतीकरणाचे आदर्श (Models)

• ब्राह्मण आदर्श, क्षत्रिय आदर्श, वैश्य आदर्श आणि स्थानिक प्रभावशाली जातीचा आदर्श.

सामाजिक परिवर्तन, गतिशीलता व विकासाचा घटक म्हणून

• सामाजिक परिवर्तन: शाकाहार, मद्यत्याग, जानवे धारण, विधवा पुनर्विवाहावर बंदी, देवांची नावे बदलणे इत्यादी बदल होतात.
• स्थानात्मक बदल (Positional Change): एखाद्या जातीचे स्थान वर जाते, पण जातिव्यवस्थेची रचना बदलत नाही. म्हणून हा संरचनात्मक बदल (Structural Change) नाही.
• सामाजिक गतिशीलता (Mobility): ही गट-गतिशीलता आहे, व्यक्ती-गतिशीलता नाही. अनेकदा एक-दोन पिढ्या लागतात.
• विकास: आर्थिक प्रगती झाल्यावर जात सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी संस्कृतीकरण करते; त्यामुळे शिक्षण, स्वच्छता यांत सुधारणा दिसते.
• मर्यादा: यामुळे उच्च जातींच्या कर्मकांडांना व स्त्रियांवरील बंधनांना (उदा. विधवा पुनर्विवाह बंदी) प्रतिष्ठा मिळते; विषमता टिकून राहते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृतीकरण – कूर्ग अभ्यास (1952); प्रभावशाली जात – रामपुरा; निकष: संख्या, जमीन, सत्ता, दर्जा, शिक्षण; संस्कृतीकरण हा स्थानात्मक बदल, संरचनात्मक नव्हे.

B. शर्मिला रेगे : जात आणि लिंगभाव; लिंगभाव आणि हिंसा

परिचय

शर्मिला रेगे (Sharmila Rege, 1964–2013) या पुणे विद्यापीठातील क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले स्त्री अभ्यास केंद्राच्या प्रमुख होत्या. त्यांनी दलित स्त्रीवादी दृष्टिकोन (Dalit Feminist Standpoint) मांडला. त्यांचे प्रमुख ग्रंथ:

• "Writing Caste/Writing Gender: Narrating Dalit Women's Testimonios" (2006) – दलित स्त्रियांच्या आत्मकथनांचा अभ्यास.
• "Against the Madness of Manu: B.R. Ambedkar's Writings on Brahmanical Patriarchy" (2013).

1) जात आणि लिंगभाव (Caste and Gender)

• दोन्ही एकमेकांशी जोडलेले: रेगे म्हणतात की जात आणि लिंगभाव वेगळे पाहता येत नाहीत. स्त्रीचा अनुभव तिच्या जातीनुसार बदलतो.
• मुख्य प्रवाहातील स्त्रीवादावर टीका: सुरुवातीचा भारतीय स्त्रीवाद मुख्यतः उच्चजातीय, मध्यमवर्गीय स्त्रियांच्या अनुभवावर आधारित होता. त्यात दलित स्त्रियांचे प्रश्न दुर्लक्षित राहिले.
• दलित पुरुष चळवळीवर टीका: दलित चळवळीतही दलित स्त्रियांचा आवाज कमी ऐकला गेला.
• ब्राह्मणी पितृसत्ता (Brahmanical Patriarchy): अंतर्विवाह टिकवण्यासाठी स्त्रीच्या लैंगिकतेवर नियंत्रण ठेवले जाते. हा विचार आंबेडकरांच्या 1916 च्या निबंधाशी जोडलेला आहे.
• आत्मकथने (Testimonios): बेबी कांबळे, शांताबाई कांबळे, उर्मिला पवार यांसारख्या दलित स्त्रियांच्या आत्मकथनांतून जात व लिंगभाव एकत्र कसे शोषण करतात हे दिसते.
• फुले-आंबेडकरी परंपरा: रेगे यांनी स्त्रीवादाची मुळे फुले, सावित्रीबाई, ताराबाई आणि आंबेडकर यांच्या विचारांत शोधली.

2) लिंगभाव आणि हिंसा (Gender and Violence)

• जातीय-लैंगिक हिंसा: दलित स्त्रियांवरील हिंसा ही केवळ "स्त्री" म्हणून नसून "दलित स्त्री" म्हणून होते. जातीची सत्ता दाखवण्यासाठी स्त्रीच्या शरीराचा वापर केला जातो.
• सन्मान व शुद्धता: उच्च जातीतील स्त्रियांवर "इज्जत" आणि शुद्धतेच्या नावाखाली नियंत्रण; आंतरजातीय विवाह केल्यास ऑनर किलिंग.
• दैनंदिन हिंसा: घरगुती हिंसा, श्रमाचे शोषण, सार्वजनिक अपमान.
• संस्थात्मक दुर्लक्ष: पोलीस व न्यायव्यवस्थेत तक्रार नोंदवण्यात अडचणी.
• कायदे: अनुसूचित जाती व जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) कायदा 1989, कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा 2005, फौजदारी कायदा (सुधारणा) 2013.

उदाहरण

2006 मध्ये भंडारा जिल्ह्यातील खैरलांजी येथे एका दलित कुटुंबावर झालेला क्रूर हल्ला हे जात व लिंगभावाधारित हिंसेचे वेदनादायक उदाहरण आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शर्मिला रेगे – "Writing Caste/Writing Gender" (2006); दलित स्त्रीवादी दृष्टिकोन; ब्राह्मणी पितृसत्ता; दलित स्त्रियांवरील हिंसा जात व लिंगभाव दोन्हींमुळे.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) संस्कृतीकरण म्हणजे काय? सामाजिक परिवर्तन व गतिशीलतेचा घटक म्हणून संस्कृतीकरण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) शर्मिला रेगे यांचे जात व लिंगभाव तसेच लिंगभाव व हिंसा याविषयीचे विचार स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) प्रभावशाली जातीचे निकष लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) संस्कृतीकरण व पाश्चात्त्यीकरण यांतील फरक सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) दलित स्त्रीवादी दृष्टिकोन म्हणजे काय?

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. एस. सी. दुबे : आधुनिकतेची संकल्पना व तिची मूल्ये, भारतीय समाज आणि सामाजिक परिवर्तन (A. S.C. Dube: Concept of modernity and its value, Indian society and social change)
• B. योगेंद्र सिंह : बृहत् व लघु परंपरा, आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रिया, आधुनिकीकरणाचे संस्थाकरण आणि विघटन (B. Yogendra Singh: Great and Little Traditions, Processes of Modernization, Institutionalization and Breakdown in Modernization)

A. एस. सी. दुबे : आधुनिकतेची संकल्पना व तिची मूल्ये; भारतीय समाज आणि सामाजिक परिवर्तन

परिचय

श्यामाचरण दुबे (S.C. Dube, 1922–1996) हे भारतीय समाजशास्त्रज्ञ व मानवशास्त्रज्ञ होते. हैदराबादजवळील शमीरपेठ गावाचा अभ्यास करून त्यांनी "Indian Village" (1955) हा ग्रंथ लिहिला. "India's Changing Villages" (1958), "Modernization and Development: The Search for Alternative Paradigms" (1988) आणि "Indian Society" (1990) हे त्यांचे इतर महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत.

1) आधुनिकतेची संकल्पना (Concept of Modernity)

दुबे यांच्या मते, आधुनिकता म्हणजे विचार, मूल्ये व संस्थांमधील असा बदल ज्यात मानव निसर्ग व समाजाच्या समस्या विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि तर्कशुद्ध विचाराने सोडवतो. आधुनिकीकरण (Modernization) ही आधुनिकतेकडे जाण्याची प्रक्रिया आहे.

• आधुनिकीकरण म्हणजे केवळ पाश्चात्त्यीकरण नव्हे. प्रत्येक देशाने स्वतःच्या परंपरा व गरजांनुसार मार्ग शोधला पाहिजे.
• परंपरा आणि आधुनिकता परस्परविरोधी नसून एकत्र राहू शकतात.
• पाश्चात्त्य विकासाच्या प्रारूपाची आंधळी नक्कल केल्यास पर्यावरणाचा ऱ्हास, विषमता व सांस्कृतिक संकट निर्माण होते; म्हणून "पर्यायी प्रारूपाचा" (Alternative Paradigm) शोध आवश्यक आहे.

2) आधुनिकतेची मूल्ये (Values of Modernity)

• तर्कशुद्धता (Rationality): अंधश्रद्धेऐवजी कारण-परिणामाचा विचार.
• वैज्ञानिक दृष्टिकोन: विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा स्वीकार.
• समता व लोकशाही: जन्मावर नव्हे तर गुणांवर आधारित स्थान; निर्णयप्रक्रियेत सहभाग.
• गतिशीलता: व्यवसाय, स्थान व सामाजिक दर्जा बदलण्याची तयारी.
• सहानुभूती (Empathy): इतरांच्या भूमिकेतून विचार करण्याची क्षमता.
• व्यक्तिस्वातंत्र्य व धर्मनिरपेक्षता.

3) भारतीय समाज आणि सामाजिक परिवर्तन

• गावातील बदल: शमीरपेठसारख्या गावांत शिक्षण, रस्ते, बाजार आणि सरकारी योजना पोहोचल्यावर जात व कुटुंबाचे स्वरूप हळूहळू बदलले.
• सामुदायिक विकास योजना: दुबे यांनी विकास योजनांचा अभ्यास करून दाखवले की लोकांच्या संस्कृतीचा विचार न केल्यास योजना यशस्वी होत नाहीत.
• परिवर्तनाचे घटक: शिक्षण, औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, लोकशाही, कायदे आणि प्रसारमाध्यमे.
• सातत्य व बदल: भारतीय समाजात जात, कुटुंब, धर्म टिकून आहेत, पण त्यांचे कार्य बदलत आहे.
• विषम परिवर्तन: शहरी, सुशिक्षित वर्गाला आधुनिकतेचा फायदा अधिक; ग्रामीण गरीब मागे राहतात.

उदाहरण

महाराष्ट्रातील एखाद्या गावात मोबाईल, बँक खाते व ट्रॅक्टर आले आहेत, पण विवाह अजूनही जातीतच होतात – हे परंपरा व आधुनिकतेचे सहअस्तित्व आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: दुबे – "Indian Village" (1955, शमीरपेठ); आधुनिकीकरण ≠ पाश्चात्त्यीकरण; मूल्ये: तर्क, विज्ञान, समता, गतिशीलता, सहभाग; पर्यायी विकास प्रारूपाचा आग्रह.

B. योगेंद्र सिंह : बृहत् व लघु परंपरा, आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रिया, आधुनिकीकरणाचे संस्थाकरण व विघटन

परिचय

योगेंद्र सिंह (Yogendra Singh, 1932–2020) हे जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठातील प्रसिद्ध समाजशास्त्रज्ञ होते. त्यांचा "Modernization of Indian Tradition" (1973) हा ग्रंथ भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा मानला जातो.

1) बृहत् व लघु परंपरा (Great and Little Traditions)

• ही संकल्पना अमेरिकन मानवशास्त्रज्ञ रॉबर्ट रेडफिल्ड (Robert Redfield) यांनी मांडली. भारतात मॅकिम मॅरियट (McKim Marriott) आणि मिल्टन सिंगर (Milton Singer) यांनी तिचा वापर केला.
• बृहत् परंपरा: शिक्षित, अभिजन वर्गाची, लिखित ग्रंथांवर आधारित परंपरा – उदा. वेद, संस्कृत ग्रंथ, अखिल भारतीय देवता व सण.
• लघु परंपरा: सामान्य ग्रामीण लोकांची, मौखिक व स्थानिक परंपरा – उदा. ग्रामदेवता, लोकगीते, स्थानिक जत्रा.
• मॅरियट यांनी किशनगढी गावाच्या अभ्यासात सार्वत्रिकीकरण (Universalization) – लघु परंपरेचे घटक बृहत् परंपरेत जाणे, आणि स्थानिकीकरण (Parochialization) – बृहत् परंपरेचे घटक स्थानिक रूप घेणे, या प्रक्रिया मांडल्या.
• योगेंद्र सिंह यांनी या परस्पर क्रियेला भारतीय परंपरेतील अंतर्गत परिवर्तनाचा स्रोत मानले.

2) आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रिया (Processes of Modernization)

सिंह यांच्या मते भारतीय परंपरेची चार मूल्ये आहेत: उतरंड (Hierarchy), समग्रता (Holism), सातत्य (Continuity) आणि पारलौकिकता (Transcendence). आधुनिकीकरण या मूल्यांना आव्हान देते. परिवर्तनाचे स्रोत त्यांनी असे वर्गीकृत केले:

• अंतर्जात (Orthogenetic) बदल: परंपरेच्या आतून होणारा बदल – उदा. संस्कृतीकरण, बृहत्-लघु परंपरांची देवाणघेवाण.
• बहिर्जात (Heterogenetic) बदल: बाहेरील संस्कृतीच्या संपर्कातून होणारा बदल – उदा. इस्लामीकरण, पाश्चात्त्यीकरण.
• सांस्कृतिक बदल: मूल्ये, श्रद्धा, विचार यांतील बदल.
• संरचनात्मक बदल: सामाजिक संबंध व संस्था यांतील बदल – सूक्ष्म स्तरावर (जात, कुटुंब, गाव) आणि व्यापक स्तरावर (राजकारण, अर्थव्यवस्था, नोकरशाही, उद्योग).

3) आधुनिकीकरणाचे संस्थाकरण (Institutionalization)

• आधुनिक मूल्ये जेव्हा कायदे, संस्था आणि दैनंदिन जीवनात स्थिर होतात तेव्हा संस्थाकरण होते.
• उदा. संविधान, प्रौढ मताधिकार, पंचायत राज, पंचवार्षिक योजना, विद्यापीठे, न्यायव्यवस्था, प्रसारमाध्यमे.

4) आधुनिकीकरणातील विघटन (Breakdown in Modernization)

• "आधुनिकीकरणाचे विघटन" ही संकल्पना एस. एन. आयझेनस्टॅड (S.N. Eisenstadt) यांच्याशी जोडलेली आहे. जेव्हा आधुनिक संस्था लोकांच्या वाढत्या अपेक्षा व मागण्या पूर्ण करू शकत नाहीत, तेव्हा तणाव, असंतोष आणि अस्थिरता निर्माण होते.
• भारतातील तणावाचे स्रोत: असमान विकास, प्रादेशिक असमतोल, जातीय व धार्मिक संघर्ष, भ्रष्टाचार, सुशिक्षित बेरोजगारी.
• सिंह यांच्या मते भारतात आधुनिकीकरण असमान (Segmental) आहे; परंपरा व आधुनिकता यांच्यात संघर्षाबरोबरच जुळवणूकही होते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: योगेंद्र सिंह – "Modernization of Indian Tradition" (1973); बृहत्-लघु परंपरा – रेडफिल्ड; चार मूल्ये: उतरंड, समग्रता, सातत्य, पारलौकिकता; अंतर्जात व बहिर्जात स्रोत; संस्थाकरण व विघटन.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) एस. सी. दुबे यांची आधुनिकतेची संकल्पना व तिची मूल्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) योगेंद्र सिंह यांच्या मते भारतीय परंपरेच्या आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रिया स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) बृहत् परंपरा व लघु परंपरा यांतील फरक सांगा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) आधुनिकीकरणाचे संस्थाकरण म्हणजे काय?
5. (लघु प्रश्न / टीप) सार्वत्रिकीकरण व स्थानिकीकरण थोडक्यात स्पष्ट करा.