समाजशास्त्रीय संकल्पनांचा परिचय (Introduction of Sociological Concepts) BASOC1M01

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. संस्कृतीचा अर्थ, व्याख्या आणि वैशिष्ट्ये. (A. Meaning, definition and characteristics of culture.)
• B. संस्कृतीचे घटक: बोधात्मक घटक, श्रद्धा, मूल्ये व मानदंड, आणि चिन्हे. (B. Elements of culture: Cognitive elements, beliefs, values and norms, and signs.)
• C. संस्कृती आणि व्यक्तीचे वर्तन व व्यक्तिमत्त्व. (C. Culture and ways of individual behaviour and personality.)

A. संस्कृतीचा अर्थ, व्याख्या आणि वैशिष्ट्ये

अर्थ

मानवाने समाजात राहून जे काही शिकले, निर्माण केले आणि पुढच्या पिढीकडे दिले त्याला संस्कृती (Culture) म्हणतात. आपली भाषा, आहार, पोशाख, सण, धर्म, रीतीरिवाज, कला, ज्ञान आणि हत्यारे-अवजारे हे सर्व संस्कृतीचे भाग आहेत. संस्कृती ही जन्मजात नसते, ती शिकावी लागते.

व्याख्या

• ई. बी. टायलर (E. B. Tylor) (Primitive Culture, 1871): संस्कृती म्हणजे ज्ञान, श्रद्धा, कला, नीती, कायदा, रूढी आणि समाजाचा सदस्य म्हणून माणसाने मिळवलेल्या इतर क्षमता व सवयी यांची एक जटिल समग्रता होय.
• मॅलिनोव्स्की (B. Malinowski): संस्कृती हे माणसाने आपल्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी निर्माण केलेले साधन आहे.
• रॉबर्ट बिअरस्टेड (Robert Bierstedt): समाजाचे सदस्य म्हणून आपण जे विचार करतो, जे करतो आणि जे आपल्याकडे असते त्या सर्वांची समग्रता म्हणजे संस्कृती.

संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

1. संस्कृती शिकली जाते (Learned): मूल कुटुंब, शाळा व समाजाकडून भाषा, वागणूक शिकते. उदा. मराठी घरातील मूल मराठी बोलायला शिकते.
2. संस्कृती सामाजिक असते (Social): ती एका व्यक्तीची नसून संपूर्ण समूहाची असते.
3. संस्कृतीचे हस्तांतरण होते (Transmitted): ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाते. उदा. वारीची परंपरा पिढ्यान्पिढ्या चालू आहे.
4. संस्कृती सहभागी असते (Shared): समूहातील सर्व लोक ती वाटून घेतात. उदा. गुढीपाडवा, दिवाळी सर्वजण साजरे करतात.
5. संस्कृती गरजा पूर्ण करते: अन्न, वस्त्र, निवारा, सुरक्षितता अशा गरजा भागवते.
6. संस्कृती परिवर्तनशील असते (Dynamic): काळानुसार ती बदलते. उदा. पत्रापासून मोबाईल-व्हॉट्सॲपपर्यंत बदल.
7. प्रत्येक समाजाची संस्कृती वेगळी असते: महाराष्ट्र, पंजाब, केरळ यांचे आहार, भाषा, सण वेगळे आहेत.
8. संस्कृती प्रतीकात्मक असते (Symbolic): भाषा व चिन्हांच्या आधारे ती व्यक्त होते.

संस्कृतीचे प्रकार

भौतिक संस्कृती वेगाने बदलते आणि अभौतिक संस्कृती मागे राहते; या फरकाला विल्यम ऑगबर्न (W. F. Ogburn) यांनी सांस्कृतिक पश्चायन (Cultural Lag) म्हटले.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृती ही शिकलेली, सामाजिक, सहभागी, हस्तांतरित होणारी व बदलणारी असते. टायलरची व्याख्या सर्वात प्रसिद्ध आहे. भौतिक व अभौतिक असे दोन प्रकार.

B. संस्कृतीचे घटक: बोधात्मक घटक, श्रद्धा, मूल्ये व मानदंड, आणि चिन्हे

प्रत्येक संस्कृती काही मूलभूत घटकांनी बनलेली असते. हे घटक समाजातील लोकांचे विचार आणि वर्तन ठरवतात.

1. बोधात्मक घटक (Cognitive Elements)

बोधात्मक म्हणजे ज्ञानाशी संबंधित. आपल्या भोवतालच्या जगाची माहिती, अनुभवातून मिळालेले व्यावहारिक ज्ञान, विज्ञान व तंत्रज्ञान हे बोधात्मक घटक आहेत. उदा. शेतकऱ्याला पावसाचे नक्षत्र, पेरणीचा योग्य काळ याचे असलेले ज्ञान. यामुळे माणूस निसर्गाशी जुळवून घेतो.

2. श्रद्धा (Beliefs)

एखादी गोष्ट खरी आहे असे मानणे म्हणजे श्रद्धा. श्रद्धा नेहमी सिद्ध झालेल्या असतातच असे नाही. उदा. देव, पुनर्जन्म, कर्मसिद्धांत यावरील श्रद्धा; पंढरपूरच्या विठ्ठलावरील वारकऱ्यांची श्रद्धा. श्रद्धा माणसाला मानसिक आधार आणि एकता देतात.

3. मूल्ये (Values)

समाजात काय चांगले, योग्य, इष्ट आणि काय वाईट हे ठरवणाऱ्या सामूहिक कल्पना म्हणजे मूल्ये. उदा. प्रामाणिकपणा, सत्य, अहिंसा, मोठ्यांचा आदर, समता, स्वातंत्र्य. भारतीय संविधानात न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता ही मूल्ये आहेत. मूल्ये ही वर्तनाची दिशा ठरवतात.

4. मानदंड / सामाजिक निकष (Norms)

विशिष्ट परिस्थितीत कसे वागावे याचे ठरलेले नियम म्हणजे मानदंड. मूल्ये सामान्य असतात, तर मानदंड नेमके वर्तन सांगतात.

• लोकरीती (Folkways): दैनंदिन सवयी, मोडल्यास सौम्य टीका. उदा. नमस्कार करणे, जेवताना उजवा हात वापरणे. (हा शब्द डब्ल्यू. जी. समनर (W. G. Sumner) यांनी मांडला.)
• लोकनीती (Mores): नैतिकतेशी जोडलेले कठोर नियम. उदा. चोरी करू नये, आई-वडिलांचा सांभाळ करावा.
• कायदा (Law): राज्याने केलेले लिखित नियम; मोडल्यास शिक्षा.

5. चिन्हे / प्रतीके (Signs and Symbols)

एखाद्या वस्तू, शब्द किंवा हावभावाला समाजाने दिलेला विशिष्ट अर्थ म्हणजे प्रतीक. भाषा हे सर्वात महत्त्वाचे प्रतीक आहे. उदा. तिरंगा राष्ट्राचे प्रतीक, मंगळसूत्र विवाहाचे प्रतीक, लाल सिग्नल म्हणजे थांबा, हात जोडणे म्हणजे नमस्कार. प्रतीकांमुळे संवाद आणि संस्कृतीचे हस्तांतरण शक्य होते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृतीचे पाच घटक — बोधात्मक, श्रद्धा, मूल्ये, मानदंड आणि चिन्हे. मानदंडाचे लोकरीती, लोकनीती व कायदा हे प्रकार उदाहरणासह लिहा.

C. संस्कृती आणि व्यक्तीचे वर्तन व व्यक्तिमत्त्व

व्यक्ती ज्या संस्कृतीत जन्मते आणि वाढते, त्या संस्कृतीचा तिच्या वागण्यावर आणि व्यक्तिमत्त्वावर (Personality) खोल परिणाम होतो. व्यक्तिमत्त्व म्हणजे व्यक्तीचे विचार, भावना, सवयी व वर्तन यांची एकत्रित रचना.

संस्कृतीचा व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव

1. सामाजिकीकरण (Socialization): कुटुंब, शाळा, मित्र, माध्यमे यांच्याद्वारे संस्कृती व्यक्तीच्या मनात रुजते.
2. भाषा व विचारपद्धती: मातृभाषेमुळे विचार करण्याची पद्धत घडते.
3. आहार, पोशाख, सवयी: उदा. विदर्भातील लोकांच्या आहारात झणझणीत पदार्थ, ज्वारीची भाकरी.
4. मूल्ये व नैतिकता: काय योग्य-अयोग्य हे संस्कृतीच ठरवते.
5. स्त्री-पुरुष भूमिका: मुलगा-मुलगी यांनी कसे वागावे हे संस्कृती शिकवते.
6. व्यवसाय व कौशल्ये: पारंपरिक समाजात कौटुंबिक व्यवसायाचा प्रभाव.

अभ्यास

मार्गारेट मीड (Margaret Mead) यांनी न्यू गिनीतील तीन जमातींचा (अरापेश, मुंडुगुमोर, चाम्बुली) अभ्यास केला आणि दाखवले की स्त्री-पुरुषांचा स्वभाव जीवशास्त्रापेक्षा संस्कृतीमुळे घडतो. रूथ बेनेडिक्ट (Ruth Benedict) यांनी "Patterns of Culture" (1934) मध्ये प्रत्येक संस्कृतीचा विशिष्ट नमुना व्यक्तींच्या स्वभावात दिसतो असे मांडले.

मर्यादा

व्यक्तिमत्त्व फक्त संस्कृतीमुळेच घडत नाही. आनुवंशिकता (Heredity), शारीरिक रचना, भौगोलिक परिस्थिती आणि वैयक्तिक अनुभव हेही महत्त्वाचे असतात. म्हणून एकाच संस्कृतीतील दोन भावंडांचे स्वभावही वेगळे असतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: संस्कृती सामाजिकीकरणाद्वारे व्यक्तिमत्त्व घडवते. मार्गारेट मीड व रूथ बेनेडिक्ट यांचे अभ्यास उदाहरण म्हणून लिहा. आनुवंशिकता व परिस्थिती हेही घटक आहेत.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) संस्कृतीचा अर्थ व व्याख्या सांगून संस्कृतीची वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) संस्कृतीचे घटक स्पष्ट करा आणि संस्कृतीचा व्यक्तिमत्त्वावर होणारा परिणाम लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) भौतिक व अभौतिक संस्कृती यातील फरक लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) मूल्ये आणि मानदंड म्हणजे काय?
5. (लघु प्रश्न / टीप) लोकरीती व लोकनीती यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. समूह-उपसमूह व असमूह, संरचनात्मक मानदंड व मूल्ये, भूमिका व भूमिका संच, आणि दर्जा व दर्जा संच (A. Group-Subgroup and Non-Groups, Structural Norms and Values, Roles and Role Sets, and Status and Status Sets)
• B. सामाजिक संरचनेची वैशिष्ट्ये: सीमा, भूमिका संरचना, स्नेहाची संरचना, सत्ता व प्रतिष्ठा, संवाद, संबंध (B. Characteristics of Social Structures: Boundaries, Roles Structure, Structures of Affection, Power and Prestige, Communication, relationship)
• C. सामाजिक संरचनेची रूपे: पितृसत्ताक, सरंजामी जात, भांडवली वर्ग (C. Forms of Social Structure: Patriarchal, Feudal Caste, Capitalist Class)

A. समूह-उपसमूह व असमूह, संरचनात्मक मानदंड व मूल्ये, भूमिका व भूमिका संच, आणि दर्जा व दर्जा संच

सामाजिक संरचना (Social Structure) म्हणजे समाजातील विविध घटक (व्यक्ती, समूह, संस्था) यांची एक स्थिर व सुसंघटित रचना. जसे इमारत विटा, खांब यांनी बनते तसा समाज समूह, दर्जा, भूमिका यांनी बनतो. रॅडक्लिफ-ब्राऊन (A. R. Radcliffe-Brown) यांनी सामाजिक संरचना म्हणजे व्यक्तींमधील प्रत्यक्ष अस्तित्वात असलेल्या सामाजिक संबंधांचे जाळे असे म्हटले.

1. समूह (Group)

दोन किंवा अधिक व्यक्ती ज्यांच्यात परस्पर संवाद, समान उद्देश आणि "आपण" ही भावना असते, त्यांना समूह म्हणतात. उदा. कुटुंब, मित्रमंडळ, कॉलेजचा वर्ग, गणेशोत्सव मंडळ. सी. एच. कूले (C. H. Cooley) यांनी प्राथमिक समूह (Primary Group) ही संकल्पना मांडली — कुटुंब, मित्र. याउलट मोठे, औपचारिक समूह दुय्यम समूह (Secondary Group) — उदा. कंपनी, राजकीय पक्ष.

2. उपसमूह (Sub-group)

मोठ्या समूहातील लहान समूह म्हणजे उपसमूह. उदा. कॉलेजमधील एन.एस.एस. पथक, क्रिकेट संघ; गावातील महिला बचत गट.

3. असमूह (Non-group / Quasi-group)

एकत्र असलेल्या पण परस्पर संवाद व "आपण" भावना नसलेल्या व्यक्तींचा संच. उदा. बसमधील प्रवासी, रेल्वे स्टेशनवरील गर्दी, एकाच वयोगटातील लोक. यांना सांख्यिकीय वर्ग किंवा गर्दी म्हणता येईल.

4. संरचनात्मक मानदंड व मूल्ये (Structural Norms and Values)

समूहाची रचना टिकवून ठेवणारे नियम म्हणजे संरचनात्मक मानदंड. उदा. कुटुंबात मोठ्यांचा आदर, शाळेत गणवेश, कार्यालयात वेळेवर येणे. मूल्ये ही या नियमांमागील आदर्श असतात (उदा. शिस्त, सहकार्य).

5. दर्जा (Status) व दर्जा संच (Status Set)

समूहात व्यक्तीला मिळालेले स्थान म्हणजे दर्जा. राल्फ लिंटन (Ralph Linton) यांनी दर्जाचे दोन प्रकार सांगितले:

• प्रदत्त दर्जा (Ascribed Status): जन्मामुळे मिळतो — लिंग, जात, वय. उदा. मुलगा, मुलगी.
• अर्जित दर्जा (Achieved Status): स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळवलेला — डॉक्टर, शिक्षक, सरपंच.

एका व्यक्तीकडे असलेल्या सर्व दर्जांचा संच म्हणजे दर्जा संच. उदा. एक स्त्री एकाच वेळी आई, पत्नी, शिक्षिका, ग्रामपंचायत सदस्य असते. ही संकल्पना रॉबर्ट मर्टन (Robert K. Merton) यांनी मांडली.

6. भूमिका (Role) व भूमिका संच (Role Set)

दर्जानुसार व्यक्तीकडून अपेक्षित वर्तन म्हणजे भूमिका. लिंटन यांच्या मते भूमिका ही दर्जाची गतिशील बाजू आहे. उदा. शिक्षकाचा दर्जा — शिकवणे ही भूमिका. एका दर्जाशी जोडलेल्या अनेक भूमिकांचा संच म्हणजे भूमिका संच (मर्टन). उदा. शिक्षकाला विद्यार्थी, पालक, मुख्याध्यापक, सहकारी यांच्याशी वेगवेगळ्या भूमिका निभवाव्या लागतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: समूह, उपसमूह, असमूह यात फरक; लिंटन — प्रदत्त व अर्जित दर्जा; मर्टन — दर्जा संच व भूमिका संच.

B. सामाजिक संरचनेची वैशिष्ट्ये: सीमा, भूमिका संरचना, स्नेह संरचना, सत्ता व प्रतिष्ठा, संवाद, संबंध

1. सीमा (Boundaries): प्रत्येक समूहाला एक सीमा असते जी सदस्य कोण व बाहेरचे कोण हे ठरवते. उदा. कुटुंबाचे सदस्य, जातीचे सदस्य, संघटनेचे सभासदत्व.
2. भूमिका संरचना (Role Structure): समूहात प्रत्येक सदस्याची ठरलेली भूमिका असते. उदा. कुटुंबात कमावणारा, घर सांभाळणारा, मुलांचा अभ्यास घेणारा.
3. स्नेह / भावनिक संरचना (Structure of Affection): सदस्यांमध्ये आवड-नावड, प्रेम, जवळीक यांचे संबंध असतात. कोण कोणाच्या जवळ आहे हे ही संरचना दाखवते. उदा. वर्गातील मित्रांचे गट.
4. सत्ता संरचना (Structure of Power): निर्णय कोण घेतो, कोणाचे ऐकले जाते हे ठरते. उदा. कुटुंबप्रमुख, गावात सरपंच, कंपनीत व्यवस्थापक.
5. प्रतिष्ठा संरचना (Structure of Prestige): सदस्यांना मिळणारा मान-सन्मान वेगवेगळा असतो. उदा. गावात डॉक्टर, शिक्षक यांना जास्त मान.
6. संवाद संरचना (Structure of Communication): माहिती कोणाकडून कोणाकडे जाते याचे मार्ग. उदा. कार्यालयात वरिष्ठांकडून कनिष्ठांकडे आदेश, व्हॉट्सॲप ग्रुपवरील संवाद.
7. संबंध (Relationship): सदस्यांमधील परस्पर संबंधांचे जाळे — नाते, मैत्री, व्यावसायिक संबंध — यामुळे संरचना टिकते.

इतर सामान्य वैशिष्ट्ये

• सामाजिक संरचना तुलनेने स्थिर असते, पण बदलते.
• ती अमूर्त (Abstract) असते — डोळ्यांना दिसत नाही, संबंधांतून जाणवते.
• व्यक्ती बदलल्या तरी संरचना टिकते. उदा. मुख्याध्यापक बदलले तरी शाळेची रचना तशीच राहते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: सीमा, भूमिका, स्नेह, सत्ता, प्रतिष्ठा, संवाद आणि संबंध ही सात वैशिष्ट्ये प्रत्येकी एका उदाहरणासह लिहा.

C. सामाजिक संरचनेची रूपे: पितृसत्ताक, सरंजामी जात, भांडवली वर्ग

1. पितृसत्ताक संरचना (Patriarchal Structure)

पितृसत्ता (Patriarchy) म्हणजे पुरुषांच्या वर्चस्वावर आधारित समाजरचना. कुटुंबप्रमुख पुरुष असतो, वंश व संपत्ती वडिलांकडून मुलाकडे जाते, विवाहानंतर स्त्री पतीच्या घरी जाते.

• निर्णय घेण्याचा अधिकार पुरुषाकडे.
• स्त्रीला घरकाम व मुलांचे संगोपन ही भूमिका.
• मुलगा-मुलगी भेदभाव, हुंडा प्रथा.
• बदल: स्त्री शिक्षण, नोकरी, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील महिला आरक्षण यामुळे पितृसत्ता कमकुवत होत आहे.

2. सरंजामी जात संरचना (Feudal Caste Structure)

पारंपरिक भारतीय ग्रामीण समाजात जमीन मालकी आणि जात यांचा एकत्रित आधार होता. जमीनदार बहुधा उच्च जातीचे, तर कष्टकरी-कारागीर खालच्या जातींचे असत.

• जन्मावर आधारित दर्जा, व्यवसाय वंशपरंपरागत.
• जजमानी पद्धत (Jajmani System): सेवा देणारी कुटुंबे व सेवा घेणारी जमीनदार कुटुंबे यांच्यातील परंपरागत देवाणघेवाण. महाराष्ट्रात बलुतेदारी पद्धत — बारा बलुतेदारांना धान्याच्या रूपात मोबदला.
• सत्ता, प्रतिष्ठा व संपत्ती उच्च जातींकडे केंद्रित.
• बदल: जमीन सुधारणा कायदे, कूळ कायदा, शिक्षण, शहरीकरण यामुळे ही रचना बदलली.

3. भांडवली वर्ग संरचना (Capitalist Class Structure)

औद्योगिक क्रांतीनंतर भांडवलशाही व्यवस्था आली. कार्ल मार्क्स (Karl Marx) यांच्या मते या व्यवस्थेत दोन मुख्य वर्ग असतात: उत्पादनाची साधने ज्यांच्या मालकीची ते भांडवलदार (Bourgeoisie) आणि श्रम विकणारे कामगार (Proletariat).

• दर्जा आर्थिक स्थितीवर आधारित, जन्मावर नाही.
• वर्ग खुला असतो — शिक्षण व कष्टाने वरच्या वर्गात जाता येते (सामाजिक गतिशीलता).
• उच्च, मध्यम व कनिष्ठ वर्ग.
• मार्क्सच्या मते वर्गांमध्ये संघर्ष (Class Struggle) होतो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: पितृसत्ता — पुरुषप्रधानता; सरंजामी जात — जन्म, जमीन, जजमानी/बलुतेदारी; भांडवली वर्ग — मार्क्सचे भांडवलदार व कामगार, खुली गतिशीलता.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक संरचना म्हणजे काय? सामाजिक संरचनेची वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक संरचनेची पितृसत्ताक, सरंजामी जात व भांडवली वर्ग ही रूपे स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) दर्जा व भूमिका यांचा अर्थ स्पष्ट करा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) प्रदत्त दर्जा व अर्जित दर्जा यातील फरक लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) समूह, उपसमूह व असमूह यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. सामाजिक विभेदीकरण आणि सामाजिक स्तरीकरण यातील फरक. (A. Difference between Social differentiation and social stratification.)
• B. सामाजिक स्तरीकरण: अर्थ, व्याख्या आणि सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण (B. Social Stratification: Meaning, definition and unequal distribution of Powers and Authorities)
• C. सामाजिक स्तरीकरणाची रूपे: जात, वर्ग आणि लिंगभाव (C. Forms of Social Stratification: Caste, Class and Gender)

A. सामाजिक विभेदीकरण आणि सामाजिक स्तरीकरण यातील फरक

सामाजिक विभेदीकरण (Social Differentiation)

समाजातील व्यक्तींमध्ये वय, लिंग, शारीरिक क्षमता, बुद्धी, व्यवसाय, भाषा, प्रदेश अशा आधारांवर फरक केला जातो, त्याला सामाजिक विभेदीकरण म्हणतात. हे फरक नैसर्गिक किंवा सामाजिक असू शकतात. विभेदीकरणात "उच्च-नीच" असा क्रम असेलच असे नाही. उदा. शेतकरी, शिक्षक, डॉक्टर, सुतार हे वेगवेगळे व्यवसाय आहेत — हा केवळ फरक आहे.

सामाजिक स्तरीकरण (Social Stratification)

जेव्हा या फरकांना उच्च-नीच असा क्रम दिला जातो आणि त्यानुसार संपत्ती, सत्ता व प्रतिष्ठा यांचे असमान वाटप होते, तेव्हा त्याला सामाजिक स्तरीकरण म्हणतात. म्हणजे विभेदीकरण हे स्तरीकरणाची पहिली पायरी आहे. उदा. डॉक्टरला जास्त प्रतिष्ठा व उत्पन्न आणि शेतमजुराला कमी — हे स्तरीकरण आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: प्रत्येक स्तरीकरणात विभेदीकरण असते, पण प्रत्येक विभेदीकरण स्तरीकरण नसते. फरकांचा तक्ता उत्तरात नक्की द्या.

B. सामाजिक स्तरीकरण: अर्थ, व्याख्या आणि सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण

अर्थ

"स्तर" म्हणजे थर. जशी जमिनीत मातीचे थर एकावर एक असतात, तसे समाजातील समूह उच्च-नीच थरांमध्ये विभागलेले असतात. या रचनेला सामाजिक स्तरीकरण म्हणतात.

व्याख्या

• मेल्विन ट्युमिन (Melvin Tumin): समाजातील घटकांना सत्ता, संपत्ती, प्रतिष्ठा किंवा मानसिक समाधान यानुसार श्रेष्ठ-कनिष्ठ क्रमाने रचलेली व्यवस्था म्हणजे सामाजिक स्तरीकरण.
• गिस्बर्ट (P. Gisbert): श्रेष्ठता व कनिष्ठतेच्या संबंधाने एकमेकांशी जोडलेल्या स्थायी समूहांमध्ये किंवा वर्गांमध्ये समाजाचे विभाजन म्हणजे स्तरीकरण.

वैशिष्ट्ये

1. सामाजिक स्वरूप: हे जैविक नसून समाजाने निर्माण केलेले असते.
2. प्राचीन व सार्वत्रिक: जवळपास प्रत्येक समाजात कोणत्या ना कोणत्या रूपात आढळते.
3. विविध रूपे: जात, वर्ग, इस्टेट, गुलामगिरी, लिंगभाव.
4. परिणामकारक: व्यक्तीच्या जीवनसंधी (शिक्षण, आरोग्य, नोकरी) व जीवनशैलीवर परिणाम.

सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण

मॅक्स वेबर (Max Weber) यांच्या मते स्तरीकरणाचे तीन आयाम आहेत: वर्ग (Class) — आर्थिक स्थिती, दर्जा / प्रतिष्ठा (Status) — सामाजिक मान, आणि पक्ष / सत्ता (Party / Power) — राजकीय प्रभाव.

• सत्ता (Power): इतरांचा विरोध असतानाही स्वतःची इच्छा पूर्ण करून घेण्याची क्षमता (वेबर).
• अधिकार / प्राधिकार (Authority): समाजाने कायदेशीर व योग्य म्हणून मान्य केलेली सत्ता. वेबरने त्याचे तीन प्रकार सांगितले — पारंपरिक, करिष्माई (Charismatic) आणि कायदेशीर-तार्किक (Legal-rational).
• उच्च स्तरातील लोकांकडे निर्णय घेण्याची सत्ता, संसाधनांवर नियंत्रण, शिक्षण व संधी जास्त असतात; खालच्या स्तराकडे कमी.
• उदा. गावात मोठ्या जमीनदाराचा पंचायतीवर प्रभाव; शहरात उद्योगपतींचा धोरणांवर प्रभाव.
• कार्ल मार्क्स यांच्या मते आर्थिक सत्ता (उत्पादन साधनांची मालकी) हीच राजकीय सत्तेचा आधार असते.

स्तरीकरणाबाबत दोन दृष्टिकोन

• कार्यात्मक दृष्टिकोन: किंग्स्ले डेव्हिस व विल्बर्ट मूर (Davis and Moore, 1945) यांच्या मते समाजातील महत्त्वाची व कठीण पदे योग्य व्यक्तींनी भरावीत म्हणून त्यांना जास्त बक्षीस (उत्पन्न, प्रतिष्ठा) दिले जाते; त्यामुळे स्तरीकरण समाजासाठी उपयुक्त ठरते.
• संघर्षवादी दृष्टिकोन: मार्क्स व ट्युमिन यांसारख्या विचारवंतांच्या मते स्तरीकरणामुळे गुणवान गरीब व्यक्तींना संधी मिळत नाही, असमानता वाढते आणि समाजात तणाव व संघर्ष निर्माण होतो.

भारतीय संविधानाने समता (अनुच्छेद 14) व अस्पृश्यता निर्मूलन (अनुच्छेद 17) यांद्वारे ही असमानता कमी करण्याचा प्रयत्न केला आहे. आरक्षण धोरण हाही याच दिशेने उपाय आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: ट्युमिनची व्याख्या; वेबर — वर्ग, दर्जा, सत्ता; सत्ता व अधिकार यातील फरक (अधिकार = मान्यताप्राप्त सत्ता).

C. सामाजिक स्तरीकरणाची रूपे: जात, वर्ग आणि लिंगभाव

1. जात (Caste)

जात ही जन्मावर आधारित, बंदिस्त (Closed) स्तरीकरण व्यवस्था आहे. जी. एस. घुर्ये (G. S. Ghurye) यांनी जातीची सहा वैशिष्ट्ये सांगितली: समाजाचे खंडात्मक विभाजन, उच्च-नीच श्रेणी, आहार व सामाजिक संबंधांवरील बंधने, नागरी व धार्मिक अधिकारांतील भेद, व्यवसाय निवडीवरील बंधने, आणि विवाहावरील बंधने (अंतर्विवाह — Endogamy). डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अंतर्विवाह हे जातीचे मूळ लक्षण मानले.

2. वर्ग (Class)

वर्ग ही आर्थिक स्थितीवर आधारित, खुली (Open) व्यवस्था आहे. उत्पन्न, संपत्ती, शिक्षण, व्यवसाय यानुसार उच्च, मध्यम व कनिष्ठ वर्ग पडतात. व्यक्ती प्रयत्नाने वर्ग बदलू शकते. उदा. गरीब शेतकऱ्याचा मुलगा शिकून अधिकारी झाल्यास त्याचा वर्ग बदलतो.

3. लिंगभाव (Gender)

स्त्री-पुरुष यांच्यातील सामाजिक भेदावर आधारित स्तरीकरण. पितृसत्ताक समाजात पुरुषांना जास्त सत्ता, संपत्ती व प्रतिष्ठा मिळते, तर स्त्रियांना दुय्यम स्थान. उदा. संपत्तीतील वाटा, मजुरीतील फरक, निर्णयप्रक्रियेत कमी सहभाग, घरकामाचे न मोजलेले श्रम. जात व वर्ग यांच्यासोबत लिंगभाव मिसळल्यामुळे दलित व गरीब स्त्रियांवर दुहेरी-तिहेरी अन्याय होतो. स्त्री शिक्षण, कायदे व आरक्षण यामुळे ही विषमता कमी होत आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: जात — जन्म, बंदिस्त, घुर्येची सहा वैशिष्ट्ये; वर्ग — आर्थिक, खुली; लिंगभाव — पितृसत्ता व स्त्रियांचे दुय्यम स्थान. जात-वर्ग फरकाचा तक्ता लिहा.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक स्तरीकरणाचा अर्थ व व्याख्या सांगून सत्ता व अधिकारांचे असमान वितरण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घ प्रश्न) सामाजिक स्तरीकरणाची जात, वर्ग व लिंगभाव ही रूपे सविस्तर लिहा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) सामाजिक विभेदीकरण व सामाजिक स्तरीकरण यातील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) जात व वर्ग यातील फरक लिहा.
5. (लघु प्रश्न / टीप) मॅक्स वेबर यांचे स्तरीकरणाचे तीन आयाम सांगा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• A. लिंगभावाची व्याख्या व अर्थ, MFLGBTQAI+ (A. Definition and Meaning of Gender, MFLGBTQAI+)
• B. लिंगभाव आणि संस्कृती: भाषा, श्रद्धा — पुरुषी व स्त्रैण, मूल्ये, दृष्टिकोन आणि मानदंड (B. Gender and Culture: Language, Belief - Masculine & Feminine, Values, attitudes and Norms)
• C. लिंगभाव आणि संरचना: भूमिका, दर्जा व सामाजिक ओळख, श्रमविभागणी, सत्ता: पितृसत्ता व मातृसत्ता (C. Gender and Structure: Roles, status and social identity, division of labour, power: patriarchy and matriarchy)

A. लिंगभावाची व्याख्या व अर्थ, MFLGBTQAI+

लिंग व लिंगभाव

लिंग (Sex) म्हणजे स्त्री व पुरुष यांच्यातील जैविक, शारीरिक फरक — जन्मतः मिळालेला. लिंगभाव (Gender) म्हणजे समाज व संस्कृतीने स्त्री-पुरुषांसाठी ठरवलेल्या भूमिका, वर्तन, अपेक्षा व ओळख. लिंगभाव जन्मजात नसतो, तो सामाजिकीकरणातून शिकला जातो.

व्याख्या

• ॲन ओकले (Ann Oakley) ("Sex, Gender and Society", 1972): लिंग हा जैविक फरक आहे, तर लिंगभाव हा स्त्रीत्व व पुरुषत्व यांचा सांस्कृतिक व सामाजिक फरक आहे.
• सिमोन द बोव्हुआर (Simone de Beauvoir) ("The Second Sex", 1949): स्त्री जन्माला येत नाही, तर ती घडवली जाते — म्हणजे स्त्रीत्व समाज घडवतो.

MFLGBTQAI+ : लिंगभाव व लैंगिक ओळखीची विविधता

आधुनिक समाजशास्त्र मानते की लिंगभाव फक्त स्त्री-पुरुष या दोनच गटांत मर्यादित नाही. या संक्षेपातील घटक:

• M — पुरुष (Male), F — स्त्री (Female)
• L — लेस्बियन (Lesbian): स्त्रीचे स्त्रीविषयी आकर्षण.
• G — गे (Gay): पुरुषाचे पुरुषाविषयी आकर्षण.
• B — बायसेक्शुअल (Bisexual): दोन्ही लिंगांविषयी आकर्षण.
• T — ट्रान्सजेंडर (Transgender): जन्मावेळी ठरलेल्या लिंगापेक्षा वेगळी लिंगभाव ओळख. भारतात तृतीयपंथी / किन्नर समुदाय.
• Q — क्वीअर / क्वेश्चनिंग (Queer / Questioning): पारंपरिक चौकटीत न बसणारे किंवा आपली ओळख शोधत असलेले.
• A — अलैंगिक (Asexual): लैंगिक आकर्षण नसणारे किंवा अत्यल्प असणारे.
• I — इंटरसेक्स (Intersex): जन्मतः शारीरिक रचना स्त्री किंवा पुरुष या ठरावीक व्याख्येत पूर्ण न बसणारी.
• + : इतर सर्व ओळखी.

भारतातील महत्त्वाचे टप्पे

• NALSA विरुद्ध भारत सरकार (2014): सर्वोच्च न्यायालयाने ट्रान्सजेंडर व्यक्तींना "तृतीय लिंग" म्हणून मान्यता दिली.
• नवतेज सिंग जोहर विरुद्ध भारत सरकार (2018): प्रौढांमधील संमतीने असलेले समलिंगी संबंध गुन्हा ठरवणारा कलम 377 चा भाग रद्द केला.
• ट्रान्सजेंडर व्यक्ती (हक्कांचे संरक्षण) कायदा, 2019.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: लिंग जैविक, लिंगभाव सामाजिक (ॲन ओकले). MFLGBTQAI+ मधील प्रत्येक अक्षराचा अर्थ व NALSA (2014) निकाल लिहा.

B. लिंगभाव आणि संस्कृती: भाषा, श्रद्धा — पुरुषी व स्त्रैण, मूल्ये, दृष्टिकोन आणि मानदंड

संस्कृती लहानपणापासून मुलगा व मुलगी यांना वेगवेगळे वागायला शिकवते. यालाच लिंगभाव सामाजिकीकरण (Gender Socialization) म्हणतात.

1. भाषा (Language): भाषेतून लिंगभाव रुजतो. उदा. "मुलीसारखा रडतोस", "बांगड्या भरल्या का?" अशा म्हणी पुरुषत्वाचा अहंकार व स्त्रीची दुर्बलता दाखवतात. पदनामे पुरुषी असतात — "अध्यक्ष", "चेअरमन". मराठी व्याकरणातही पुल्लिंग-स्त्रीलिंगाचा भेद ठळक आहे.
2. श्रद्धा — पुरुषी व स्त्रैण (Masculine and Feminine): पुरुषाने धाडसी, कठोर, कमावणारा असावे (पुरुषत्व — Masculinity) आणि स्त्रीने कोमल, सहनशील, त्यागी असावी (स्त्रीत्व — Femininity) अशा श्रद्धा. काही धार्मिक प्रथांमध्ये स्त्रियांवर बंधने (उदा. मासिक पाळीच्या काळातील निर्बंध).
3. मूल्ये (Values): मुलगा म्हणजे "वंशाचा दिवा", मुलगी म्हणजे "परक्याचे धन" अशी मूल्ये. स्त्रीच्या चारित्र्याला व "इज्जतीला" अधिक महत्त्व. यातून मुलगा-पसंती व स्त्रीभ्रूणहत्येसारख्या समस्या.
4. दृष्टिकोन (Attitudes): "विज्ञान-इंजिनिअरिंग मुलांसाठी, नर्सिंग-शिक्षिका मुलींसाठी" असे पूर्वग्रह (Stereotypes). खेळणी — मुलांना गाडी-बंदूक, मुलींना बाहुली-भातुकली.
5. मानदंड (Norms): पोशाख, बसणे-उठणे, घराबाहेर जाण्याची वेळ, विवाहानंतर सासरी जाणे, आडनाव बदलणे — हे नियम मुख्यतः स्त्रियांवर लागू.

बदलती स्थिती

शिक्षण, माध्यमे, कायदे, स्त्री चळवळ आणि महात्मा फुले व सावित्रीबाई फुले यांच्या स्त्री शिक्षणाच्या परंपरेमुळे महाराष्ट्रात हे दृष्टिकोन हळूहळू बदलत आहेत. "बेटी बचाओ बेटी पढाओ" (2015) सारख्या योजना मुलींविषयीचे मूल्य बदलण्याचा प्रयत्न करतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: भाषा, श्रद्धा, मूल्ये, दृष्टिकोन, मानदंड — प्रत्येकातून लिंगभाव कसा घडतो याचे एक उदाहरण लिहा. मुख्य शब्द: लिंगभाव सामाजिकीकरण, पुरुषत्व, स्त्रीत्व, पूर्वग्रह.

C. लिंगभाव आणि संरचना: भूमिका, दर्जा व सामाजिक ओळख, श्रमविभागणी, सत्ता: पितृसत्ता व मातृसत्ता

1. भूमिका (Gender Roles)

समाजाने स्त्री व पुरुषांसाठी ठरवलेली कामे. पुरुष — कमावणारा, घराचा प्रमुख, संरक्षक; स्त्री — गृहिणी, आई, सेवा करणारी. आज अनेक स्त्रिया नोकरी करतात, पण घरकामाची जबाबदारीही त्यांच्यावरच असते — याला दुहेरी ओझे (Double Burden) म्हणतात.

2. दर्जा व सामाजिक ओळख (Status and Social Identity)

पितृसत्ताक समाजात स्त्रीचा दर्जा पुरुषाच्या तुलनेत दुय्यम. तिची ओळख बहुधा "कोणाची तरी मुलगी, पत्नी, आई" अशी असते. ट्रान्सजेंडर व्यक्तींना तर सामाजिक ओळखीसाठीच संघर्ष करावा लागतो. शिक्षण व आर्थिक स्वातंत्र्य मिळाल्यावर स्त्रीला स्वतंत्र ओळख मिळते.

3. श्रमविभागणी (Gender Division of Labour)

• घराबाहेरील, पगारी व प्रतिष्ठेचे काम पुरुषांकडे; घरातील बिनपगारी काम (स्वयंपाक, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची सेवा) स्त्रियांकडे.
• शेतीत स्त्रिया पेरणी, निंदणी, कापणी करतात, पण जमिनीची मालकी बहुधा पुरुषांकडे.
• समान कामासाठी स्त्रियांना कमी मजुरी मिळण्याचे प्रकार.

4. सत्ता: पितृसत्ता व मातृसत्ता (Patriarchy and Matriarchy)

लक्षात ठेवा: खासी व गारो समाज मातृवंशीय (Matrilineal) आहेत — वंश व संपत्ती आईकडून जाते; पण राजकीय सत्ता पूर्णपणे स्त्रियांकडे असलेली शुद्ध मातृसत्ता जगात दुर्मीळ आहे.

पितृसत्ता कमी करण्यासाठी उपाय: स्त्री शिक्षण, हिंदू वारसा (सुधारणा) कायदा 2005 नुसार मुलींना वडिलोपार्जित संपत्तीत समान हक्क, 73 व्या व 74 व्या घटनादुरुस्तीनुसार स्थानिक स्वराज्य संस्थांत महिलांना आरक्षण (महाराष्ट्रात 50%), घरगुती हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा 2005.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: लिंगभाव भूमिका, दुहेरी ओझे, लिंगाधारित श्रमविभागणी; पितृसत्ता व मातृसत्ता फरकाचा तक्ता; खासी — मातृवंशीय उदाहरण.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घ प्रश्न) लिंगभावाचा अर्थ व व्याख्या सांगून लिंग व लिंगभाव यातील फरक स्पष्ट करा. MFLGBTQAI+ ही संकल्पना लिहा.
2. (दीर्घ प्रश्न) लिंगभाव आणि संस्कृती यांचा संबंध भाषा, श्रद्धा, मूल्ये, दृष्टिकोन व मानदंड यांच्या आधारे स्पष्ट करा.
3. (लघु प्रश्न / टीप) पितृसत्ता व मातृसत्ता यातील फरक लिहा.
4. (लघु प्रश्न / टीप) लिंगाधारित श्रमविभागणी म्हणजे काय?
5. (लघु प्रश्न / टीप) ट्रान्सजेंडर व्यक्तींच्या हक्कांबाबत NALSA निकालावर (2014) टीप लिहा.