सामाजिक संस्था - भाग 1 (Social Institutions - I) BASOC1M02

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. राजकीय सत्ता आणि राज्य: सत्तेचे स्वरूप, अधिसत्तेचे प्रकार, सत्तेचे वितरण - लोकशाही, अल्पजनसत्ता आणि हुकूमशाही (A. Political Power and State: Nature of Power, Types of Authority, Distribution of Power - Democracy, Oligarchy and Autocracy)
• B. संस्कृती आणि राजकारण: राजकीय संस्कृती, राजकीय दृष्टिकोन, राजकीय सहभाग आणि राजकीय हिंसाचार (B. Culture and Politics: Political Culture, Political Attitude, Political Participation and Political Violence)
• C. समाज आणि राजकारण: स्तरीकरण आणि राजकारण, राजकारण आणि अर्थव्यवस्था (C. Society and Politics: Stratification and Politics, Politics and Economy)

A. राजकीय सत्ता आणि राज्य: सत्तेचे स्वरूप, अधिसत्तेचे प्रकार, सत्तेचे वितरण - लोकशाही, अल्पजनसत्ता आणि हुकूमशाही

सत्तेचा अर्थ (Power)

दुसऱ्यांनी विरोध केला तरी आपली इच्छा त्यांच्याकडून पूर्ण करून घेण्याची क्षमता म्हणजे सत्ता (Power). मॅक्स वेबर (Max Weber) यांच्या मते, इतरांचा विरोध असतानाही सामूहिक कृतीत आपली इच्छा पूर्ण करून घेण्याची संधी म्हणजे सत्ता होय.

राज्य (State) ही समाजातील सर्वात मोठी राजकीय संस्था आहे. वेबर यांच्या मते, ठराविक भूप्रदेशात बळाचा कायदेशीर वापर करण्याची मक्तेदारी असलेली संस्था म्हणजे राज्य. राज्याचे चार घटक: लोकसंख्या, भूप्रदेश, शासन आणि सार्वभौमत्व.

सत्तेचे स्वरूप (Nature of Power)

• संबंधात्मक: सत्ता नेहमी दोन व्यक्ती किंवा गटांमधील संबंधात दिसते.
• बळ आणि संमती: सत्ता बळाने (Force) किंवा लोकांच्या संमतीने (Consent) चालते.
• असमान वाटप: समाजात सत्ता सर्वांकडे समान नसते.
• सर्वत्र आढळते: कुटुंब, जात पंचायत, ग्रामपंचायत, कारखाना, शासन - सर्वत्र सत्ता असते.

अधिसत्तेचे प्रकार (Types of Authority) - मॅक्स वेबर

लोकांनी मान्य केलेली, वैध (Legitimate) सत्ता म्हणजे अधिसत्ता (Authority).

सत्तेचे वितरण (Distribution of Power)

1. लोकशाही (Democracy): सत्ता जनतेच्या हातात असते. अब्राहम लिंकन यांच्या शब्दांत, "लोकांचे, लोकांनी, लोकांसाठी चालवलेले शासन". निवडणुका, बहुमत, मूलभूत हक्क ही वैशिष्ट्ये. उदा. भारत, ग्रामपंचायत निवडणुका.
2. अल्पजनसत्ता (Oligarchy): सत्ता थोड्या श्रीमंत किंवा प्रभावी लोकांच्या हातात असते. रॉबर्ट मिशेल्स (Robert Michels) यांनी "अल्पजनसत्तेचा लोहनियम" (Iron Law of Oligarchy) मांडला - प्रत्येक मोठ्या संघटनेत शेवटी सत्ता काही नेत्यांच्या हातात जाते.
3. हुकूमशाही (Autocracy): सर्व सत्ता एका व्यक्तीच्या हातात असते. लोकांना मतस्वातंत्र्य नसते. उदा. निरंकुश राजेशाही, लष्करी हुकूमशाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: सत्ता = इच्छा लादण्याची क्षमता; अधिसत्ता = वैध सत्ता. वेबरचे तीन प्रकार: पारंपरिक, करिष्माई, कायदेशीर-तार्किक. सत्तेचे वितरण: लोकशाही, अल्पजनसत्ता, हुकूमशाही.

B. संस्कृती आणि राजकारण: राजकीय संस्कृती, राजकीय दृष्टिकोन, राजकीय सहभाग आणि राजकीय हिंसाचार

राजकीय संस्कृती (Political Culture)

राजकीय व्यवस्थेबद्दल लोकांच्या श्रद्धा, मूल्ये, भावना आणि ज्ञान यांचा एकत्रित नमुना म्हणजे राजकीय संस्कृती. गॅब्रिएल आल्मंड आणि सिडनी व्हर्बा (Almond and Verba) यांनी "The Civic Culture" (1963) या ग्रंथात तीन प्रकार सांगितले:

• संकुचित (Parochial): लोकांना शासनाबद्दल फारशी माहिती नसते. उदा. दुर्गम आदिवासी भाग.
• प्रजा (Subject): लोक शासनाचे आदेश पाळतात, पण निर्णयात भाग घेत नाहीत.
• सहभागी (Participant): लोक जागरूक असतात आणि सक्रिय सहभाग घेतात.

राजकीय दृष्टिकोन (Political Attitude)

राजकीय प्रश्न, पक्ष व नेते यांच्याबद्दल व्यक्तीचा कल म्हणजे राजकीय दृष्टिकोन. तो कुटुंब, जात, धर्म, शिक्षण, प्रसारमाध्यमे यांतून तयार होतो. प्रकार: पुरोगामी (Progressive), परंपरावादी (Conservative), उदारमतवादी (Liberal), जहाल (Radical).

राजकीय सहभाग (Political Participation)

मतदान करणे, प्रचार करणे, सभांना जाणे, पक्षाचे सदस्य होणे, निवडणूक लढवणे, आंदोलन करणे - या सर्व कृती म्हणजे राजकीय सहभाग. लेस्टर मिलब्रेथ (Lester Milbrath) यांनी सहभागाचे स्तर सांगितले: सक्रिय (Gladiatorial), मध्यम (Transitional), प्रेक्षक (Spectator) आणि उदासीन (Apathetic).

उदा. 73 व्या घटनादुरुस्तीमुळे (1992) पंचायत राज्यात महिलांना आरक्षण मिळाले; महाराष्ट्रात हे आरक्षण 50% आहे, त्यामुळे ग्रामीण महिलांचा सहभाग वाढला.

राजकीय हिंसाचार (Political Violence)

राजकीय उद्दिष्टांसाठी बळाचा वापर म्हणजे राजकीय हिंसाचार. रूपे: निवडणूक हिंसाचार, दंगली, दहशतवाद, नक्षलवाद, राजकीय हत्या, बंद काळात तोडफोड. कारणे: गरिबी, बेरोजगारी, जातीय-धार्मिक तणाव, अन्यायाची भावना, लोकशाही मार्ग बंद होणे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: आल्मंड-व्हर्बा: संकुचित, प्रजा, सहभागी राजकीय संस्कृती. सहभाग म्हणजे मतदानापासून आंदोलनापर्यंत कृती. हिंसाचार लोकशाहीला धोका आहे.

C. समाज आणि राजकारण: स्तरीकरण आणि राजकारण, राजकारण आणि अर्थव्यवस्था

स्तरीकरण आणि राजकारण (Stratification and Politics)

समाजातील उच्च-नीच स्तर (जात, वर्ग, लिंग) राजकारणावर प्रभाव टाकतात आणि राजकारणही स्तरीकरण बदलते.

• जात आणि राजकारण: भारतात मतदान अनेकदा जातीच्या आधारावर होते. रजनी कोठारी यांनी "Caste in Indian Politics" (1970) मध्ये जातीचे राजकीयीकरण स्पष्ट केले.
• वर्ग आणि राजकारण: श्रीमंत वर्ग पक्षांना निधी देऊन धोरणांवर प्रभाव टाकतो. कार्ल मार्क्स यांच्या मते राज्य हे प्रभुत्वशाली वर्गाचे साधन आहे.
• अभिजन सिद्धांत (Elite Theory): सी. राइट मिल्स (C. Wright Mills) यांनी "The Power Elite" (1956) मध्ये सांगितले की उद्योगपती, लष्करी अधिकारी आणि राजकीय नेते हा छोटा गट सत्ता चालवतो.
• आरक्षण: अनुसूचित जाती-जमातींसाठी राखीव जागांमुळे वंचितांना सत्तेत वाटा मिळाला.

राजकारण आणि अर्थव्यवस्था (Politics and Economy)

• शासन अर्थसंकल्प, कर, अनुदाने, किमान आधारभूत किंमत यांद्वारे अर्थव्यवस्था नियंत्रित करते.
• आर्थिक हितसंबंधी गट (उद्योग संघटना, शेतकरी संघटना, कामगार संघटना) धोरणांवर दबाव आणतात.
• 1991 च्या नव्या आर्थिक धोरणाने (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण) राजकारण आणि अर्थव्यवस्था दोन्ही बदलले.
• उदा. महाराष्ट्रात सहकारी साखर कारखाने आणि बँका यांचा ग्रामीण राजकारणावर मोठा प्रभाव आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: जात, वर्ग व अभिजन राजकारण ठरवतात. मार्क्स - राज्य वर्गाचे साधन; मिल्स - सत्ताधारी अभिजन. राजकारण व अर्थव्यवस्था एकमेकांवर अवलंबून आहेत.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सत्तेचा अर्थ व स्वरूप स्पष्ट करून मॅक्स वेबर यांचे अधिसत्तेचे प्रकार सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) राजकीय संस्कृती म्हणजे काय? राजकीय सहभाग आणि राजकीय हिंसाचार स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) लोकशाही, अल्पजनसत्ता व हुकूमशाही यातील फरक लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) स्तरीकरण आणि राजकारण यांचा संबंध स्पष्ट करा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) करिष्माई अधिसत्तेवर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. समकालीन आर्थिक व्यवस्था: भांडवलशाही, समाजवाद आणि साम्यवाद (A. Contemporary economic Systems: Capitalism, Socialism and Communism)
• B. जागतिक अर्थव्यवस्था: बहुराष्ट्रीय कंपन्या, श्रीमंतांसाठी कल्याण, श्रमाचे शोषण (B. The world Economy: Multinational Corporations, Welfare for Rich, Exploitation of labour)
• C. अर्थव्यवस्था आणि समाज: श्रमशक्ती, व्यावसायिक संरचना आणि स्तरीकरणाची निर्मिती (C. Economy and Society: Labour Force, occupational structure and formation of stratification)

A. समकालीन आर्थिक व्यवस्था: भांडवलशाही, समाजवाद आणि साम्यवाद

आर्थिक संस्था म्हणजे काय?

उत्पादन, वितरण, विनिमय आणि उपभोग यांचे नियमन करणाऱ्या नियमांची व पद्धतींची व्यवस्था म्हणजे आर्थिक संस्था (Economic Institution). मालमत्ता, श्रमविभाजन, बाजार, पैसा ही तिची उदाहरणे आहेत.

1. भांडवलशाही (Capitalism)

उत्पादनाची साधने (जमीन, कारखाने, यंत्रे) खाजगी व्यक्तींच्या मालकीची असतात आणि उत्पादन नफ्यासाठी होते. ॲडम स्मिथ (Adam Smith) यांच्या "The Wealth of Nations" (1776) ग्रंथाला भांडवलशाहीचा पाया मानले जाते.

• वैशिष्ट्ये: खाजगी मालमत्ता, नफा हेतू, मुक्त बाजार, स्पर्धा, मागणी-पुरवठ्यानुसार किंमत, शासनाचा कमी हस्तक्षेप.
• फायदे: उत्पादन वाढ, नवे शोध, ग्राहकांना निवड.
• तोटे: आर्थिक विषमता, कामगारांचे शोषण, बेरोजगारी, मक्तेदारी.

2. समाजवाद (Socialism)

उत्पादनाची प्रमुख साधने समाजाच्या किंवा शासनाच्या मालकीची असतात आणि उत्पादन सामाजिक कल्याणासाठी होते. वैशिष्ट्ये: सार्वजनिक मालकी, आर्थिक नियोजन, समान संधी, विषमता कमी करणे. भारताने स्वातंत्र्यानंतर पंचवार्षिक योजना व सार्वजनिक उद्योग (उदा. भिलाई स्टील प्लांट) यांद्वारे "मिश्र अर्थव्यवस्था" (Mixed Economy) स्वीकारली. 42 व्या घटनादुरुस्तीने (1976) प्रस्तावनेत "समाजवादी" शब्द जोडला गेला.

3. साम्यवाद (Communism)

कार्ल मार्क्स (Karl Marx) आणि फ्रेडरिक एंगल्स (Friedrich Engels) यांनी "Communist Manifesto" (1848) मध्ये ही कल्पना मांडली. साम्यवादी समाजात खाजगी मालमत्ता, वर्ग आणि शेवटी राज्यही नसते. तत्त्व: "प्रत्येकाकडून त्याच्या क्षमतेनुसार, प्रत्येकाला त्याच्या गरजेनुसार". उदा. पूर्वीचा सोव्हिएत संघ, चीनमधील साम्यवादी पक्षाचे शासन.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: भांडवलशाही = खाजगी मालकी व नफा (ॲडम स्मिथ); समाजवाद = सार्वजनिक मालकी व कल्याण; साम्यवाद = वर्गविहीन, राज्यविहीन समाज (मार्क्स-एंगल्स, 1848).

B. जागतिक अर्थव्यवस्था: बहुराष्ट्रीय कंपन्या, श्रीमंतांसाठी कल्याण, श्रमाचे शोषण

बहुराष्ट्रीय कंपन्या (Multinational Corporations - MNCs)

ज्या कंपनीचे मुख्य कार्यालय एका देशात असते पण उत्पादन व व्यापार अनेक देशांत चालतो, तिला बहुराष्ट्रीय कंपनी म्हणतात. उदा. कोका-कोला, ॲपल, सॅमसंग, युनिलिव्हर; भारतीय उदाहरण - टाटा समूह.

• सकारात्मक परिणाम: परकीय गुंतवणूक, रोजगार, नवीन तंत्रज्ञान, निर्यात वाढ.
• नकारात्मक परिणाम: लघुउद्योग व स्थानिक व्यापाऱ्यांचे नुकसान, नफा परदेशात जाणे, ग्राहकवादी संस्कृती, पर्यावरणाचे नुकसान, सरकारी धोरणांवर दबाव.

1991 नंतर उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण (LPG) धोरणामुळे भारतात बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचा प्रवेश वेगाने वाढला.

श्रीमंतांसाठी कल्याण (Welfare for Rich)

गरिबांसाठीच्या योजनांना "फुकट मदत" म्हटले जाते, पण मोठ्या उद्योगांना मिळणाऱ्या सवलतींकडे कमी लक्ष जाते. याला "कॉर्पोरेट कल्याण" (Corporate Welfare) असेही म्हणतात.

• उद्योगांना करसवलती व स्वस्त दरात जमीन, वीज, पाणी.
• मोठ्या कर्जदारांची थकीत कर्जे निर्लेखित (Write-off) करणे.
• संकटकाळात मोठ्या कंपन्यांना शासकीय मदत (Bailout).
• परिणाम: संपत्ती थोड्या लोकांकडे केंद्रित होते आणि श्रीमंत-गरीब दरी वाढते.

श्रमाचे शोषण (Exploitation of Labour)

कामगाराला त्याच्या श्रमाच्या मूल्यापेक्षा कमी मोबदला देणे म्हणजे शोषण. मार्क्स यांनी याला "अतिरिक्त मूल्य" (Surplus Value) म्हटले.

• कमी वेतन, जास्त कामाचे तास, असुरक्षित कामाची जागा.
• कंत्राटी व रोजंदारी कामगार - नोकरीची हमी व सामाजिक सुरक्षा नाही.
• बालमजुरी, स्थलांतरित मजुरांचे हाल (उदा. ऊसतोड कामगार).
• स्वस्त श्रमासाठी कंपन्या गरीब देशांत उत्पादन हलवतात (Sweatshops).

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: MNC = अनेक देशांत व्यवसाय; फायदे व तोटे दोन्ही लिहा. श्रीमंतांसाठी कल्याण = उद्योगांना सवलती. शोषण = कमी वेतन, असुरक्षितता (मार्क्स - अतिरिक्त मूल्य).

C. अर्थव्यवस्था आणि समाज: श्रमशक्ती, व्यावसायिक संरचना आणि स्तरीकरणाची निर्मिती

श्रमशक्ती (Labour Force)

काम करण्यास सक्षम असलेले आणि काम करत असलेले किंवा काम शोधत असलेले लोक मिळून श्रमशक्ती बनते. भारतात श्रमशक्तीचे दोन भाग आहेत:

भारतातील बहुतांश कामगार असंघटित क्षेत्रात काम करतात. महिलांचा श्रमशक्तीतील सहभाग पुरुषांपेक्षा कमी आहे.

व्यावसायिक संरचना (Occupational Structure)

लोकसंख्या कोणकोणत्या व्यवसायात किती प्रमाणात गुंतलेली आहे, यावरून व्यावसायिक संरचना समजते. तीन क्षेत्रे:

1. प्राथमिक क्षेत्र: शेती, मासेमारी, खाणकाम, वनउद्योग.
2. द्वितीय क्षेत्र: कारखाने, बांधकाम, उत्पादन उद्योग.
3. तृतीय/सेवा क्षेत्र: बँका, शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, माहिती तंत्रज्ञान.

भारतात आजही जवळपास निम्मे कामगार शेतीवर अवलंबून आहेत, पण उत्पन्नात सेवा क्षेत्राचा वाटा सर्वाधिक आहे. औद्योगिकीकरण व शहरीकरणामुळे लोक शेतीकडून उद्योग व सेवांकडे वळत आहेत (उदा. पुणे, नागपूरचे आयटी पार्क).

स्तरीकरणाची निर्मिती (Formation of Stratification)

• व्यवसायानुसार उत्पन्न, प्रतिष्ठा आणि सत्ता ठरते, त्यामुळे समाजात वर्ग तयार होतात - उच्च वर्ग, मध्यम वर्ग, कामगार वर्ग.
• मार्क्स: उत्पादन साधनांच्या मालकीवरून भांडवलदार (Bourgeoisie) आणि कामगार (Proletariat) हे वर्ग बनतात.
• वेबर: स्तरीकरणाचे तीन आधार - वर्ग (आर्थिक), दर्जा/प्रतिष्ठा (Status) आणि सत्ता/पक्ष (Party).
• भारतात पारंपरिक जात-व्यवसाय संबंध होता; आधुनिक शिक्षण व नोकऱ्यांमुळे तो सैल होत आहे आणि वर्गाधारित स्तरीकरण वाढत आहे.
• नवा मध्यम वर्ग (आयटी, सेवा क्षेत्र) हा आर्थिक बदलातून तयार झालेला स्तर आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: श्रमशक्ती = संघटित व असंघटित; व्यावसायिक संरचना = प्राथमिक, द्वितीय, तृतीय क्षेत्र; व्यवसाय-उत्पन्न-प्रतिष्ठा यातून स्तरीकरण (मार्क्स - वर्ग, वेबर - वर्ग, दर्जा, सत्ता).

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) भांडवलशाही, समाजवाद आणि साम्यवाद या आर्थिक व्यवस्थांची वैशिष्ट्ये सांगून त्यांची तुलना करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) बहुराष्ट्रीय कंपन्या म्हणजे काय? जागतिक अर्थव्यवस्थेत श्रमाचे शोषण कसे होते ते स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) श्रीमंतांसाठी कल्याण (Welfare for Rich) यावर टीप लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) व्यावसायिक संरचना म्हणजे काय? तिची तीन क्षेत्रे सांगा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) संघटित व असंघटित श्रमशक्ती यातील फरक लिहा.