सामाजिक प्रक्रियांचा परिचय (Introduction of Social Processes) BASOC2M01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. सामाजिकीकरणाचा अर्थ, प्रक्रिया आणि महत्त्व. (A. Meaning, processes and importance of socialization.)
• B. सामाजिकीकरणाची साधने: कुटुंब, शिक्षण, धर्म, समवयस्क गट आणि जनसंपर्क माध्यमे. (B. Agencies of socialization: Family, education, religion, peer group and mass media.)
• C. सामाजिकीकरण आणि जात, वर्ग, लिंगभाव व धर्म यांची घडण (C. Socialization and Construction of Caste, Class, Gender and Religion)

A. सामाजिकीकरणाचा अर्थ, प्रक्रिया आणि महत्त्व

अर्थ

माणूस जन्मतः फक्त एक जैविक प्राणी असतो. समाजात राहून तो भाषा, चालीरीती, मूल्ये, नियम आणि वागण्याच्या पद्धती शिकतो. ही शिकण्याची आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया म्हणजे सामाजिकीकरण (Socialization). सामाजिकीकरणामुळे जैविक मूल "सामाजिक व्यक्ती" बनते.

व्याख्या

• ऑगबर्न (W.F. Ogburn): व्यक्ती ज्या प्रक्रियेद्वारे समूहाच्या आदर्श नियमांशी (Norms) जुळवून घ्यायला शिकते, ती प्रक्रिया म्हणजे सामाजिकीकरण.
• ग्रीन (A.W. Green): मूल सांस्कृतिक घटक आत्मसात करते आणि त्याचा "स्व" (Self) व व्यक्तिमत्त्व घडते, ती प्रक्रिया म्हणजे सामाजिकीकरण.

सामाजिकीकरणाची वैशिष्ट्ये

• आयुष्यभराची प्रक्रिया: जन्मापासून मृत्यूपर्यंत चालते.
• शिकण्याची प्रक्रिया: वागणे जन्मजात नसते, ते शिकावे लागते.
• संस्कृतीचे हस्तांतरण: एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे संस्कृती जाते.
• समाजानुसार वेगळे: प्रत्येक समाज, जात, वर्ग यानुसार सामाजिकीकरण वेगळे असते.

सामाजिकीकरणाच्या प्रक्रिया (टप्पे व पद्धती)

1. प्राथमिक सामाजिकीकरण (Primary Socialization): बालपणी कुटुंबात होते — भाषा, स्वच्छता, नाती, मूलभूत सवयी.
2. दुय्यम सामाजिकीकरण (Secondary Socialization): शाळा, मित्र, नोकरी, माध्यमे यांमधून होते — शिस्त, व्यावसायिक भूमिका.
3. पूर्वाभ्यासात्मक सामाजिकीकरण (Anticipatory Socialization): भविष्यातील भूमिकेची आधीच तयारी — उदा. पोलीस भरतीची तयारी करणारा तरुण पोलिसांसारखी शिस्त अंगीकारतो.
4. पुनःसामाजिकीकरण (Resocialization): जुन्या सवयी सोडून नवीन शिकणे — उदा. लग्नानंतर सासरी गेलेली मुलगी, सैन्यात भरती झालेला जवान.

शिकण्याच्या पद्धती: अनुकरण (Imitation), सूचना (Suggestion), ओळख/तादात्म्य (Identification), बक्षीस व शिक्षा (Reward and Punishment).

"स्व"चा विकास: चार्ल्स हॉर्टन कूले (C.H. Cooley) यांचा "आरशातील स्व" (Looking-glass Self) सिद्धांत — इतर लोक आपल्याकडे कसे पाहतात याच्या कल्पनेतून आपली स्वतःबद्दलची प्रतिमा बनते. जॉर्ज हर्बर्ट मीड (G.H. Mead) यांनी "I" आणि "Me" तसेच इतरांची भूमिका घेणे (Role-taking) ही कल्पना मांडली.

महत्त्व

• व्यक्तिमत्त्वाचा विकास होतो.
• संस्कृती व परंपरा टिकून राहतात.
• सामाजिक नियंत्रण शक्य होते — व्यक्ती नियम पाळते.
• भूमिका आणि दर्जा (Role and Status) समजतात.
• सामाजिक एकता आणि शिस्त टिकते.

उदाहरण: जंगलात वाढलेली "लांडगा-मुले" (Feral children — उदा. कमला-अमला, 1920) माणसासारखे बोलू किंवा वागू शकत नव्हती. यावरून सामाजिकीकरणाचे महत्त्व दिसते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: सामाजिकीकरण = समाजाचे नियम व संस्कृती शिकण्याची आयुष्यभराची प्रक्रिया. प्रकार: प्राथमिक, दुय्यम, पूर्वाभ्यासात्मक, पुनःसामाजिकीकरण. कूले — Looking-glass Self; मीड — I व Me.

B. सामाजिकीकरणाची साधने: कुटुंब, शिक्षण, धर्म, समवयस्क गट आणि जनसंपर्क माध्यमे

ज्या संस्था व समूहांमार्फत व्यक्तीचे सामाजिकीकरण होते त्यांना सामाजिकीकरणाची साधने (Agencies of Socialization) म्हणतात.

1. कुटुंब (Family): पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची संस्था. मातृभाषा, नाती, खाणे-पिणे, संस्कार, जात व धर्माची ओळख कुटुंबातून मिळते. आई-वडील हे मुलाचे पहिले आदर्श असतात.
2. शिक्षण / शाळा (Education): शिस्त, वेळेचे पालन, ज्ञान, स्पर्धा, सहकार्य, राष्ट्रप्रेम आणि लोकशाही मूल्ये शाळेत शिकवली जातात. उदा. परिपाठ, राष्ट्रगीत, गट-प्रकल्प.
3. धर्म (Religion): नैतिकता, पाप-पुण्याची कल्पना, सण-उत्सव, प्रार्थना यांमधून मूल्ये रुजतात. उदा. वारकरी संप्रदायातील समता, संतांची शिकवण.
4. समवयस्क गट (Peer Group): मित्र-मैत्रिणी समान वयाचे असल्याने त्यांच्यात समानतेचे नाते असते. फॅशन, भाषा, खेळ, सहकार्य, नेतृत्व येथे शिकले जाते. कधी कधी चुकीच्या सवयीही (व्यसन) येथे लागू शकतात.
5. जनसंपर्क माध्यमे (Mass Media): वृत्तपत्र, रेडिओ, टीव्ही, सिनेमा, इंटरनेट, सोशल मीडिया. माहिती, नवीन विचार, जीवनशैली, ग्राहक संस्कृती पसरवतात. मोबाईल व सोशल मीडियाचा तरुणांवर मोठा प्रभाव आहे; खोट्या बातम्या (Fake news) हा तोटा.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: पाच साधने — कुटुंब (पहिले व सर्वात महत्त्वाचे), शिक्षण, धर्म, समवयस्क गट, माध्यमे. प्रत्येकाचे कार्य एक-दोन उदाहरणांसह लिहा.

C. सामाजिकीकरण आणि जात, वर्ग, लिंगभाव व धर्म यांची घडण

जात, वर्ग, लिंगभाव (Gender) आणि धर्म या ओळखी जन्मतः "नैसर्गिक" वाटल्या तरी त्या सामाजिकीकरणातून घडवल्या जातात. याला सामाजिक घडण (Social Construction) म्हणतात.

• जात (Caste): लहानपणापासून कोणाशी जेवायचे, कोणाशी लग्न करायचे, कोणता व्यवसाय करायचा हे कुटुंबात शिकवले जाते. शुद्धता-अशुद्धतेच्या कल्पना यातूनच पुढे जातात. डॉ. आंबेडकरांनी जातीचे निर्मूलन (Annihilation of Caste, 1936) मांडले; आज शिक्षण व संविधान समतेचे सामाजिकीकरण करत आहेत.
• वर्ग (Class): श्रीमंत, मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांतील मुलांची भाषा, आवडी, शिक्षणाच्या संधी, स्वप्ने वेगळी असतात. उदा. इंग्रजी माध्यमाची खाजगी शाळा विरुद्ध जिल्हा परिषद शाळा. फ्रेंच समाजशास्त्रज्ञ पियरे बोर्दियू (Pierre Bourdieu) यांनी याला "सांस्कृतिक भांडवल" (Cultural Capital) म्हटले.
• लिंगभाव (Gender): लिंग (Sex) जैविक असते, पण लिंगभाव सामाजिक असतो. मुलांना गाडी-बंदूक, मुलींना बाहुली-भातुकली; "मुलगे रडत नाहीत", "मुलींनी घरकाम शिकावे" अशा शिकवणीतून स्त्री-पुरुष भूमिका ठरतात. सिमोन द बोव्हार (Simone de Beauvoir): "स्त्री जन्माला येत नाही, ती घडवली जाते."
• धर्म (Religion): कुटुंबात सण, प्रार्थना, आहार-नियम, पोशाख यांमधून धार्मिक ओळख तयार होते. ती एकात्मता देते, पण संकुचित सामाजिकीकरणातून "आपण-ते" भावना व सांप्रदायिकता वाढू शकते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: जात, वर्ग, लिंगभाव व धर्म या ओळखी शिकवल्या जातात म्हणून त्या बदलूही शकतात. शिक्षण, कायदा व माध्यमांतून समतेचे सामाजिकीकरण शक्य आहे.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिकीकरण म्हणजे काय? सामाजिकीकरणाच्या प्रक्रिया आणि महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिकीकरणाच्या विविध साधनांची (कुटुंब, शिक्षण, धर्म, समवयस्क गट, माध्यमे) भूमिका सविस्तर लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) पुनःसामाजिकीकरण (Resocialization) म्हणजे काय?
4. (लघु प्रश्न / टीप) समवयस्क गटाचे सामाजिकीकरणातील महत्त्व लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) लिंगभावाची घडण सामाजिकीकरणातून कशी होते?

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. संस्कृती, संरचना आणि सामाजिक परिवर्तन: परिवर्तनाचे सांस्कृतिक व संरचनात्मक स्रोत (A. Culture, Structure and Social Change: Cultural and Structural sources of change)
• B. शिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तन: दृष्टिकोन, संस्कृती, संरचना आणि संधी यांतील बदल (B. Education and Social Change: Change in attitude, culture, structure and opportunities)
• C. पाश्चात्त्यीकरण, संस्कृतीकरण, नागरीकरण, बहुसांस्कृतिकता आणि आधुनिकता (C. Westernization, Sanskritization, Urbanization, Multiculturalism and Modernity)

A. संस्कृती, संरचना आणि सामाजिक परिवर्तन: परिवर्तनाचे सांस्कृतिक व संरचनात्मक स्रोत

सामाजिक परिवर्तनाचा अर्थ

समाजातील संबंध, संस्था, मूल्ये, रचना आणि वागण्याच्या पद्धतींमध्ये कालांतराने होणारा बदल म्हणजे सामाजिक परिवर्तन (Social Change).

• किंग्सले डेव्हिस (Kingsley Davis): सामाजिक संघटनेत म्हणजेच समाजाच्या रचनेत व कार्यांत होणारा बदल म्हणजे सामाजिक परिवर्तन.
• मॅकआयव्हर आणि पेज (MacIver and Page): सामाजिक संबंधांमध्ये होणारा बदल म्हणजे सामाजिक परिवर्तन.

वैशिष्ट्ये: सार्वत्रिक (प्रत्येक समाजात होते), सतत चालणारे, वेग वेगवेगळा, भविष्यवाणी कठीण, चांगले किंवा वाईट दोन्ही असू शकते.

संस्कृती आणि संरचना

संस्कृती (Culture) म्हणजे ज्ञान, श्रद्धा, कला, नीती, कायदा, रूढी — माणसाने समाजाचा सदस्य म्हणून मिळवलेले सर्व (ई.बी. टायलर, E.B. Tylor). सामाजिक संरचना (Social Structure) म्हणजे दर्जा, भूमिका, समूह आणि संस्था यांची तुलनेने स्थिर रचना (उदा. कुटुंब, जात, वर्ग).

परिवर्तनाचे सांस्कृतिक स्रोत (Cultural Sources)

• नवीन शोध (Discovery) व आविष्कार (Invention): उदा. मोबाईल, इंटरनेट, UPI.
• प्रसार (Diffusion): एका समाजाचे सांस्कृतिक घटक दुसऱ्या समाजात पसरणे — उदा. पाश्चात्त्य पोशाख, पिझ्झा, इंग्रजी भाषा.
• विचार व मूल्यांमधील बदल: समता, स्वातंत्र्य, लोकशाही, मानवाधिकार या कल्पनांनी जात व स्त्रीविषयक दृष्टिकोन बदलले.
• धर्म व सुधारणा चळवळी: उदा. सत्यशोधक समाज, संतांची शिकवण.
• सांस्कृतिक पश्चायन (Cultural Lag): ऑगबर्न (W.F. Ogburn) यांच्या मते भौतिक संस्कृती (तंत्रज्ञान) वेगाने बदलते, पण अभौतिक संस्कृती (मूल्ये, कायदे) मागे राहते. उदा. सोशल मीडिया आले, पण त्याच्या योग्य वापराचे नियम व समज उशिरा आले.

परिवर्तनाचे संरचनात्मक स्रोत (Structural Sources)

• लोकसंख्येतील बदल: वाढ, स्थलांतर, वयोरचना.
• आर्थिक बदल: औद्योगिकीकरण, बाजारपेठ, नवे व्यवसाय — जातीआधारित व्यवसाय सैल झाले.
• राजकीय बदल व कायदे: संविधान, आरक्षण, पंचायतराज, स्त्रियांना आरक्षण.
• संघर्ष व तणाव: कार्ल मार्क्स (Karl Marx) यांच्या मते वर्गसंघर्ष हे परिवर्तनाचे मूळ आहे.
• नैसर्गिक/भौगोलिक कारणे: दुष्काळ, पूर, भूकंप (उदा. किल्लारी भूकंप 1993).

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृती व संरचना एकमेकांवर परिणाम करतात. सांस्कृतिक स्रोत = शोध, प्रसार, विचार; संरचनात्मक स्रोत = लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था, राजकारण, संघर्ष. ऑगबर्न — Cultural Lag.

B. शिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तन: दृष्टिकोन, संस्कृती, संरचना आणि संधी यांतील बदल

शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे. महात्मा फुले यांनी "विद्येविना मती गेली..." असे सांगून अज्ञान हे विषमतेचे मूळ आहे असे मांडले. डॉ. आंबेडकरांनी "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" असा संदेश दिला.

• दृष्टिकोनातील बदल (Attitude): अंधश्रद्धा कमी होते, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, तर्कशुद्ध विचार, जातिभेद व स्त्री-पुरुष भेदाविरुद्ध जाणीव वाढते.
• संस्कृतीतील बदल (Culture): नवी भाषा, नवी जीवनशैली, लोकशाही मूल्ये, आंतरजातीय विवाहांना मान्यता, लहान कुटुंबाची कल्पना.
• संरचनेतील बदल (Structure): संयुक्त कुटुंबाकडून विभक्त कुटुंबाकडे, जातीऐवजी शिक्षण व व्यवसायावर आधारित वर्गरचना, शिक्षित स्त्रियांचा निर्णयप्रक्रियेत सहभाग.
• संधीतील बदल (Opportunities): नोकरी, उत्पन्न, प्रतिष्ठा मिळते — यामुळे सामाजिक गतिशीलता (Social Mobility) वाढते. आरक्षण, शिष्यवृत्ती, मोफत व सक्तीचे शिक्षण कायदा (RTE Act 2009) यांमुळे वंचितांना संधी मिळाल्या.

मर्यादा: शिक्षणातील विषमता (खाजगी विरुद्ध सरकारी शाळा), शहरी-ग्रामीण दरी, बेरोजगारी, डिजिटल दरी. शिक्षण कधी कधी जुनी विषमता पुन्हा निर्माण करते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शिक्षणामुळे चार प्रकारचे बदल — दृष्टिकोन, संस्कृती, संरचना, संधी. फुले व आंबेडकरांचे उदाहरण द्या; मर्यादाही थोडक्यात लिहा.

C. पाश्चात्त्यीकरण, संस्कृतीकरण, नागरीकरण, बहुसांस्कृतिकता आणि आधुनिकता

1. संस्कृतीकरण (Sanskritization)

ही संकल्पना एम.एन. श्रीनिवास (M.N. Srinivas) यांनी "Religion and Society among the Coorgs of South India" (1952) या ग्रंथात मांडली. खालच्या जाती किंवा जमाती उच्च जातींच्या (विशेषतः द्विज जातींच्या) चालीरीती, आहार, कर्मकांड, श्रद्धा स्वीकारून जातिउतरंडीत वरचा दर्जा मिळवण्याचा प्रयत्न करतात — ही प्रक्रिया म्हणजे संस्कृतीकरण. उदा. मांसाहार सोडणे, जानवे घालणे. हा स्थानात्मक बदल (Positional Change) आहे, संरचनात्मक नव्हे — जातिव्यवस्था कायम राहते.

2. पाश्चात्त्यीकरण (Westernization)

श्रीनिवास यांच्या मते, ब्रिटिश राजवटीच्या सुमारे 150 वर्षांमुळे भारतीय समाजात तंत्रज्ञान, संस्था, विचारसरणी व मूल्ये यांत झालेले बदल. उदा. इंग्रजी शिक्षण, न्यायव्यवस्था, रेल्वे, छापखाना, पोशाख, खाण्याच्या सवयी, मानवतावाद व समता.

3. नागरीकरण (Urbanization)

लोकसंख्येचे गावाकडून शहराकडे स्थलांतर आणि शहरी जीवनपद्धतीचा प्रसार. उदा. मुंबई, पुणे, नागपूर यांची वाढ. परिणाम: विभक्त कुटुंबे, व्यक्तिवाद, जातीचे बंधन सैल, पण झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, गर्दी, एकटेपणा.

4. बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism)

एकाच समाजात विविध भाषा, धर्म, जाती, संस्कृती असलेले गट एकमेकांचा आदर राखून आणि आपली ओळख जपून एकत्र राहतात, ही कल्पना म्हणजे बहुसांस्कृतिकता. भारत हे "विविधतेत एकता" याचे उत्तम उदाहरण आहे. संविधानातील अल्पसंख्याकांचे सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क (कलम 29-30) यास आधार देतात.

5. आधुनिकता (Modernity)

परंपरेऐवजी तर्क, विज्ञान, व्यक्तिस्वातंत्र्य, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, औद्योगिकीकरण यांना महत्त्व देणारी स्थिती म्हणजे आधुनिकता. योगेंद्र सिंह (Yogendra Singh) यांनी "Modernization of Indian Tradition" (1973) मध्ये भारतीय परंपरेचे आधुनिकीकरण अभ्यासले.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृतीकरण व पाश्चात्त्यीकरण — एम.एन. श्रीनिवास; संस्कृतीकरण (1952, कूर्ग अभ्यास). नागरीकरण = शहरांची वाढ; बहुसांस्कृतिकता = विविधतेचा आदर; आधुनिकता = तर्क, विज्ञान, व्यक्तिस्वातंत्र्य.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक परिवर्तन म्हणजे काय? सामाजिक परिवर्तनाचे सांस्कृतिक व संरचनात्मक स्रोत स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे साधन आहे, हे दृष्टिकोन, संस्कृती, संरचना आणि संधी यांच्या संदर्भात स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) संस्कृतीकरण म्हणजे काय? ही संकल्पना कोणी मांडली?
4. (लघु प्रश्न / टीप) पाश्चात्त्यीकरणाची वैशिष्ट्ये लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism) यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. सामाजिक चळवळीचा अर्थ, सामूहिक वर्तन आणि सामाजिक चळवळी (A. Meaning of Social Movements, Collective Behaviour and Social Movements)
• B. सामाजिक चळवळींचे प्रकार: क्रांतिकारी, प्रतिक्रांतिकारी, सुधारणावादी, प्रतिकारात्मक, अभिव्यक्तीपर इत्यादी (B. Types of Social Movements: Revolutionary, Counter-revolutionary, Reform, Resistance, Expressive, etc.)
• C. सामाजिक चळवळींची कारणे (C. Causes of Social Movements)

A. सामाजिक चळवळीचा अर्थ, सामूहिक वर्तन आणि सामाजिक चळवळी

सामाजिक चळवळीचा अर्थ

समाजात बदल घडवून आणण्यासाठी किंवा होणारा बदल रोखण्यासाठी लोकांनी एका विचारसरणीखाली, नेतृत्वाखाली आणि संघटितपणे दीर्घकाळ केलेला सामूहिक प्रयत्न म्हणजे सामाजिक चळवळ (Social Movement).

• हर्बर्ट ब्लूमर (Herbert Blumer): जीवनाची नवी व्यवस्था स्थापन करण्यासाठी केलेला सामूहिक प्रयत्न म्हणजे सामाजिक चळवळ.
• एम.एस.ए. राव (M.S.A. Rao): भारतीय सामाजिक चळवळींचा अभ्यास करणारे समाजशास्त्रज्ञ; त्यांनी चळवळींचे सुधारणावादी, परिवर्तनवादी आणि क्रांतिकारी असे वर्गीकरण केले.

सामाजिक चळवळीची वैशिष्ट्ये (घटक)

• सामूहिक प्रयत्न: अनेक लोकांचा सहभाग.
• विचारसरणी (Ideology): चळवळीला दिशा देणारे विचार — उदा. समता, स्वातंत्र्य.
• नेतृत्व (Leadership): उदा. महात्मा फुले, डॉ. आंबेडकर, महात्मा गांधी.
• संघटना (Organization): उदा. सत्यशोधक समाज (1873).
• ध्येय: परिवर्तन घडवणे किंवा रोखणे.
• दीर्घकालीन स्वरूप: एका दिवसाची घटना नसते.

सामाजिक चळवळीचे टप्पे (जीवनचक्र)

1. असंतोषाचा टप्पा: लोकांमध्ये अन्याय व अस्वस्थतेची भावना निर्माण होते.
2. उत्साह व जागृतीचा टप्पा: नेते पुढे येतात, सभा, लेखन, प्रचार सुरू होतो.
3. संघटनेचा टप्पा (Formalization): संस्था, नियम, पदाधिकारी, कार्यक्रम निश्चित होतात.
4. संस्थाकरणाचा टप्पा (Institutionalization): चळवळीच्या मागण्या कायदे किंवा संस्थांचा भाग बनतात; किंवा चळवळ क्षीण होते.

सामूहिक वर्तन (Collective Behaviour)

एखाद्या परिस्थितीत अनेक लोकांचे तात्पुरते, उत्स्फूर्त आणि असंघटित वर्तन म्हणजे सामूहिक वर्तन. उदा. गर्दी (Crowd), जमाव (Mob), अफवा (Rumour), दंगल, घबराट (Panic), फॅशनचे वेड (Fad), जनमत (Public opinion). सामूहिक वर्तन पुढे संघटित झाले की त्यातून सामाजिक चळवळ जन्माला येऊ शकते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: चळवळ = संघटित, विचारसरणी, नेतृत्व, ध्येय, दीर्घकाळ. सामूहिक वर्तन = तात्पुरते, उत्स्फूर्त, असंघटित. फरकाचा तक्ता नक्की लिहा.

B. सामाजिक चळवळींचे प्रकार: क्रांतिकारी, प्रतिक्रांतिकारी, सुधारणावादी, प्रतिकारात्मक, अभिव्यक्तीपर इत्यादी

1. क्रांतिकारी चळवळ (Revolutionary Movement): संपूर्ण सामाजिक-राजकीय व्यवस्था मुळापासून बदलण्याचा प्रयत्न. उदा. फ्रेंच राज्यक्रांती (1789), रशियन क्रांती (1917). भारतात नक्षलवादी चळवळ (1967, नक्षलबारी) सशस्त्र मार्गाने व्यवस्था बदलू पाहते.
2. प्रतिक्रांतिकारी चळवळ (Counter-revolutionary Movement): झालेले किंवा होणारे बदल उलटवून जुनी व्यवस्था परत आणण्याचा प्रयत्न. उदा. क्रांतीनंतर राजेशाही परत आणण्याचे प्रयत्न.
3. सुधारणावादी चळवळ (Reform Movement): व्यवस्था कायम ठेवून तिच्यातील काही दोष दूर करणे. उदा. ब्राह्मो समाज (राजा राममोहन रॉय), प्रार्थना समाज, सत्यशोधक समाज, स्त्री-शिक्षण चळवळ, अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळ.
4. प्रतिकारात्मक चळवळ (Resistance Movement): समाजात होणाऱ्या एखाद्या बदलाला किंवा अन्यायाला विरोध करणे. उदा. चिपको आंदोलन (1973, वृक्षतोडीला विरोध), नर्मदा बचाव आंदोलन (मेधा पाटकर).
5. अभिव्यक्तीपर चळवळ (Expressive Movement): समाज बदलण्याऐवजी सदस्यांच्या भावना, श्रद्धा, अंतर्मनातील समाधान व्यक्त करणे. उदा. भक्ती चळवळ, काही धार्मिक व आध्यात्मिक पंथ.
6. इतर प्रकार: पर्यायी (Alternative) चळवळ — व्यक्तीच्या मर्यादित वर्तनात बदल (उदा. व्यसनमुक्ती); पुनरुज्जीवनवादी (Revivalist) चळवळ — जुन्या "सुवर्णकाळा"कडे परत जाणे; तसेच शेतकरी, कामगार, दलित, स्त्री, आदिवासी, पर्यावरण चळवळी.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: प्रत्येक प्रकाराचा अर्थ एका ओळीत आणि एक भारतीय/महाराष्ट्रीय उदाहरण लिहा.

C. सामाजिक चळवळींची कारणे

• सापेक्ष वंचितता (Relative Deprivation): आपल्याला इतरांच्या तुलनेत कमी मिळते, अन्याय होतो अशी भावना. उदा. शेतकऱ्यांना योग्य भाव न मिळणे.
• सामाजिक विषमता व शोषण: जातिभेद, अस्पृश्यता, वर्गशोषण, स्त्रियांवरील अन्याय — यातून दलित चळवळ, स्त्री चळवळ उभ्या राहिल्या. उदा. महाड चवदार तळे सत्याग्रह (1927).
• आर्थिक कारणे: गरिबी, बेरोजगारी, महागाई, कर्जबाजारीपणा — कामगार व शेतकरी चळवळी.
• राजकीय कारणे: परकीय सत्ता, हुकूमशाही, भ्रष्टाचार. उदा. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ, भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलन (2011).
• सांस्कृतिक व धार्मिक कारणे: भाषा, संस्कृती, ओळख जपणे. उदा. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (महाराष्ट्र राज्य 1 मे 1960).
• पर्यावरणीय कारणे: जंगलतोड, विस्थापन, प्रदूषण — चिपको, नर्मदा बचाव.
• शिक्षण, जागृती व माध्यमे: शिक्षणाने हक्कांची जाणीव होते; माध्यमे व सोशल मीडिया लोकांना संघटित करतात.
• प्रभावी नेतृत्व व विचारसरणी: करिश्माई नेते लोकांना एकत्र आणतात.

चळवळींच्या कारणांचे सिद्धांत (थोडक्यात)

• सापेक्ष वंचितता सिद्धांत: अपेक्षा आणि प्रत्यक्ष मिळणारे यांतील दरीमुळे असंतोष व चळवळ निर्माण होते.
• संरचनात्मक ताण सिद्धांत: नील स्मेल्सर (Neil Smelser) यांनी "Theory of Collective Behaviour" (1962) मध्ये मांडले की संरचनात्मक ताण, सर्वसाधारण श्रद्धा, ठिणगी देणारी घटना, लोकांचे संघटन आणि सामाजिक नियंत्रणाची स्थिती अशा अनेक घटकांची साखळी जुळली की चळवळ उभी राहते.
• साधन संघटन सिद्धांत (Resource Mobilization): केवळ असंतोष पुरेसा नसतो; पैसा, संघटना, नेतृत्व, माध्यमे, कार्यकर्ते ही साधने उपलब्ध असतील तरच चळवळ यशस्वी होते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: चळवळीची कारणे — वंचितता, विषमता, आर्थिक, राजकीय, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय, शिक्षण-जागृती आणि नेतृत्व. प्रत्येक कारणाला एक उदाहरण द्या.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक चळवळ म्हणजे काय? सामाजिक चळवळीची वैशिष्ट्ये सांगून सामूहिक वर्तन आणि सामाजिक चळवळ यांतील फरक स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक चळवळींचे विविध प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा आणि सामाजिक चळवळींची कारणे लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) सामूहिक वर्तन (Collective Behaviour) म्हणजे काय?
4. (लघु प्रश्न / टीप) सुधारणावादी चळवळ यावर टीप लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) सापेक्ष वंचितता (Relative Deprivation) म्हणजे काय?

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. सामाजिक विचलन आणि अनुरूपता: अर्थ व व्याख्या, विचलित वर्तनाची कारणे व ते रोखण्याचे उपाय. अनुरूपतेला चालना देणारे घटक. (A. Social deviance and conformity: Meaning and definition, causes of and measures to check deviant behaviour. Factors promoting conformity.)
• B. प्रतिमानशून्यता (अनॉमी) आणि सामाजिक विचलन, सामाजिक संरचना आणि सामाजिक विचलन. (B. Anomie and social deviation, social structure and social deviation.)
• C. सामाजिक नियंत्रण: अर्थ, व्याख्या आणि साधने — औपचारिक व अनौपचारिक साधने. (C. Social Control: Meaning, definition and means - formal and informal means.)

A. सामाजिक विचलन आणि अनुरूपता: अर्थ व व्याख्या, विचलित वर्तनाची कारणे व ते रोखण्याचे उपाय; अनुरूपतेला चालना देणारे घटक

सामाजिक विचलन (Social Deviance) — अर्थ

समाजाने मान्य केलेले नियम, मूल्ये आणि अपेक्षा (Norms) यांच्या विरुद्ध केलेले वर्तन म्हणजे सामाजिक विचलन. उदा. चोरी, व्यसन, कॉपी करणे, भ्रष्टाचार, वाहतूक नियम मोडणे. विचलन सापेक्ष असते — एका समाजात किंवा काळात जे विचलन मानले जाते ते दुसरीकडे सामान्य असू शकते.

• व्याख्येचा आशय: समूहाच्या आदर्श नियमांपासून दूर जाणारे आणि समाजाकडून नापसंती किंवा शिक्षा मिळणारे वर्तन म्हणजे विचलन.
• हॉवर्ड बेकर (Howard Becker): लेबलिंग सिद्धांत (Labelling Theory) — समाज ज्या वर्तनाला "विचलित" असा शिक्का मारतो ते विचलन ठरते.

अनुरूपता (Conformity) — अर्थ

समाजाचे नियम, रूढी, मूल्ये स्वीकारून त्यानुसार वागणे म्हणजे अनुरूपता. उदा. मोठ्यांचा आदर, वेळेवर कर भरणे, रांगेत उभे राहणे.

विचलित वर्तनाची कारणे

• कौटुंबिक कारणे: तुटलेले कुटुंब, घरातील भांडणे, पालकांचे दुर्लक्ष, अयोग्य सामाजिकीकरण.
• आर्थिक कारणे: गरिबी, बेरोजगारी, झटपट श्रीमंत होण्याची इच्छा.
• वाईट संगत: एडविन सदरलँड (Edwin Sutherland) यांचा "भिन्न साहचर्य सिद्धांत" (Differential Association) — गुन्हेगारी वर्तन संगतीतून शिकले जाते.
• मानसिक कारणे: नैराश्य, ताणतणाव, वैफल्य.
• सामाजिक कारणे: नागरीकरण, नियमांचा अभाव (प्रतिमानशून्यता), विषमता, भेदभाव.
• माध्यमांचा प्रभाव: हिंसक चित्रपट, ऑनलाइन गेम, सोशल मीडियावरील चुकीचे आदर्श.

विचलित वर्तन रोखण्याचे उपाय

• कुटुंबात योग्य संस्कार व प्रेमळ वातावरण.
• मूल्यशिक्षण, समुपदेशन (Counselling), व्यसनमुक्ती केंद्रे.
• रोजगार व आर्थिक संधी निर्माण करणे.
• कायद्याची कडक व निःपक्ष अंमलबजावणी.
• बालसुधारगृहे व पुनर्वसन — उदा. बाल न्याय (मुलांची काळजी व संरक्षण) अधिनियम 2015.
• खेळ, क्रीडा, सामाजिक उपक्रम (NSS, NCC) यांतून ऊर्जेला योग्य दिशा.

अनुरूपतेला चालना देणारे घटक

• सामाजिकीकरण: लहानपणापासून नियम आत्मसात होतात.
• बक्षीस व शिक्षा: प्रशंसा, प्रतिष्ठा, किंवा दंड व बहिष्काराची भीती.
• समूहाचा दबाव (Group Pressure): इतर करतात तसे वागण्याची प्रवृत्ती.
• स्वार्थ व सोय: नियम पाळल्याने फायदा होतो.
• धर्म व नैतिकता, सवय आणि परंपरा.
• एकनिष्ठता: कुटुंब, जात, गाव, राष्ट्र यांच्याशी असलेली ओढ.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: विचलन = नियमांविरुद्ध वर्तन; अनुरूपता = नियमांनुसार वर्तन. कारणे — कुटुंब, गरिबी, संगत (सदरलँड), माध्यमे. उपाय — संस्कार, शिक्षण, रोजगार, कायदा, समुपदेशन.

B. प्रतिमानशून्यता (अनॉमी) आणि सामाजिक विचलन; सामाजिक संरचना आणि सामाजिक विचलन

एमिल दुरखीम आणि अनॉमी

प्रतिमानशून्यता (Anomie) म्हणजे समाजात नियम नसणे किंवा नियम दुर्बल/अस्पष्ट होणे. ही संकल्पना एमिल दुरखीम (Emile Durkheim) यांनी "The Division of Labour in Society" (1893) आणि "Suicide" (1897) या ग्रंथांत मांडली. वेगवान सामाजिक-आर्थिक बदलाच्या काळात (उदा. अचानक आर्थिक मंदी किंवा अचानक समृद्धी) जुने नियम कमकुवत होतात आणि नवे तयार झालेले नसतात; अशा वेळी व्यक्ती दिशाहीन होते. दुरखीम यांनी आत्महत्येचे चार प्रकार सांगितले — आत्मकेंद्री (Egoistic), परार्थवादी (Altruistic), प्रतिमानशून्य (Anomic) आणि नियतिवादी (Fatalistic).

रॉबर्ट मर्टन — सामाजिक संरचना आणि विचलन

रॉबर्ट के. मर्टन (Robert K. Merton) यांनी "Social Structure and Anomie" (1938) या लेखात दुरखीम यांची कल्पना पुढे नेली. त्यांच्या मते समाज लोकांसमोर सांस्कृतिक ध्येये (Cultural Goals) ठेवतो (उदा. पैसा, यश) पण ती मिळवण्याची संस्थात्मक साधने (Institutional Means) (उदा. शिक्षण, नोकरी, प्रामाणिक मेहनत) सर्वांना समान उपलब्ध नसतात. ध्येये व साधने यांच्यातील या तफावतीमुळे ताण निर्माण होतो आणि विचलन घडते. म्हणजे विचलनाचे मूळ व्यक्तीत नव्हे तर सामाजिक संरचनेत असते.

भारतीय उदाहरण: स्पर्धा परीक्षांमध्ये यश हे ध्येय, पण सर्वांना दर्जेदार शिक्षण व कोचिंग मिळत नाही; त्यातून काही जण पेपरफुटी किंवा कॉपीसारख्या मार्गांकडे (नवप्रवर्तन) वळतात, तर काही निराश होऊन व्यसनाकडे (पलायनवाद) जातात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: अनॉमी — दुरखीम (1893, 1897), नियमांचा अभाव. मर्टन (1938) — ध्येये व साधने यांतील तफावत; पाच प्रकार: अनुरूपता, नवप्रवर्तन, कर्मकांडवाद, पलायनवाद, बंड. तक्ता नक्की काढा.

C. सामाजिक नियंत्रण: अर्थ, व्याख्या आणि साधने — औपचारिक व अनौपचारिक साधने

अर्थ व व्याख्या

व्यक्ती व समूहांनी समाजाचे नियम पाळावेत आणि समाजात सुव्यवस्था टिकावी यासाठी समाज जी साधने व पद्धती वापरतो त्याला सामाजिक नियंत्रण (Social Control) म्हणतात. "सामाजिक नियंत्रण" हा शब्द अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ ई.ए. रॉस (E.A. Ross) यांनी "Social Control" (1901) या ग्रंथात प्रथम वापरला.

• ई.ए. रॉस: समाज व्यक्तीच्या वर्तनाला समाजाच्या हितासाठी ज्या पद्धतीने वळण देतो ती व्यवस्था म्हणजे सामाजिक नियंत्रण.
• मॅकआयव्हर आणि पेज (MacIver and Page): समाज आपली व्यवस्था टिकवण्यासाठी व्यक्तीच्या वर्तनाचे नियमन करतो ती पद्धत म्हणजे सामाजिक नियंत्रण.

उद्दिष्टे: सुव्यवस्था, सामाजिक एकता, संस्कृतीचे रक्षण, विचलनास आळा, दुर्बलांचे संरक्षण.

औपचारिक साधने (Formal Means)

लिखित, अधिकृत व संघटित साधने; ती राज्य किंवा संस्था अंमलात आणतात आणि त्यांच्यामागे दंड-शिक्षेची ताकद असते.

• कायदा (Law): उदा. भारतीय न्याय संहिता 2023 (1 जुलै 2024 पासून IPC ऐवजी), हुंडा प्रतिबंधक कायदा 1961.
• राज्य व सरकार: पोलीस, न्यायालये, तुरुंग.
• शिक्षण संस्था: शाळेचे लिखित नियम, परीक्षा नियम.
• प्रशासन व संघटना: कार्यालयीन सेवा नियम, शिस्तभंगाची कारवाई.

अनौपचारिक साधने (Informal Means)

अलिखित, परंपरेने आलेली साधने; ती कुटुंब, शेजार, समाज वापरतो.

• लोकरीती (Folkways) व रूढी (Mores): विल्यम ग्रॅहम समनर (W.G. Sumner) यांनी या संकल्पना मांडल्या.
• धर्म व नैतिकता: पाप-पुण्याची भीती.
• कुटुंब: पालकांचे मार्गदर्शन, रागावणे.
• जनमत (Public Opinion): "लोक काय म्हणतील" ही भावना.
• प्रशंसा, उपहास, टीका, सामाजिक बहिष्कार. (टीप: महाराष्ट्राने सामाजिक बहिष्कारापासून संरक्षणासाठी 2016 मध्ये कायदा केला.)

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: "Social Control" शब्द — ई.ए. रॉस (1901). औपचारिक = कायदा, पोलीस, न्यायालय; अनौपचारिक = लोकरीती, रूढी, धर्म, जनमत, कुटुंब. फरकाचा तक्ता लिहा.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक विचलन म्हणजे काय? विचलित वर्तनाची कारणे आणि ते रोखण्याचे उपाय स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक नियंत्रणाचा अर्थ व व्याख्या सांगून सामाजिक नियंत्रणाची औपचारिक व अनौपचारिक साधने स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) दुरखीम यांची प्रतिमानशून्यता (Anomie) ही संकल्पना स्पष्ट करा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) मर्टन यांचे जुळवून घेण्याचे पाच प्रकार लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) अनुरूपतेला चालना देणारे घटक लिहा.