समाजशास्त्रीय विचारांचा पाया (Foundations of Sociological Thought) BASOC3M01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. प्रबोधन आणि समाजशास्त्र: ब्रूनो, कॅल्विन आणि राजसत्तेने केलेली धर्मावरील टीका; तर्कशुद्ध विचार, बुद्धिवाद, अनुभववाद, मानवतावाद आणि शास्त्रीय चौकशीच्या वृत्तीचा उदय (A. Renaissance and Sociology: Bruno, Calvin and King's Criticism of religion and emergence of Reasoning, Rationalism, Empiricism, Humanism and Attitude of Scientific Enquiry)
• B. युरोपातील महापरिवर्तन: फ्रेंच राज्यक्रांती, लोकशाही व धर्मनिरपेक्ष मूल्यांचा उदय, औद्योगिक क्रांती आणि समाजशास्त्राच्या उदयास कारणीभूत सामाजिक-आर्थिक व राजकीय परिस्थिती (B. Great Transformation in Europe: French Revolution, Emergence of Democratic and Secular Values, Industrial Revolution and Socio-Economic and Political Conditions leading to the Emergence of Sociology)

A. प्रबोधन आणि समाजशास्त्र (Renaissance and Sociology)

अर्थ

प्रबोधन (Renaissance) म्हणजे युरोपमधील "पुनर्जन्म" किंवा नवजागरणाचा काळ. साधारण 14 ते 16 व्या शतकात इटलीपासून सुरू झालेल्या या चळवळीने माणसाला धर्मग्रंथ आणि चर्चच्या अंधश्रद्धेपासून दूर नेऊन बुद्धी, अनुभव आणि मानवी मूल्यांकडे वळवले. मध्ययुगात चर्च आणि पोप यांचे विचार अंतिम मानले जात. प्रश्न विचारणे म्हणजे पाप समजले जाई. प्रबोधनाने हा विचार बदलला. याच बदलातून पुढे समाजाचा शास्त्रीय अभ्यास करण्याची गरज निर्माण झाली.

धर्मटीका करणारे प्रमुख विचारवंत

• जिओर्डानो ब्रूनो (Giordano Bruno, 1548–1600): इटालियन तत्त्वज्ञ. त्याने कोपर्निकसच्या सूर्यकेंद्री सिद्धांताला पाठिंबा दिला आणि विश्व अनंत आहे असे मांडले. चर्चच्या मतांना विरोध केल्यामुळे त्याला 1600 मध्ये रोम येथे जिवंत जाळण्यात आले. तो विचारस्वातंत्र्याचे प्रतीक मानला जातो.
• जॉन कॅल्विन (John Calvin, 1509–1564): फ्रेंच धर्मसुधारक. त्याने जिनिव्हा येथे प्रोटेस्टंट पंथाचा प्रसार केला. पोपच्या सत्तेला विरोध केला. कष्ट, साधेपणा, शिस्त आणि आपल्या "कामाला ईश्वरी आवाहन" मानणे या कल्पना त्याने मांडल्या. पुढे मॅक्स वेबरने याच कॅल्विनवादी नीतीचा भांडवलशाहीशी संबंध जोडला.
• राजसत्तेची धर्मसत्तेवरील टीका (King's criticism of religion): या काळात युरोपातील राजांनी पोपच्या सत्तेला आव्हान दिले. उदा. इंग्लंडचा राजा हेन्री आठवा याने 1534 च्या "ॲक्ट ऑफ सुप्रिमसी" ने इंग्लंडचे चर्च रोमपासून वेगळे केले. तसेच मार्टिन ल्यूथर (Martin Luther) याने 1517 मध्ये 95 मुद्दे मांडून चर्चमधील गैरप्रकारांवर टीका केली. यामुळे धर्म आणि राज्य वेगळे होण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.

प्रबोधनातून निर्माण झालेले नवे दृष्टिकोन

1. तर्कशुद्ध विचार (Reasoning): प्रत्येक गोष्ट डोळे झाकून न स्वीकारता "का?" आणि "कसे?" असा प्रश्न विचारणे.
2. बुद्धिवाद (Rationalism): ज्ञानाचा मुख्य आधार मानवी बुद्धी आहे, धर्मग्रंथ नव्हे, ही भूमिका. (उदा. देकार्त — René Descartes).
3. अनुभववाद (Empiricism): ज्ञान निरीक्षण आणि अनुभवातून मिळते ही भूमिका. (उदा. फ्रान्सिस बेकन, जॉन लॉक).
4. मानवतावाद (Humanism): माणूस, त्याचे सुख, प्रतिष्ठा आणि क्षमता यांना केंद्रस्थानी ठेवणे.
5. शास्त्रीय चौकशीची वृत्ती (Attitude of Scientific Enquiry): निरीक्षण, प्रयोग, पडताळणी आणि निष्कर्ष या पद्धतीने सत्य शोधणे. कोपर्निकस, गॅलिलिओ, न्यूटन यांच्या शोधांनी ही वृत्ती बळकट झाली.

समाजशास्त्राशी संबंध

निसर्गाचा अभ्यास जर शास्त्रीय पद्धतीने होऊ शकतो, तर समाजाचाही अभ्यास शास्त्रीय पद्धतीने का होऊ नये — हा प्रश्न प्रबोधनाने निर्माण केला. समाज ईश्वरनिर्मित नसून माणसांनी घडवलेला आहे, आणि तो बदलू शकतो, ही जाणीव झाली. यातूनच पुढे ऑगस्ट कॉम्तने समाजशास्त्राची कल्पना मांडली.

भारतीय उदाहरण: महाराष्ट्रात 19 व्या शतकात महात्मा फुले, गोपाळ गणेश आगरकर यांनी अंधश्रद्धा व रूढींवर बुद्धिवादी टीका केली. ही प्रबोधनाचीच भारतीय रूपे मानली जातात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: प्रबोधनाने धर्मसत्तेला आव्हान दिले. ब्रूनो, कॅल्विन, ल्यूथर व राजसत्तेच्या टीकेतून बुद्धिवाद, अनुभववाद, मानवतावाद आणि शास्त्रीय वृत्ती जन्मली. हीच समाजशास्त्राची वैचारिक पायाभरणी आहे.

B. युरोपातील महापरिवर्तन (Great Transformation in Europe)

18 व्या आणि 19 व्या शतकात युरोपात दोन मोठ्या क्रांती झाल्या — फ्रेंच राज्यक्रांती (राजकीय बदल) आणि औद्योगिक क्रांती (आर्थिक बदल). या दोन क्रांतींनी जुना समाज मुळापासून हलवला. त्यालाच "महापरिवर्तन" म्हणतात. या बदलांचा अर्थ समजून घेण्यासाठी समाजशास्त्राचा उदय झाला.

1. फ्रेंच राज्यक्रांती (French Revolution, 1789)

• फ्रान्समध्ये राजा, सरंजामदार आणि चर्च यांच्याकडे सत्ता व संपत्ती होती; सामान्य जनता करांच्या ओझ्याखाली दबलेली होती.
• 1789 मध्ये जनतेने बॅस्टिल तुरुंगावर हल्ला केला (14 जुलै 1789). राजेशाहीची सत्ता संपुष्टात येऊ लागली.
• क्रांतीचे घोषवाक्य: स्वातंत्र्य, समता, बंधुता (Liberty, Equality, Fraternity).
• "मानव व नागरिक हक्कांचा जाहीरनामा" (1789) मधून व्यक्तीच्या हक्कांना मान्यता मिळाली.

2. लोकशाही आणि धर्मनिरपेक्ष मूल्यांचा उदय

• लोकशाही मूल्ये (Democratic Values): सत्ता जनतेकडून येते; कायद्यासमोर सर्व समान; मतस्वातंत्र्य.
• धर्मनिरपेक्ष मूल्ये (Secular Values): राज्य आणि धर्म वेगळे; चर्चची संपत्ती व अधिकार कमी झाले; शिक्षण आणि विवाह यांसारख्या बाबींवर राज्याचा अधिकार वाढला.
• जुनी सामाजिक व्यवस्था कोसळल्यामुळे "समाजात सुव्यवस्था (Order) कशी टिकवायची?" हा प्रश्न विचारवंतांसमोर आला. कॉम्त याच अस्थिरतेतून समाजाचे शास्त्र शोधत होता.

3. औद्योगिक क्रांती (Industrial Revolution)

• साधारण 1760 नंतर इंग्लंडमध्ये सुरू झाली. जेम्स वॅटच्या सुधारित वाफेच्या इंजिनमुळे यंत्रांचा वापर वाढला.
• घरगुती उत्पादनाऐवजी कारखाना पद्धत (Factory System) आली.
• शहरीकरण (Urbanization): खेड्यातील लोक कामासाठी शहरांत आले; झोपडपट्ट्या, गर्दी, आजार वाढले.
• नवीन वर्ग: कारखानदार भांडवलदार वर्ग आणि मजूर (कामगार) वर्ग निर्माण झाले.
• बालमजुरी, जास्त कामाचे तास, कमी वेतन, कुटुंबाचे विघटन अशा समस्या दिसू लागल्या.

4. समाजशास्त्राच्या उदयास कारणीभूत परिस्थिती

या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठीच कॉम्त, स्पेन्सर, मार्क्स, दुरखाइम, वेबर यांनी समाजाचा पद्धतशीर अभ्यास सुरू केला. म्हणून समाजशास्त्राला "क्रांतीचे अपत्य" असेही म्हटले जाते.

भारतीय उदाहरण: मुंबई–नागपूरमधील कापड गिरण्यांमुळे 19 व्या शतकात गिरणी कामगार वर्ग, चाळी आणि कामगार चळवळी निर्माण झाल्या — औद्योगिकीकरणाचे असेच सामाजिक परिणाम भारतातही दिसले.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: फ्रेंच राज्यक्रांती (1789) ने लोकशाही व धर्मनिरपेक्ष मूल्ये आणली; औद्योगिक क्रांतीने कारखाने, शहरीकरण व वर्ग निर्माण केले. या दोन क्रांतींमुळे निर्माण झालेली सामाजिक अस्थिरता समजून घेण्यासाठी समाजशास्त्राचा उदय झाला.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) प्रबोधन म्हणजे काय? प्रबोधनकाळातील धर्मटीकेमुळे बुद्धिवाद, अनुभववाद, मानवतावाद आणि शास्त्रीय वृत्ती कशी निर्माण झाली ते स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) फ्रेंच राज्यक्रांती आणि औद्योगिक क्रांती यांनी समाजशास्त्राच्या उदयास कशी मदत केली ते सविस्तर लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) जिओर्डानो ब्रूनो आणि जॉन कॅल्विन यांचे योगदान थोडक्यात लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) फ्रेंच राज्यक्रांतीतून कोणती लोकशाही व धर्मनिरपेक्ष मूल्ये निर्माण झाली?
5. (लघु प्रश्न / टीप) औद्योगिक क्रांतीचे सामाजिक परिणाम थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. ऑगस्ट कॉम्त: प्रत्यक्षवादाविषयी विचार व त्याची वैशिष्ट्ये, शास्त्रांची उतरंड, समाजाच्या तीन अवस्थांचा नियम (A. Auguste Comte: Views on positivism and its Characteristics, Hierarchy of Sciences, Law of three stages of society)
• B. हर्बर्ट स्पेन्सर: सेंद्रिय साधर्म्य, सामाजिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत व त्याचे नियम, लष्करी आणि औद्योगिक समाज (B. Herbert Spencer: Organic analogy, theory of social evolution and its laws, military and industrial society)

A. ऑगस्ट कॉम्त (Auguste Comte): प्रत्यक्षवाद, शास्त्रांची उतरंड आणि त्रिस्तर नियम

परिचय

ऑगस्ट कॉम्त (Auguste Comte, 1798–1857) हा फ्रेंच विचारवंत "समाजशास्त्राचा जनक" मानला जातो. त्याने सुरुवातीला या शास्त्राला "सामाजिक भौतिकशास्त्र (Social Physics)" म्हटले आणि 1838 मध्ये "समाजशास्त्र (Sociology)" हा शब्द प्रथम वापरला. त्याचा प्रमुख ग्रंथ: Course of Positive Philosophy (Cours de philosophie positive, 1830–1842).

1. प्रत्यक्षवाद (Positivism)

अर्थ: जे ज्ञान निरीक्षण, प्रयोग, तुलना आणि वर्गीकरण या शास्त्रीय पद्धतींनी मिळते तेच खरे ज्ञान — ही भूमिका म्हणजे प्रत्यक्षवाद. कल्पना, श्रद्धा किंवा अलौकिक शक्तीवर आधारित स्पष्टीकरण कॉम्तने नाकारले.

प्रत्यक्षवादाची वैशिष्ट्ये:

• निरीक्षणावर भर: प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या व मोजता येणाऱ्या घटनांचा अभ्यास.
• शास्त्रीय पद्धत: निरीक्षण, प्रयोग, तुलनात्मक पद्धत आणि ऐतिहासिक पद्धत.
• नियमांचा शोध: निसर्गाप्रमाणे समाजातही नियम असतात; ते शोधणे हे ध्येय.
• अलौकिक कारणांना नकार: देव, भूत, आत्मा यांच्या आधारे समाज समजावणे अमान्य.
• व्यावहारिक उपयोग: ज्ञानाचा उपयोग समाजसुधारणा व सुव्यवस्थेसाठी. "Order and Progress" (सुव्यवस्था आणि प्रगती) हे त्याचे सूत्र.
• सामाजिक स्थितीशास्त्र व गतिशास्त्र: कॉम्तने समाजशास्त्राचे दोन भाग केले — Social Statics (समाजाची रचना व सुव्यवस्था) आणि Social Dynamics (समाजातील बदल व प्रगती).

2. शास्त्रांची उतरंड (Hierarchy of Sciences)

कॉम्तने शास्त्रांची मांडणी साध्याकडून गुंतागुंतीकडे आणि सामान्याकडून विशिष्टाकडे केली. प्रत्येक पुढचे शास्त्र आधीच्या शास्त्रांवर अवलंबून असते.

1. गणित (Mathematics) — सर्वात साधे व सर्वसामान्य
2. खगोलशास्त्र (Astronomy)
3. भौतिकशास्त्र (Physics)
4. रसायनशास्त्र (Chemistry)
5. जीवशास्त्र (Biology)
6. समाजशास्त्र (Sociology) — सर्वात गुंतागुंतीचे, म्हणून शिखरावर ("शास्त्रांची राणी")

समाजशास्त्र शेवटी विकसित झाले, कारण त्याचा विषय — मानवी समाज — सर्वात गुंतागुंतीचा आहे.

3. त्रिस्तर नियम (Law of Three Stages)

कॉम्तच्या मते मानवी विचार आणि समाज तीन अवस्थांमधून विकसित होतात:

उदाहरण: गावात साथीचा रोग आला तर पूर्वी "देवीचा कोप" मानला जाई (धर्मशास्त्रीय), नंतर "निसर्गाचा असमतोल" (तत्त्वमीमांसात्मक), आणि आज जंतू व अस्वच्छता हे कारण शोधून लसीकरण केले जाते (प्रत्यक्षवादी).

टीका: सर्व समाज याच क्रमाने जातात असे नाही; आधुनिक समाजातही धार्मिक विचार टिकून आहेत.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: कॉम्त — समाजशास्त्राचा जनक, "Sociology" शब्द 1838. प्रत्यक्षवाद = शास्त्रीय पद्धतीने ज्ञान. शास्त्रांची उतरंड: गणित ते समाजशास्त्र. त्रिस्तर नियम: धर्मशास्त्रीय → तत्त्वमीमांसात्मक → प्रत्यक्षवादी.

B. हर्बर्ट स्पेन्सर (Herbert Spencer): सेंद्रिय साधर्म्य, सामाजिक उत्क्रांती आणि लष्करी व औद्योगिक समाज

परिचय

हर्बर्ट स्पेन्सर (Herbert Spencer, 1820–1903) हा इंग्रज विचारवंत. "Survival of the fittest" (योग्यतम तोच टिकतो) हा शब्दप्रयोग त्याने केला. प्रमुख ग्रंथ: The Study of Sociology (1873), The Principles of Sociology.

1. सेंद्रिय साधर्म्य (Organic Analogy)

अर्थ: समाज हा सजीव शरीरासारखा (Organism) आहे, अशी तुलना म्हणजे सेंद्रिय साधर्म्य.

साम्ये (Similarities):

• वाढ: शरीराप्रमाणे समाजही लहानातून मोठा होतो.
• रचनेची गुंतागुंत: वाढीबरोबर दोघांची रचना अधिक गुंतागुंतीची होते.
• भाग व कार्ये: शरीरात हृदय, फुफ्फुसे; समाजात कुटुंब, शासन, अर्थव्यवस्था — प्रत्येकाचे विशिष्ट कार्य.
• परस्परावलंबन: एक भाग बिघडला तर संपूर्ण व्यवस्थेवर परिणाम होतो.
• दीर्घायुष्य: शरीरातील पेशी मरतात तरी शरीर टिकते; व्यक्ती मरतात तरी समाज टिकतो.

फरक (Differences):

2. सामाजिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत (Theory of Social Evolution)

डार्विनच्या जैविक उत्क्रांतीप्रमाणे समाजही हळूहळू विकसित होतो, असे स्पेन्सरने मांडले. उत्क्रांती म्हणजे:

• एकजिनसीपणाकडून विषमजिनसीपणाकडे (Homogeneity → Heterogeneity): साध्या, सारख्या समाजाकडून विविधतापूर्ण समाजाकडे.
• असंबद्धतेकडून सुसंबद्धतेकडे (Incoherence → Coherence): भाग अधिक जोडलेले व संघटित होतात.
• अनिश्चिततेकडून निश्चिततेकडे (Indefinite → Definite): कार्ये व भूमिका स्पष्ट होतात.

समाजांचे प्रकार (रचनेनुसार): साधे (Simple), संयुक्त (Compound), द्विसंयुक्त (Doubly Compound), त्रिसंयुक्त (Trebly Compound) समाज.

उत्क्रांतीचे नियम: स्पेन्सरने भौतिक जगातील मूलभूत नियम समाजालाही लावले — शक्तीचे सातत्य (Persistence of Force), द्रव्याची अविनाशिता (Indestructibility of Matter), गतीचे सातत्य (Continuity of Motion) आणि गतीची लय (Rhythm of Motion). याशिवाय "योग्यतम तोच टिकतो" हे तत्त्व त्याने समाजालाही लागू केले.

3. लष्करी आणि औद्योगिक समाज (Military and Industrial Society)

स्पेन्सरच्या मते समाज लष्करी अवस्थेतून औद्योगिक अवस्थेकडे जातो, पण युद्धाच्या काळात औद्योगिक समाजही पुन्हा लष्करी स्वरूप घेऊ शकतो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: स्पेन्सर — समाज = सजीव शरीर (सेंद्रिय साधर्म्य). उत्क्रांती = साध्याकडून गुंतागुंतीकडे, एकजिनसीकडून विषमजिनसीकडे. "Survival of the fittest". लष्करी समाज सक्तीचा व केंद्रीकृत; औद्योगिक समाज ऐच्छिक व स्वतंत्र.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) ऑगस्ट कॉम्तचा प्रत्यक्षवाद स्पष्ट करून त्याचा त्रिस्तर नियम सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) हर्बर्ट स्पेन्सरचे सेंद्रिय साधर्म्य आणि सामाजिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) कॉम्तची शास्त्रांची उतरंड थोडक्यात लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) स्पेन्सरच्या लष्करी आणि औद्योगिक समाजातील फरक सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) प्रत्यक्षवादाची वैशिष्ट्ये लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. कार्ल मार्क्स: द्वंद्वात्मक भौतिकवाद, वर्गनिर्मिती आणि वर्गसंघर्षाची कारणे (परकेपणा, अतिरिक्त मूल्य आणि शोषण) (A. Karl Marx: Dialectical Materialism, Class Formation and causes of Class Struggle (Alienation, Surplus Value and Exploitation))
• B. मॅक्स वेबर: सामाजिक क्रिया व सामाजिक क्रियेचे प्रकार, सत्तेचे आदर्श प्रकार आणि नोकरशाही (B. Max Weber: Social Action and Types of Social action, Ideal Types of Authorities and Bureaucracy)

A. कार्ल मार्क्स (Karl Marx): द्वंद्वात्मक भौतिकवाद, वर्गनिर्मिती आणि वर्गसंघर्षाची कारणे

परिचय

कार्ल मार्क्स (Karl Marx, 1818–1883) हा जर्मन विचारवंत. संघर्ष सिद्धांताचा (Conflict Theory) प्रणेता. प्रमुख ग्रंथ: फ्रेडरिक एंगल्ससोबत The Communist Manifesto (1848) आणि Das Kapital (भांडवल, खंड 1 — 1867).

1. द्वंद्वात्मक भौतिकवाद (Dialectical Materialism)

अर्थ: समाजातील बदल हे विचारांमुळे नव्हे तर भौतिक (आर्थिक) परिस्थितीतील विरोधांमुळे घडतात, हा सिद्धांत म्हणजे द्वंद्वात्मक भौतिकवाद. मार्क्सने हेगेलची (Hegel) द्वंद्वात्मक पद्धत घेतली, पण हेगेलचा विचारवाद नाकारून तिला भौतिकवादी आधार दिला.

• वाद (Thesis): अस्तित्वात असलेली परिस्थिती.
• प्रतिवाद (Antithesis): तिच्यातूनच निर्माण होणारा विरोध.
• संवाद (Synthesis): संघर्षातून निर्माण होणारी नवी अवस्था; ती पुन्हा नवा "वाद" बनते.
• पाया आणि इमारत (Base and Superstructure): आर्थिक रचना (उत्पादनाची साधने व उत्पादन संबंध) हा समाजाचा पाया; धर्म, कायदा, राजकारण, शिक्षण, कुटुंब ही इमारत. पाया बदलला की इमारतही बदलते.
• इतिहासाच्या अवस्था: आदिम साम्यवाद → गुलामगिरी → सरंजामशाही → भांडवलशाही → समाजवाद/साम्यवाद.

2. वर्गनिर्मिती (Class Formation)

मार्क्सच्या मते वर्ग म्हणजे उत्पादनाच्या साधनांशी (जमीन, कारखाने, यंत्रे, भांडवल) सारखा संबंध असलेल्या लोकांचा गट.

• भांडवलदार वर्ग (Bourgeoisie): उत्पादनाच्या साधनांचे मालक.
• कामगार वर्ग (Proletariat): साधने नसलेले; केवळ श्रम विकून जगणारे.
• स्वयं वर्ग आणि स्व-जाणीव वर्ग: "Class in itself" — परिस्थिती सारखी पण जाणीव नाही; "Class for itself" — आपल्या शोषणाची जाणीव होऊन संघटित झालेला वर्ग. वर्गजाणीव (Class Consciousness) महत्त्वाची.

"आजवरच्या सर्व समाजाचा इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास आहे" — हे कम्युनिस्ट जाहीरनाम्यातील प्रसिद्ध विधान.

3. वर्गसंघर्षाची कारणे

(अ) परात्मता / परकेपणा (Alienation): भांडवलशाहीत कामगार आपल्या कामापासून तुटतो. मार्क्सने चार प्रकार सांगितले:

1. उत्पादित वस्तूपासून परकेपणा — वस्तू कामगार बनवतो, पण ती मालकाची होते.
2. उत्पादन प्रक्रियेपासून परकेपणा — काम सक्तीचे, कंटाळवाणे, यंत्रवत.
3. मानवी स्वभावापासून (Species-being) परकेपणा — सर्जनशीलता नष्ट होते.
4. इतर माणसांपासून परकेपणा — माणसांचे संबंध केवळ पैशावर आधारित होतात.

(ब) अतिरिक्त मूल्य (Surplus Value): कामगार जेवढे मूल्य निर्माण करतो, त्यापेक्षा कमी मजुरी त्याला मिळते. उरलेले मूल्य म्हणजे अतिरिक्त मूल्य, जे भांडवलदाराचा नफा बनते.

उदाहरण: एक कामगार दिवसाला ₹1000 किमतीचे कापड विणतो, पण त्याला ₹400 मजुरी मिळते. उरलेले ₹600 (कच्चा माल वगळता) मालकाकडे जातात — हे अतिरिक्त मूल्य.

(क) शोषण (Exploitation): अतिरिक्त मूल्य हिरावून घेणे म्हणजेच शोषण. नफा वाढवण्यासाठी कामाचे तास वाढवणे, मजुरी कमी ठेवणे यामुळे शोषण वाढते. श्रीमंत–गरीब दरी वाढते, वर्गजाणीव निर्माण होते आणि शेवटी वर्गसंघर्ष व क्रांती होते, असे मार्क्स म्हणतो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: मार्क्स — द्वंद्वात्मक भौतिकवाद (वाद-प्रतिवाद-संवाद; आर्थिक पाया). दोन वर्ग: भांडवलदार व कामगार. वर्गसंघर्षाची कारणे: परकेपणा, अतिरिक्त मूल्य, शोषण.

B. मॅक्स वेबर (Max Weber): सामाजिक क्रिया व तिचे प्रकार, सत्तेचे आदर्श प्रकार आणि नोकरशाही

परिचय

मॅक्स वेबर (Max Weber, 1864–1920) हा जर्मन समाजशास्त्रज्ञ. त्याने समाजशास्त्राला "सामाजिक क्रियेचे अर्थबोधात्मक आकलन (Verstehen)" करणारे शास्त्र म्हटले. प्रमुख ग्रंथ: The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1904–05), Economy and Society (मृत्यूनंतर प्रकाशित).

1. सामाजिक क्रिया (Social Action)

व्याख्या (वेबर): जी क्रिया करणारी व्यक्ती तिला अर्थ देते आणि जी इतरांच्या वर्तनाचा विचार करून केली जाते, ती सामाजिक क्रिया होय. उदा. रस्त्यावर दोन सायकलस्वार चुकून धडकणे ही सामाजिक क्रिया नाही, पण धडक टाळण्याचा प्रयत्न करणे किंवा नंतर भांडणे ही सामाजिक क्रिया आहे.

2. सामाजिक क्रियेचे प्रकार

3. आदर्श प्रकार (Ideal Type) आणि सत्तेचे प्रकार (Authority)

आदर्श प्रकार: एखाद्या घटनेची मुख्य वैशिष्ट्ये एकत्र करून तयार केलेले मानसिक प्रारूप (Mental construct). "आदर्श" म्हणजे "सर्वोत्तम" नव्हे, तर तुलना करण्यासाठीचा शुद्ध नमुना.

सत्ता (Authority): लोकांनी वैध (Legitimate) म्हणून स्वीकारलेली शक्ती. वेबरने सत्तेचे तीन आदर्श प्रकार सांगितले:

1. पारंपरिक सत्ता (Traditional): परंपरा व वंशपरंपरेवर आधारित. उदा. राजा, गावचा पाटील (जुन्या काळी).
2. करिष्माई सत्ता (Charismatic): नेत्याच्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वावर व गुणांवर आधारित. उदा. महात्मा गांधी, धार्मिक संत.
3. कायदेशीर-तर्कशुद्ध सत्ता (Legal-Rational): लिखित नियम व कायद्यांवर आधारित; पदाला सत्ता असते, व्यक्तीला नव्हे. उदा. जिल्हाधिकारी, मुख्यमंत्री.

4. नोकरशाही (Bureaucracy)

कायदेशीर-तर्कशुद्ध सत्तेचे सर्वात शुद्ध रूप म्हणजे नोकरशाही. वेबरने तिची वैशिष्ट्ये सांगितली:

• पदांची उतरंड (Hierarchy): वरिष्ठ–कनिष्ठ अशी स्पष्ट रचना.
• लिखित नियम: सर्व कामकाज ठरलेल्या नियमांनुसार.
• कार्यविभागणी व विशेषीकरण: प्रत्येक पदाचे काम ठरलेले.
• निर्वैयक्तिकता (Impersonality): नातेगोते, भावना न पाहता नियमानुसार निर्णय.
• गुणवत्तेनुसार नियुक्ती: परीक्षा/पात्रतेवर भरती (उदा. MPSC, UPSC).
• ठरलेले वेतन व पदोन्नती; लेखी नोंदी व फाइल्स.
• पद आणि व्यक्तीची खाजगी मालमत्ता वेगळी.

उदाहरण: तहसील कार्यालय, बँक, रेल्वे — ही नोकरशाहीची उदाहरणे. वेबरने तिच्या अतिरेकी नियमांमुळे माणूस "लोखंडी पिंजऱ्यात (Iron Cage)" अडकतो, असा इशाराही दिला.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: वेबर — सामाजिक क्रियेचे 4 प्रकार (साध्य-तर्कशुद्ध, मूल्य-तर्कशुद्ध, भावनिक, पारंपरिक). सत्तेचे 3 प्रकार (पारंपरिक, करिष्माई, कायदेशीर-तर्कशुद्ध). नोकरशाही = उतरंड, नियम, निर्वैयक्तिकता, गुणवत्ता.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) कार्ल मार्क्सचा द्वंद्वात्मक भौतिकवाद स्पष्ट करा आणि वर्गसंघर्षाची कारणे लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) मॅक्स वेबरची सामाजिक क्रियेची संकल्पना व तिचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) मार्क्सची परकेपणाची (Alienation) संकल्पना थोडक्यात लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) वेबरचे सत्तेचे तीन आदर्श प्रकार सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) नोकरशाहीची वैशिष्ट्ये लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. एमिल दुरखाइम: आत्महत्या व आत्महत्येचे प्रकार, धर्माचा अर्थ आणि त्याची कार्ये (A. Emile Durkheim: Suicide and Types of Suicide, Meaning of religion and its functions)
• B. जी. एच. मीड: मन, स्व — 'मी' (I), 'मला' (Me) आणि सामान्यीकृत इतर, स्वची कार्ये, समाजाचा उदय (B. G.H. Mead: Mind, Self - 'I', 'Me' and Generalized other, Functions of Self, Emergence of Society)

A. एमिल दुरखाइम (Emile Durkheim): आत्महत्या व तिचे प्रकार, धर्माचा अर्थ आणि कार्ये

परिचय

एमिल दुरखाइम (Emile Durkheim, 1858–1917) हा फ्रेंच समाजशास्त्रज्ञ. त्याने समाजशास्त्राला विद्यापीठात स्वतंत्र विषय म्हणून स्थान मिळवून दिले. "सामाजिक तथ्य (Social Fact)" ही त्याची मुख्य संकल्पना. प्रमुख ग्रंथ: The Division of Labour in Society (1893), The Rules of Sociological Method (1895), Suicide (1897), The Elementary Forms of Religious Life (1912).

1. आत्महत्येचा सिद्धांत (Theory of Suicide)

अर्थ: दुरखाइमच्या मते, व्यक्तीने स्वतःच्या कृतीने — ती कृती मृत्यूकडे नेईल हे माहीत असताना — स्वतःचा मृत्यू घडवून आणणे म्हणजे आत्महत्या.

मुख्य मुद्दा: आत्महत्या ही केवळ वैयक्तिक किंवा मानसिक घटना नसून सामाजिक तथ्य आहे. युरोपातील देशांची आकडेवारी तपासून त्याने दाखवले की आत्महत्येचे प्रमाण समाजानुसार बदलते — उदा. कॅथलिकांपेक्षा प्रोटेस्टंटांमध्ये, विवाहितांपेक्षा अविवाहितांमध्ये प्रमाण जास्त. त्याचे कारण सामाजिक एकात्मता (Integration) आणि सामाजिक नियमन (Regulation) यांचे कमी-जास्त प्रमाण.

2. आत्महत्येचे प्रकार

भारतीय संदर्भ: विदर्भ–मराठवाड्यातील कर्जबाजारी शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांचा अभ्यास करताना आर्थिक संकट, सामाजिक आधाराचा अभाव अशी सामाजिक कारणे पाहिली जातात — हा दुरखाइमचाच दृष्टिकोन आहे.

3. धर्माचा अर्थ (Meaning of Religion)

व्याख्या (दुरखाइम): "धर्म म्हणजे पवित्र वस्तूंशी संबंधित श्रद्धा आणि आचारांची एकत्रित व्यवस्था, जी तिला मानणाऱ्या सर्वांना एका नैतिक समुदायात (ज्याला चर्च म्हणतात) बांधते."

• पवित्र आणि अपवित्र/लौकिक (Sacred and Profane): जगातील वस्तूंचे दोन भाग — पूजनीय, विशेष (पवित्र) आणि रोजच्या वापरातील सामान्य (लौकिक). धर्म पवित्राशी संबंधित असतो.
• टोटेमवाद (Totemism): ऑस्ट्रेलियातील आदिवासी (अरुंटा) जमातींच्या अभ्यासातून त्याने धर्माचे सर्वात प्राथमिक रूप टोटेमवाद मानले. टोटेम हे प्रत्यक्षात समाजाचेच प्रतीक आहे; म्हणजे धर्मातून माणूस समाजाचीच उपासना करतो.

4. धर्माची कार्ये (Functions of Religion)

1. शिस्त लावणारे कार्य (Disciplinary): व्रत, उपवास, नियम यांतून व्यक्तीत आत्मसंयम येतो.
2. एकत्र बांधणारे कार्य (Cohesive): सामूहिक विधी, सण लोकांना एकत्र आणतात. उदा. पंढरपूरची वारी, गणेशोत्सव.
3. पुनरुज्जीवन करणारे कार्य (Vitalizing): परंपरा, मूल्ये पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवून समाजाचा वारसा जिवंत ठेवणे.
4. आनंद व दिलासा देणारे कार्य (Euphoric): दुःख, संकटाच्या वेळी आधार व मानसिक शांती देणे.
5. सामाजिक नियंत्रण: पाप-पुण्याच्या कल्पनांमुळे वर्तनावर नियंत्रण.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: दुरखाइम — "Suicide" (1897); आत्महत्या हे सामाजिक तथ्य. चार प्रकार: अहंवादी, परार्थवादी, नियमहीन, नियतिवादी. धर्म = पवित्र वस्तूंशी संबंधित श्रद्धा व आचार; कार्ये — शिस्त, एकात्मता, पुनरुज्जीवन, आनंद.

B. जी. एच. मीड (G.H. Mead): मन, स्व — 'मी' (I), 'मला' (Me) आणि सामान्यीकृत इतर, स्वची कार्ये, समाजाचा उदय

परिचय

जॉर्ज हर्बर्ट मीड (George Herbert Mead, 1863–1931) हा अमेरिकन तत्त्वज्ञ व समाजशास्त्रज्ञ, शिकागो विद्यापीठात शिकवणारा. प्रतीकात्मक आंतरक्रियावादाचा (Symbolic Interactionism) पाया त्याने घातला (हा शब्द नंतर त्याचा विद्यार्थी हर्बर्ट ब्लूमर याने वापरला). त्याच्या व्याख्यानांवर आधारित Mind, Self and Society (1934) हा ग्रंथ त्याच्या मृत्यूनंतर प्रकाशित झाला.

1. मन (Mind)

मीडच्या मते मन जन्मजात नसते; ते सामाजिक आंतरक्रियेतून विकसित होते. माणूस हावभाव (Gestures) आणि भाषा यांसारख्या अर्थपूर्ण प्रतीकांचा (Significant Symbols) वापर करतो. आपल्या शब्दांचा दुसऱ्यावर काय परिणाम होईल याचा आधीच विचार करणे, मनातल्या मनात स्वतःशी संवाद साधणे — हेच "मन". उदा. शिक्षकांना उत्तर देण्यापूर्वी विद्यार्थी मनात शब्दांची जुळवाजुळव करतो.

2. स्व (Self)

अर्थ: स्वतःकडे इतरांच्या नजरेतून पाहण्याची क्षमता म्हणजे "स्व". स्व जन्मतः नसतो; तो इतरांच्या भूमिका घेऊन (Role-taking) हळूहळू विकसित होतो.

स्वच्या विकासाच्या अवस्था:

• अनुकरण अवस्था (Preparatory): लहान मूल अर्थ न समजता इतरांचे अनुकरण करते.
• खेळ अवस्था (Play Stage): मूल एका वेळी एका व्यक्तीची भूमिका घेते — "आई-बाबा", "शिक्षक-शिक्षक" खेळ.
• सांघिक खेळ अवस्था (Game Stage): एकाच वेळी अनेकांच्या भूमिका व नियम समजतात. मीडने बेसबॉलचे उदाहरण दिले; आपल्याकडे क्रिकेट किंवा कबड्डी — खेळाडूला सर्व सहकाऱ्यांची भूमिका लक्षात घ्यावी लागते.

'मी' (I) आणि 'मला' (Me):

सामान्यीकृत इतर (Generalized Other): संपूर्ण समाजाच्या किंवा समूहाच्या सर्वसाधारण अपेक्षा, मूल्ये व नियम यांचे व्यक्तीच्या मनातील चित्र. "लोक काय म्हणतील?" हा विचार म्हणजेच सामान्यीकृत इतर.

3. स्वची कार्ये (Functions of Self)

• आत्मचिंतन: व्यक्ती स्वतःलाच विचाराचा विषय बनवते (स्वतःबद्दल विचार करू शकते).
• भूमिका-ग्रहण: इतरांच्या जागी स्वतःला ठेवून त्यांचे वर्तन समजणे.
• आत्मनियंत्रण: 'मला' मुळे व्यक्ती आपले वर्तन समाजमान्य ठेवते.
• संवाद व समन्वय: इतरांशी अर्थपूर्ण संवाद आणि सहकार्य शक्य होते.
• सर्जनशीलता व बदल: 'मी' मुळे नवीन कल्पना व सामाजिक बदल घडतात.

4. समाजाचा उदय (Emergence of Society)

मीडच्या मते समाज, मन आणि स्व हे एकमेकांपासून वेगळे नाहीत. सामाजिक प्रक्रिया व्यक्तीपूर्वीपासून अस्तित्वात असते आणि तिच्यातूनच मन व स्व घडतात. त्याच वेळी, व्यक्ती अर्थपूर्ण प्रतीकांद्वारे सतत आंतरक्रिया करतात, एकमेकांच्या भूमिका घेतात आणि सामान्यीकृत इतराचे नियम पाळतात — यातूनच संघटित समाज उभा राहतो व टिकतो. म्हणजे समाज ही स्थिर वस्तू नसून सततच्या आंतरक्रियेतून घडणारी प्रक्रिया आहे. 'मी' मुळे समाजात बदल येतो आणि 'मला' मुळे सुव्यवस्था टिकते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: मीड — "Mind, Self and Society" (1934). मन व स्व सामाजिक आंतरक्रियेतून घडतात. स्वचे दोन भाग: 'मी' (उत्स्फूर्त) व 'मला' (सामाजिक). सामान्यीकृत इतर = समाजाच्या अपेक्षा. अवस्था: अनुकरण, खेळ, सांघिक खेळ. समाज = आंतरक्रियेची प्रक्रिया.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) दुरखाइमचा आत्महत्येचा सिद्धांत स्पष्ट करून आत्महत्येचे प्रकार सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) जी. एच. मीडची 'स्व' (Self) ची संकल्पना स्पष्ट करा; 'मी', 'मला' आणि सामान्यीकृत इतर यांचे विवेचन करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) दुरखाइमच्या मते धर्माचा अर्थ व कार्ये लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) सामान्यीकृत इतर (Generalized Other) म्हणजे काय?
5. (लघु प्रश्न / टीप) नियमहीन (Anomic) आत्महत्या उदाहरणासह स्पष्ट करा.