सामाजिक संस्था - भाग 2 (Social Institutions - II) BASOC2M02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. शाळा: सामाजिकीकरणाचे साधन, छुपा अभ्यासक्रम म्हणून शालेय संस्कृती, एक संस्था म्हणून शाळा (A. School: as agent of socialization, school culture as hidden curriculum, as an institution)
• B. शिक्षण आणि समाज: शिक्षण आणि सामाजिक स्तरीकरण, राजकीय व्यवस्था, मानवी प्रबोधन आणि गतिशीलता (B. Education and Society: education and social stratification, political order, human enlightenment and mobility)
• C. शाळा आणि समाज: शालेय शिक्षणाचा व्यवसाय, तंत्रज्ञान आणि शालेय शिक्षण, शालेय शिक्षण आणि विषमता (C. School and society: Business of schooling, technology and schooling, schooling and inequality.)

A. शाळा: सामाजिकीकरणाचे साधन, छुपा अभ्यासक्रम म्हणून शालेय संस्कृती, एक संस्था म्हणून शाळा

शिक्षणाचा अर्थ

शिक्षण (Education) म्हणजे ज्ञान, कौशल्ये, मूल्ये आणि वर्तनाचे नियम एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पोहोचवण्याची प्रक्रिया. एमिल दुर्खीम (Emile Durkheim) यांच्या मते, शिक्षण म्हणजे प्रौढ पिढीने तरुण पिढीचे पद्धतशीरपणे केलेले सामाजिकीकरण होय.

1. शाळा - सामाजिकीकरणाचे साधन (Agent of Socialization)

कुटुंबानंतर शाळा हे सामाजिकीकरणाचे दुसरे महत्त्वाचे साधन (दुय्यम सामाजिकीकरण) आहे.

• शिस्त व नियम: वेळेवर येणे, रांगेत उभे राहणे, गणवेश - यातून नियमपालन शिकवले जाते.
• मूल्ये: प्रामाणिकपणा, सहकार्य, देशप्रेम (राष्ट्रगीत, प्रतिज्ञा).
• भूमिका शिकणे: वर्गप्रमुख, संघातील खेळाडू म्हणून जबाबदारी.
• समवयस्क गट: विविध जाती-धर्मांची मुले एकत्र येतात, त्यामुळे सहिष्णुता वाढते.

टॅलकॉट पार्सन्स (Talcott Parsons) यांच्या मते, शाळेचा वर्ग ही एक सामाजिक व्यवस्था आहे, जी मुलाला कुटुंबाकडून व्यापक समाजाकडे घेऊन जाते आणि गुणवत्तेच्या (Merit) आधारावर मूल्यमापन करायला शिकवते.

2. शालेय संस्कृती - छुपा अभ्यासक्रम (Hidden Curriculum)

पुस्तकात लिहिलेला नसलेला, पण शाळेच्या वातावरणातून नकळत शिकवला जाणारा अभ्यास म्हणजे छुपा अभ्यासक्रम. ही संज्ञा फिलिप जॅक्सन (Philip Jackson) यांनी "Life in Classrooms" (1968) मध्ये वापरली.

• अधिकाराचे पालन - शिक्षकांची आज्ञा न विचारता पाळणे.
• स्पर्धा आणि गुणांना महत्त्व.
• लिंगभाव - मुलींना सजावट, मुलांना जड कामे देणे.
• वेळापत्रक व घंटा - कारखान्यातील कामासारखी शिस्त.

बाउल्स आणि गिंटिस (Bowles and Gintis) यांनी "Schooling in Capitalist America" (1976) मध्ये सांगितले की शाळा भांडवलशाहीला लागणारे आज्ञाधारक कामगार तयार करते (Correspondence Principle).

3. एक संस्था म्हणून शाळा (School as an Institution)

शाळेची ठरलेली रचना, नियम आणि भूमिका असतात: मुख्याध्यापक, शिक्षक, विद्यार्थी, पालक-शिक्षक संघ, अभ्यासक्रम, परीक्षा, प्रमाणपत्र. शाळा ज्ञान देणे, संस्कृतीचे हस्तांतरण, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि व्यवसायासाठी निवड ही कार्ये करते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शाळा = दुय्यम सामाजिकीकरण. छुपा अभ्यासक्रम = नकळत शिकवली जाणारी मूल्ये (फिलिप जॅक्सन, 1968). दुर्खीम - शिक्षण म्हणजे पद्धतशीर सामाजिकीकरण.

B. शिक्षण आणि समाज: शिक्षण आणि सामाजिक स्तरीकरण, राजकीय व्यवस्था, मानवी प्रबोधन आणि गतिशीलता

1. शिक्षण आणि सामाजिक स्तरीकरण

• कार्यवादी दृष्टिकोन: शिक्षण गुणवत्तेनुसार लोकांची निवड करून योग्य पदांवर पाठवते.
• संघर्षवादी दृष्टिकोन: शिक्षण विषमता टिकवते. पियरे बोर्दियू (Pierre Bourdieu) यांच्या मते उच्च वर्गातील मुलांकडे "सांस्कृतिक भांडवल" (Cultural Capital) असते - भाषा, पुस्तके, संपर्क - त्यामुळे ते शाळेत पुढे जातात.
• भारतात पूर्वी शिक्षण उच्च जातींपुरते मर्यादित होते. महात्मा फुले व सावित्रीबाई फुले यांनी 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली.

2. शिक्षण आणि राजकीय व्यवस्था (Political Order)

• शिक्षण नागरिकांना हक्क-कर्तव्यांची जाणीव देते आणि लोकशाही मजबूत करते.
• शासन अभ्यासक्रम ठरवते, त्यामुळे शिक्षणातून राष्ट्रीय एकात्मता व शासनाची विचारसरणी पोहोचते.
• शिक्षणाचा हक्क अधिनियम (RTE Act, 2009) - 6 ते 14 वर्षांच्या मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 हे आजचे धोरण आहे.

3. शिक्षण आणि मानवी प्रबोधन (Human Enlightenment)

शिक्षणामुळे अंधश्रद्धा कमी होते, विवेक व वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" असा संदेश दिला. पाउलो फ्रेरे (Paulo Freire) यांनी "Pedagogy of the Oppressed" मध्ये शिक्षण हे दडपलेल्यांच्या जागृतीचे साधन असल्याचे सांगितले.

4. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलता (Mobility)

व्यक्तीचे किंवा गटाचे एका सामाजिक स्थानावरून दुसऱ्या स्थानावर जाणे म्हणजे सामाजिक गतिशीलता. शिक्षण ही वरच्या दिशेने (Upward) गतिशीलतेची शिडी आहे. उदा. शेतमजुराचा मुलगा शिक्षण घेऊन शिक्षक किंवा अधिकारी होतो. आरक्षण, शिष्यवृत्ती यामुळे वंचित गटांची गतिशीलता वाढली.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शिक्षण विषमता कमी करते (कार्यवाद) किंवा टिकवते (संघर्षवाद, बोर्दियू). शिक्षण लोकशाही, प्रबोधन आणि गतिशीलतेचे साधन आहे.

C. शाळा आणि समाज: शालेय शिक्षणाचा व्यवसाय, तंत्रज्ञान आणि शालेय शिक्षण, शालेय शिक्षण आणि विषमता

1. शालेय शिक्षणाचा व्यवसाय (Business of Schooling)

आज शिक्षण सेवा न राहता नफ्याचा व्यवसाय बनत आहे - याला शिक्षणाचे व्यापारीकरण (Commercialization) म्हणतात.

• महागड्या इंग्रजी माध्यमाच्या खाजगी शाळा, जास्त फी, देणगी.
• खाजगी शिकवणी व कोचिंग क्लासेसचे मोठे उद्योग (उदा. स्पर्धा परीक्षांचे क्लासेस).
• परिणाम: गरीब पालकांवर आर्थिक ओझे, सरकारी शाळांकडे दुर्लक्ष.

2. तंत्रज्ञान आणि शालेय शिक्षण (Technology and Schooling)

• स्मार्ट क्लासरूम, ऑनलाइन शिक्षण, शैक्षणिक ॲप्स, यूट्यूब व्हिडिओ.
• कोविड-19 काळात ऑनलाइन शिक्षणाचा वापर मोठ्या प्रमाणात झाला.
• डिजिटल दरी (Digital Divide): ग्रामीण व गरीब मुलांकडे स्मार्टफोन, इंटरनेट नसल्याने ते मागे पडले.

3. शालेय शिक्षण आणि विषमता (Schooling and Inequality)

जात, वर्ग, लिंग आणि प्रदेश यांनुसार शिक्षणात फरक दिसतो. मुलींची शाळागळती, आदिवासी भागातील शाळांची अवस्था ही उदाहरणे. RTE कायद्यातील खाजगी शाळांतील 25% राखीव जागा ही विषमता कमी करण्याची तरतूद आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शिक्षणाचे व्यापारीकरण, डिजिटल दरी आणि खाजगी-सरकारी शाळांतील फरक यामुळे विषमता वाढते. उपाय: सरकारी शाळांचे सक्षमीकरण, RTE, शिष्यवृत्ती.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) शाळा हे सामाजिकीकरणाचे साधन कसे आहे ते स्पष्ट करून छुपा अभ्यासक्रम सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) शिक्षण आणि सामाजिक स्तरीकरण व सामाजिक गतिशीलता यांचा संबंध स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) शालेय शिक्षणाचे व्यापारीकरण यावर टीप लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) डिजिटल दरी (Digital Divide) म्हणजे काय?
5. (लघु प्रश्न / टीप) शिक्षण आणि मानवी प्रबोधन यांचा संबंध लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. धर्माचे प्रकार: ईश्वरवाद - एकेश्वरवाद आणि अनेकेश्वरवाद, नीतिवाद, निरीश्वरवाद, जीववाद (A. Varieties of Religion: Theism - monotheism and polytheism, Ethicalism, Atheism, Animism)
• B. धर्म आणि समाज: समाज हाच ईश्वर, लोकांची अफू, संघर्ष आणि तडजोड, धर्मनिरपेक्षता (B. Religion and society: Society as God, People's opium, confrontation and compromise, secularism)
• C. धर्माचे परिणाम: वैयक्तिक, आंतरवैयक्तिक आणि सामाजिक परिणाम (C. Consequences of religion: Individual, interpersonal and Societal consequences)

A. धर्माचे प्रकार: ईश्वरवाद - एकेश्वरवाद आणि अनेकेश्वरवाद, नीतिवाद, निरीश्वरवाद, जीववाद

धर्माचा अर्थ आणि व्याख्या

अलौकिक किंवा पवित्र शक्तीवरील श्रद्धा आणि त्यासंबंधीचे विधी, आचार यांची व्यवस्था म्हणजे धर्म (Religion).

• ई. बी. टायलर (E. B. Tylor): आध्यात्मिक शक्तींवरील (Spiritual Beings) श्रद्धा म्हणजे धर्म.
• एमिल दुर्खीम (Emile Durkheim): पवित्र (Sacred) गोष्टींशी संबंधित श्रद्धा व आचार यांची एकत्रित व्यवस्था, जी त्यांना मानणाऱ्या सर्वांना एका नैतिक समुदायात बांधते, म्हणजे धर्म.

धर्माचे प्रकार

1. ईश्वरवाद (Theism): एक किंवा अनेक देवांवर श्रद्धा.
   • एकेश्वरवाद (Monotheism): एकाच सर्वशक्तिमान ईश्वरावर श्रद्धा. उदा. इस्लाम (अल्लाह), ख्रिश्चन, ज्यू धर्म.
   • अनेकेश्वरवाद (Polytheism): अनेक देव-देवतांची उपासना. उदा. हिंदू धर्मात विठ्ठल, गणपती, खंडोबा, अंबाबाई; प्राचीन ग्रीक धर्म.
2. नीतिवाद (Ethicalism): देवापेक्षा नैतिक आचरण व जीवनमूल्यांवर भर. उदा. बौद्ध धर्म (अष्टांगिक मार्ग), जैन धर्म (अहिंसा), कन्फ्यूशियस धर्म (चीन).
3. निरीश्वरवाद (Atheism): ईश्वराचे अस्तित्व न मानणे. भारतात प्राचीन चार्वाक (लोकायत) दर्शन; आधुनिक काळात विवेकवादी चळवळी (उदा. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती विवेकवादाचा प्रचार करते).
4. जीववाद (Animism): निसर्गातील झाडे, नद्या, डोंगर, प्राणी यांत आत्मा असतो अशी श्रद्धा. टायलर यांनी "Primitive Culture" (1871) मध्ये जीववाद हे धर्माचे सर्वात प्राचीन रूप मानले. उदा. आदिवासी समाजात वाघदेव, नागदेव, वृक्षपूजा.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: धर्म = पवित्र गोष्टींवरील श्रद्धा व आचार (दुर्खीम). पाच प्रकार: एकेश्वरवाद, अनेकेश्वरवाद, नीतिवाद, निरीश्वरवाद, जीववाद (टायलर).

B. धर्म आणि समाज: समाज हाच ईश्वर, लोकांची अफू, संघर्ष आणि तडजोड, धर्मनिरपेक्षता

1. समाज हाच ईश्वर (Society as God) - दुर्खीम

दुर्खीम यांनी "The Elementary Forms of Religious Life" (1912) या ग्रंथात ऑस्ट्रेलियातील आदिवासींच्या टोटेमवादाचा (Totemism) अभ्यास केला. त्यांच्या मते लोक टोटेमची पूजा करतात, पण प्रत्यक्षात ते आपल्या समाजाचीच पूजा करत असतात. म्हणून "समाज हाच ईश्वर" आहे. धर्म पवित्र (Sacred) आणि अपवित्र/लौकिक (Profane) असा भेद करतो आणि सामूहिक विधींमुळे सामाजिक एकता वाढते. उदा. पंढरपूरची वारी लोकांना एकत्र बांधते.

2. लोकांची अफू (People's Opium) - कार्ल मार्क्स

मार्क्स यांनी म्हटले, "धर्म ही लोकांची अफू आहे" (Religion is the opium of the people). अर्थ:

• धर्म गरीब व शोषित लोकांना खोटे समाधान देतो - "दुःख हे नशिबात आहे, पुढच्या जन्मी सुख मिळेल".
• त्यामुळे लोक शोषणाविरुद्ध लढत नाहीत; धर्म प्रभुत्वशाली वर्गाचे हित जपतो.
• धर्म हा आर्थिक पायावर उभा असलेला "अधिरचना" (Superstructure) चा भाग आहे.

3. संघर्ष आणि तडजोड (Confrontation and Compromise)

• संघर्ष: धर्म आणि विज्ञान, धर्म आणि राज्य, किंवा दोन धर्मांमध्ये संघर्ष होतो. उदा. गॅलिलिओ आणि चर्च यांचा वाद; जातीय-धार्मिक दंगली; समाजसुधारकांनी अनिष्ट धार्मिक रूढींना (सती, बालविवाह) केलेला विरोध.
• तडजोड: बदलत्या समाजानुसार धर्म स्वतःत बदल करतो आणि राज्य व विज्ञानाशी जुळवून घेतो. उदा. सुधारणावादी चळवळी (ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज), मंदिरप्रवेशाचे हक्क, धर्मग्रंथांचा नवा अर्थ.

4. धर्मनिरपेक्षता (Secularism)

राज्य कोणत्याही एका धर्माचे नसते आणि सर्व धर्मांना समान वागणूक देते, याला धर्मनिरपेक्षता म्हणतात. भारतीय धर्मनिरपेक्षता म्हणजे "सर्वधर्मसमभाव". 42 व्या घटनादुरुस्तीने (1976) प्रस्तावनेत "धर्मनिरपेक्ष" (Secular) शब्द जोडला. संविधानातील कलम 25 ते 28 धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क देतात.

धर्मनिरपेक्षीकरण (Secularization) म्हणजे समाजजीवनात धर्माचे महत्त्व कमी होण्याची प्रक्रिया - शिक्षण, विज्ञान, शहरीकरणामुळे निर्णय तर्काने घेतले जातात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: दुर्खीम - समाज हाच ईश्वर (टोटेमवाद, 1912); मार्क्स - धर्म ही लोकांची अफू; धर्मनिरपेक्षता - सर्वधर्मसमभाव (42 वी घटनादुरुस्ती, 1976).

C. धर्माचे परिणाम: वैयक्तिक, आंतरवैयक्तिक आणि सामाजिक परिणाम

1. वैयक्तिक परिणाम (Individual Consequences)

• मानसिक आधार: दुःख, आजार, मृत्यू यावेळी धर्म धीर देतो. ब्रॉनिस्लॉ मॅलिनोव्स्की (B. Malinowski) यांच्या मते धर्म संकटकाळातील चिंता कमी करतो.
• जीवनाला अर्थ: "मी कोण? जीवनाचा हेतू काय?" अशा प्रश्नांची उत्तरे देतो.
• नैतिकता व ओळख: चांगले-वाईट शिकवतो आणि धार्मिक ओळख देतो.
• नकारात्मक: अंधश्रद्धा, दैववाद, भीती, कर्मकांडावर खर्च.

2. आंतरवैयक्तिक परिणाम (Interpersonal Consequences)

• सण, उत्सव, यात्रा यांमुळे लोक एकत्र येतात; नातेसंबंध दृढ होतात. उदा. गणेशोत्सव, ईद, नाताळ.
• दान, सेवा, लंगर यांतून परस्पर मदत वाढते.
• विवाह, मैत्री व व्यवहार अनेकदा धर्माच्या चौकटीत होतात.
• नकारात्मक: दुसऱ्या धर्माच्या लोकांविषयी पूर्वग्रह आणि अंतर निर्माण होऊ शकते.

3. सामाजिक परिणाम (Societal Consequences)

धर्म बदलालाही प्रेरणा देऊ शकतो. मॅक्स वेबर यांनी "The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism" (1905) मध्ये प्रोटेस्टंट नीतिमूल्यांमुळे भांडवलशाहीला चालना मिळाली असे सांगितले. भारतात संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर यांच्या भक्ती चळवळीने समतेचा संदेश दिला; डॉ. आंबेडकर यांनी 1956 मध्ये नागपूर येथे बौद्ध धम्म स्वीकारून सामाजिक समतेची चळवळ उभी केली.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: धर्माचे परिणाम तीन स्तरांवर - व्यक्ती (आधार, अर्थ), आंतरवैयक्तिक (संबंध, सहकार्य), समाज (एकता, नियंत्रण, बदल). कार्ये आणि अपकार्ये दोन्ही लिहा.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) धर्माचा अर्थ व व्याख्या सांगून धर्माचे विविध प्रकार सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) धर्म आणि समाज यांचा संबंध दुर्खीम व मार्क्स यांच्या विचारांच्या आधारे स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) धर्मनिरपेक्षता म्हणजे काय?
4. (लघु प्रश्न / टीप) जीववाद (Animism) यावर टीप लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) धर्माचे सामाजिक परिणाम थोडक्यात लिहा.