संशोधन पद्धतीची मूलतत्त्वे (Fundamentals of Research Methodology) UGPO6MM13

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• I. स्वरूप आणि व्याप्ती
• II. संशोधनाचे प्रकार: ग्रंथालयीन आणि अनुभवजन्य (Empirical)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Research Methodology: I. Nature and Scope; II. Types of Research: Library and Empirical

I. संशोधन पद्धतीचे स्वरूप व व्याप्ती (Nature and Scope)

संशोधनाचा अर्थ

संशोधन (Research) म्हणजे एखाद्या प्रश्नाचे किंवा समस्येचे उत्तर शोधण्यासाठी केलेला पद्धतशीर, नियोजित व शास्त्रीय प्रयत्न होय. 'Research' हा शब्द 'Re' (पुन्हा) आणि 'Search' (शोध) यांपासून बनला आहे. म्हणजेच ज्ञानाचा पुन्हा पुन्हा व काळजीपूर्वक शोध घेणे. संशोधनामुळे नवीन तथ्ये समोर येतात आणि जुन्या ज्ञानाची पडताळणी होते.

संशोधन पद्धती (Research Methodology) म्हणजे संशोधन कसे करावे याचे शास्त्र. समस्येची निवड, गृहीतक मांडणी, माहिती संकलन, विश्लेषण आणि अहवाल लेखन या सर्व टप्प्यांचा यात समावेश होतो.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• रेडमन व मोरी (Redman & Mory): नवीन ज्ञान मिळविण्यासाठी केलेला पद्धतशीर प्रयत्न म्हणजे संशोधन.
• पी. व्ही. यंग (P. V. Young): नवीन तथ्यांचा शोध घेणे, जुन्या तथ्यांची पडताळणी करणे आणि त्यांच्यातील परस्परसंबंध व कार्यकारणभाव समजून घेणे म्हणजे शास्त्रीय संशोधन.

संशोधनाचे स्वरूप / वैशिष्ट्ये

1. पद्धतशीरता (Systematic): संशोधन ठराविक टप्प्यांनुसार व क्रमाने केले जाते.
2. वस्तुनिष्ठता (Objectivity): संशोधकाचे वैयक्तिक मत, पूर्वग्रह किंवा भावना यांचा प्रभाव टाळला जातो.
3. अनुभवाधिष्ठितता (Empirical): निष्कर्ष प्रत्यक्ष पुरावे व तथ्यांवर आधारित असतात.
4. पडताळणीयोग्यता (Verifiability): दुसऱ्या संशोधकाने तीच पद्धत वापरल्यास निष्कर्ष तपासता येतात.
5. तर्कशुद्धता (Logical): विगमन (Induction) व निगमन (Deduction) या तर्कपद्धतींचा वापर केला जातो.
6. कार्यकारणभावाचा शोध: घटनांमागील कारणे व त्यांचे परिणाम शोधले जातात.
7. सामान्यीकरण (Generalization): निष्कर्षांतून सर्वसाधारण नियम किंवा सिद्धांत मांडले जातात.
8. सातत्यपूर्ण प्रक्रिया: ज्ञान कधीच अंतिम नसते, त्यामुळे संशोधन सतत चालू राहते.

संशोधनाची उद्दिष्टे

• नवीन ज्ञान व तथ्यांचा शोध घेणे.
• जुन्या सिद्धांतांची पडताळणी व सुधारणा करणे.
• सामाजिक व राजकीय समस्यांवर उपाय सुचविणे.
• शासकीय धोरणनिर्मितीला मदत करणे.

राज्यशास्त्रातील संशोधनाची व्याप्ती (Scope)

• राजकीय सिद्धांत: स्वातंत्र्य, समता, न्याय, लोकशाही इत्यादी संकल्पनांचा अभ्यास.
• शासन व राजकारण: संविधान, संसद, कार्यकारी मंडळ, न्यायव्यवस्था यांचे कार्य.
• निवडणूक अभ्यास: मतदान वर्तन, राजकीय पक्ष, निवडणूक निकालांचे विश्लेषण.
• लोकप्रशासन: नोकरशाही, स्थानिक स्वराज्य संस्था, शासकीय योजनांची अंमलबजावणी.
• आंतरराष्ट्रीय संबंध: परराष्ट्र धोरण, आंतरराष्ट्रीय संघटना, सुरक्षा प्रश्न.
• तुलनात्मक राजकारण: विविध देशांच्या शासनपद्धतींची तुलना.
• सामाजिक चळवळी: शेतकरी, दलित, महिला व पर्यावरण चळवळींचा अभ्यास.

संशोधनाचे महत्त्व

संशोधनामुळे ज्ञानात भर पडते, समाजातील प्रश्नांची शास्त्रीय उकल होते, शासनाला योग्य धोरणे आखता येतात आणि विद्यार्थ्यांमध्ये चिकित्सक विचारसरणी विकसित होते.

II. संशोधनाचे प्रकार: ग्रंथालयीन व अनुभवाधिष्ठित संशोधन (Types of Research: Library and Empirical)

१) ग्रंथालयीन संशोधन (Library Research)

अर्थ: उपलब्ध लिखित साहित्याच्या आधारे केलेले संशोधन म्हणजे ग्रंथालयीन संशोधन. यात संशोधक क्षेत्रात न जाता ग्रंथालय, अभिलेखागार व दस्तऐवजांतून माहिती गोळा करतो. याला दस्तऐवजीय संशोधन असेही म्हणतात.

माहितीचे स्रोत: पुस्तके, संशोधन नियतकालिके, वर्तमानपत्रे, शासकीय अहवाल, संविधान व कायदे, संसदीय चर्चा, आत्मचरित्रे, पत्रव्यवहार, ऑनलाईन डेटाबेस.

वैशिष्ट्ये:

• दुय्यम माहितीवर (Secondary Data) अधिक भर.
• सैद्धांतिक, ऐतिहासिक व तात्त्विक विषयांसाठी उपयुक्त.
• कमी खर्च व कमी मनुष्यबळ लागते.

उदाहरण: 'कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रातील राज्यकल्पना' किंवा 'डॉ. आंबेडकरांचे लोकशाहीविषयक विचार' यांचा अभ्यास.

मर्यादा: माहिती जुनी किंवा अपूर्ण असू शकते; लेखकाचा पूर्वग्रह असू शकतो; प्रत्यक्ष वास्तवाची पडताळणी होत नाही.

२) अनुभवाधिष्ठित संशोधन (Empirical Research)

अर्थ: प्रत्यक्ष निरीक्षण, अनुभव व क्षेत्रातून गोळा केलेल्या माहितीच्या आधारे केलेले संशोधन म्हणजे अनुभवाधिष्ठित संशोधन. याला क्षेत्रीय संशोधन (Field Research) असेही म्हणतात.

माहिती संकलनाची साधने: निरीक्षण (Observation), मुलाखत (Interview), प्रश्नावली (Questionnaire), अनुसूची (Schedule), नमुना सर्वेक्षण (Sample Survey), व्यक्ती अभ्यास (Case Study).

वैशिष्ट्ये:

• प्राथमिक माहितीवर (Primary Data) आधारित.
• गृहीतकांची प्रत्यक्ष तपासणी केली जाते.
• निष्कर्ष वास्तवाशी जवळचे व विश्वसनीय असतात.

उदाहरण: 'नागपूर शहरातील तरुण मतदारांचे मतदान वर्तन' किंवा 'ग्रामपंचायतीत महिला आरक्षणाचा परिणाम' यांचा सर्वेक्षणाद्वारे अभ्यास.

मर्यादा: जास्त वेळ, पैसा व मनुष्यबळ लागते; उत्तरदात्यांकडून चुकीची माहिती मिळू शकते; संशोधकाचा पूर्वग्रह शिरण्याची शक्यता असते.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संशोधनाचा अर्थ व व्याख्या सांगून संशोधनाचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ग्रंथालयीन संशोधन व अनुभवाधिष्ठित संशोधन म्हणजे काय? दोन्हींतील फरक सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राज्यशास्त्रातील संशोधनाची व्याप्ती थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: ग्रंथालयीन संशोधन.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: अनुभवाधिष्ठित (क्षेत्रीय) संशोधनाची वैशिष्ट्ये.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• I. संशोधन समस्येची मांडणी
• II. गृहीतक (Hypothesis)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Research Design: I. Formulation of Research Problem; II. Hypothesis

प्रस्तावना : संशोधन आराखडा (Research Design) म्हणजे काय?

संशोधन आराखडा म्हणजे संशोधन कसे करायचे याची पूर्वनियोजित रूपरेषा किंवा नकाशा. कोणती समस्या अभ्यासायची, कोणती माहिती गोळा करायची, ती कोठून व कशी मिळवायची आणि तिचे विश्लेषण कसे करायचे, या सर्व निर्णयांचा आराखड्यात समावेश होतो. घर बांधण्यापूर्वी जसा नकाशा तयार करतात, तसाच संशोधनापूर्वी आराखडा तयार केला जातो. या आराखड्याचे दोन मूलभूत घटक म्हणजे संशोधन समस्येची निश्चिती आणि गृहीतक.

I. संशोधन समस्येची निश्चिती (Formulation of Research Problem)

अर्थ

संशोधन समस्या म्हणजे असा प्रश्न किंवा अडचण, ज्याचे उत्तर संशोधकाला शास्त्रीय पद्धतीने शोधायचे असते. व्यापक विषयातून नेमका, स्पष्ट आणि अभ्यास करता येईल असा प्रश्न निवडणे व तो शब्दबद्ध करणे म्हणजे समस्या निश्चिती. ‘योग्यरीत्या मांडलेली समस्या म्हणजे अर्धे संशोधन पूर्ण झाले’ असे संशोधन क्षेत्रात मानले जाते.

उदाहरण : व्यापक विषय – ‘भारतातील निवडणुका’. नेमकी समस्या – ‘नागपूर शहरातील तरुण मतदारांच्या मतदान वर्तनावर समाजमाध्यमांचा (Social Media) प्रभाव’.

संशोधन समस्येचे स्रोत

• वैयक्तिक अनुभव व निरीक्षण : दैनंदिन जीवनातील राजकीय घटना.
• साहित्य आढावा (Review of Literature) : पूर्वीचे ग्रंथ, शोधनिबंध, प्रबंध यातील उणिवा.
• सामाजिक-राजकीय प्रश्न : भ्रष्टाचार, पक्षांतर, स्थानिक स्वराज्य संस्थांतील सहभाग इत्यादी.
• शासकीय अहवाल व आयोग : त्यांतील शिफारसी व निष्कर्ष.
• तज्ज्ञ, मार्गदर्शक व चर्चासत्रे.

समस्या निश्चितीच्या पायऱ्या

1. व्यापक विषय क्षेत्राची निवड.
2. संबंधित साहित्याचा अभ्यास (साहित्य आढावा).
3. विषय मर्यादित करणे – काळ, क्षेत्र व घटक यांची मर्यादा ठरवणे.
4. संकल्पनांच्या व्याख्या स्पष्ट करणे (Operational Definitions).
5. संशोधनाची उद्दिष्टे ठरवणे.
6. समस्येचे स्पष्ट व नेमके शब्दांकन करणे.

समस्या निवडताना लक्षात घ्यावयाचे निकष

• नावीन्य : विषय नवीन असावा किंवा जुन्या विषयाकडे नवा दृष्टिकोन असावा.
• उपयुक्तता : समाज, शासन व ज्ञानवृद्धीसाठी उपयोगी असावा.
• माहितीची उपलब्धता : आवश्यक तथ्ये मिळणे शक्य असावे.
• संशोधकाची आवड व क्षमता.
• वेळ, पैसा व साधनसामग्री यांची उपलब्धता.
• नैतिकता : विषय वादग्रस्त किंवा हानिकारक नसावा.

चांगल्या संशोधन समस्येची वैशिष्ट्ये

• स्पष्ट, नेमकी व संदिग्धता नसलेली.
• मर्यादित व व्यवस्थापनक्षम (Manageable).
• अनुभवजन्य पद्धतीने तपासता येण्याजोगी.
• चलांमधील (Variables) संबंध दाखवणारी.

II. गृहीतक (Hypothesis)

अर्थ

गृहीतक म्हणजे संशोधन समस्येचे तात्पुरते, संभाव्य उत्तर. ते दोन किंवा अधिक चलांमधील संबंधाबाबत केलेले असे विधान असते, ज्याची सत्यता संशोधनाद्वारे पडताळून पाहायची असते. संशोधनानंतर गृहीतक स्वीकारले जाते किंवा नाकारले जाते.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• गुड व हॅट (Goode and Hatt) : गृहीतक म्हणजे असे विधान, ज्याची वैधता ठरवण्यासाठी त्याची चाचणी घेता येते.
• लुंडबर्ग (Lundberg) : गृहीतक म्हणजे असे तात्पुरते सामान्यीकरण, ज्याची वैधता अजून तपासायची बाकी आहे.
• केर्लिंगर (Kerlinger) : दोन किंवा अधिक चलांमधील संबंधाबाबतचे अनुमानात्मक विधान म्हणजे गृहीतक.

उदाहरण : ‘शिक्षणाचे प्रमाण वाढल्यास मतदानातील सहभाग वाढतो.’

गृहीतकाचे प्रकार

• वर्णनात्मक गृहीतक : एखाद्या घटनेचे स्वरूप सांगणारे.
• संबंधात्मक गृहीतक : दोन चलांमधील संबंध दाखवणारे.
• कार्यकारी गृहीतक (Working Hypothesis) : संशोधनाच्या सुरुवातीला तात्पुरते स्वीकारलेले, गरजेनुसार बदलता येणारे.
• शून्य गृहीतक (Null Hypothesis – H0) : चलांमध्ये कोणताही संबंध नाही असे मानणारे.
• पर्यायी गृहीतक (Alternative Hypothesis – H1) : चलांमध्ये संबंध आहे असे मानणारे.

गृहीतकाचे स्रोत

• पूर्वीचे सिद्धांत व संशोधन.
• वैयक्तिक अनुभव, निरीक्षण व अंतर्दृष्टी.
• संस्कृती, परंपरा व सामाजिक समजुती.
• इतर शास्त्रांतील साधर्म्य (Analogy).

चांगल्या गृहीतकाची वैशिष्ट्ये

• स्पष्ट, सोपे व नेमके असावे.
• पडताळणीयोग्य (Testable) असावे.
• विशिष्ट असावे, अतिव्यापक नसावे.
• उपलब्ध सिद्धांत व तथ्यांशी सुसंगत असावे.
• उपलब्ध साधने व तंत्रांच्या साहाय्याने तपासता यावे.

गृहीतकाचे महत्त्व / कार्ये

• संशोधनाला निश्चित दिशा देते.
• कोणती माहिती गोळा करायची हे ठरवते.
• संशोधनाची व्याप्ती मर्यादित करते.
• निष्कर्ष काढण्यास व नवे सिद्धांत मांडण्यास मदत करते.

मर्यादा

• संशोधक पूर्वग्रहाने गृहीतक सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करू शकतो.
• चुकीचे गृहीतक संपूर्ण संशोधन भरकटवू शकते.
• शोधात्मक (Exploratory) संशोधनात सुरुवातीला गृहीतक मांडणे नेहमी शक्य नसते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संशोधन समस्या म्हणजे काय? संशोधन समस्येचे स्रोत व समस्या निश्चितीच्या पायऱ्या सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) गृहीतकाची व्याख्या देऊन त्याचे प्रकार, वैशिष्ट्ये व संशोधनातील महत्त्व स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चांगल्या संशोधन समस्येची निवड करताना लक्षात घ्यावयाचे निकष लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : शून्य गृहीतक व पर्यायी गृहीतक.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : संशोधन आराखडा (Research Design).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• I. अधिकृत व शासकीय स्रोतांकडून माहिती संकलन
• II. माहिती विश्लेषण: i) सारणीकरण (Tabulation) ii) सहसंबंध (Correlation)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Data Collection & Data Analysis: I. Data Collection from Official and Government Sources; II. Data Analysis: i) Tabulation ii) Co-relation

I. अधिकृत व शासकीय स्रोतांमधून तथ्यसंकलन (Data Collection from Official and Government Sources)

अर्थ: संशोधनासाठी आवश्यक माहिती (तथ्ये) गोळा करण्याच्या प्रक्रियेला तथ्यसंकलन (Data Collection) म्हणतात. तथ्यांचे दोन प्रकार आहेत: प्राथमिक तथ्ये (Primary Data), जी संशोधक स्वतः सर्वेक्षण, मुलाखत, निरीक्षण इत्यादींद्वारे प्रथमच गोळा करतो, आणि दुय्यम तथ्ये (Secondary Data), जी इतरांनी आधीच गोळा करून प्रकाशित केलेली असतात. शासन व अधिकृत संस्थांनी प्रसिद्ध केलेली आकडेवारी हा दुय्यम तथ्यांचा सर्वांत महत्त्वाचा स्रोत आहे.

प्रमुख शासकीय / अधिकृत स्रोत

• जनगणना (Census of India): दर दहा वर्षांनी होते. यातून लोकसंख्या, साक्षरता, लिंग-गुणोत्तर, अनुसूचित जाती-जमाती, धर्म, भाषा इत्यादींची माहिती मिळते. ताज्या जनगणनेची स्थिती विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहितीवरून तपासावी.
• राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) / राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण (NSS): सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत रोजगार, उपभोग खर्च, शिक्षण इत्यादींवर नमुना सर्वेक्षणे.
• भारतीय निवडणूक आयोग (Election Commission of India): मतदार संख्या, मतदानाचे प्रमाण, पक्षनिहाय मते व जागा यांचे अहवाल. राज्यशास्त्रासाठी हा अतिशय महत्त्वाचा स्रोत आहे.
• संसद व विधिमंडळ कागदपत्रे: लोकसभा व राज्यसभा वादविवाद, समित्यांचे अहवाल, प्रश्नोत्तरे, अर्थसंकल्प (Budget).
• आर्थिक पाहणी अहवाल (Economic Survey): केंद्र तसेच राज्य (उदा. महाराष्ट्र आर्थिक पाहणी) स्तरावर.
• भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI), नीती आयोग (NITI Aayog), राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभाग (NCRB), राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS) यांचे अहवाल.
• राजपत्र (Gazette), आयोगांचे अहवाल व न्यायालयीन निर्णय.
• राज्यस्तरीय स्रोत: अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, जिल्हा सांख्यिकी पुस्तिका, राज्य निवडणूक आयोग.
• आंतरराष्ट्रीय अधिकृत स्रोत: संयुक्त राष्ट्रे (UN), जागतिक बँक (World Bank), UNDP चा मानव विकास अहवाल (HDR).

शासकीय स्रोतांचे फायदे

• विश्वासार्हता: अधिकृत यंत्रणेने गोळा केल्याने माहिती विश्वसनीय असते.
• व्यापकता: संपूर्ण देश किंवा राज्याची माहिती उपलब्ध होते.
• वेळ व पैशाची बचत: संशोधकाला स्वतः मोठे सर्वेक्षण करावे लागत नाही.
• तुलनात्मक अभ्यास: विविध वर्षांची आकडेवारी मिळाल्याने कालानुरूप तुलना शक्य होते.

मर्यादा

• माहिती दुसऱ्या उद्देशासाठी गोळा केलेली असल्याने संशोधनाशी पूर्ण जुळत नाही.
• माहिती जुनी असू शकते आणि प्रकाशनास विलंब होतो.
• संकल्पना व व्याख्या वेळोवेळी बदलतात, त्यामुळे तुलना अवघड होते.
• काही वेळा राजकीय दबाव किंवा चुकीच्या नोंदी असू शकतात.

वापर करताना घ्यावयाची काळजी

दुय्यम तथ्ये डोळे झाकून स्वीकारू नयेत. त्यांची विश्वसनीयता (Reliability), योग्यता (Suitability) आणि पुरेसेपणा (Adequacy) तपासावा. संकलनाची पद्धत, कालावधी व एकके पाहावीत आणि स्रोताचा उल्लेख नेहमी करावा.

II. तथ्य विश्लेषण (Data Analysis)

गोळा केलेल्या कच्च्या माहितीचे वर्गीकरण, मांडणी व अर्थ लावण्याच्या प्रक्रियेला तथ्य विश्लेषण म्हणतात. यात सारणीकरण आणि सहसंबंध ही दोन महत्त्वाची साधने आहेत.

i) सारणीकरण (Tabulation)

अर्थ: वर्गीकृत केलेली तथ्ये ओळी (Rows) व स्तंभ (Columns) यांमध्ये पद्धतशीरपणे मांडणे म्हणजे सारणीकरण होय.

उद्दिष्टे

• गुंतागुंतीची माहिती सोपी व संक्षिप्त करणे.
• तुलना सुलभ करणे.
• जागेची बचत करणे.
• पुढील सांख्यिकीय विश्लेषणासाठी आधार तयार करणे.

सारणीचे भाग

1. सारणी क्रमांक (Table Number)
2. शीर्षक (Title): स्पष्ट व संक्षिप्त असावे.
3. शीर्ष टीप (Head Note): उदा. एकक (टक्के, लाखात).
4. स्तंभ शीर्षक (Caption)
5. ओळ शीर्षक (Stub)
6. मुख्य भाग (Body): प्रत्यक्ष आकडेवारी.
7. तळटीप (Footnote)
8. स्रोत टीप (Source Note): माहिती कोठून घेतली त्याचा उल्लेख.

सारणीचे प्रकार

• साधी / एकमार्गी सारणी (Simple Table): एकाच गुणधर्माची माहिती.
• द्विमार्गी सारणी (Two-way Table): दोन गुणधर्म, उदा. लिंग व मतदान.
• जटिल / बहुमार्गी सारणी (Complex/Manifold Table): तीन किंवा अधिक गुणधर्म.

उदाहरण (काल्पनिक आकडेवारी): सारणी क्र. 1 – एका मतदारसंघातील मतदान (हजारात)

सारणीकरणाचे नियम: सारणी आकर्षक व सुटसुटीत असावी, एकके स्पष्ट असावीत, बेरीज (Total) द्यावी, स्रोत नमूद करावा आणि आवश्यकतेपेक्षा जास्त माहिती भरू नये.

ii) सहसंबंध (Co-relation / Correlation)

अर्थ: दोन किंवा अधिक चलांमध्ये (Variables) एकाच वेळी होणाऱ्या बदलांच्या संबंधाला सहसंबंध म्हणतात. एका चलात बदल झाल्यावर दुसऱ्या चलात कोणत्या दिशेने व किती बदल होतो, हे सहसंबंध दाखवतो.

प्रकार

• धन सहसंबंध (Positive): दोन्ही चले एकाच दिशेने बदलतात. उदा. साक्षरता वाढल्यास राजकीय जागृती वाढणे.
• ऋण सहसंबंध (Negative): चले विरुद्ध दिशेने बदलतात. उदा. शिक्षण वाढल्यास अंधश्रद्धा कमी होणे.
• शून्य सहसंबंध (Zero): दोन चलांत कोणताही संबंध नसणे.
• साधा, आंशिक व बहुविध (Simple, Partial, Multiple) सहसंबंध.
• रेषीय व अरेषीय (Linear / Non-linear) सहसंबंध.

मोजण्याच्या पद्धती

• विकीर्ण आकृती (Scatter Diagram): बिंदूंच्या रचनेवरून संबंधाची दिशा कळते.
• कार्ल पिअर्सन यांचा सहसंबंध गुणांक (Karl Pearson's Coefficient, r): r = Σxy / √(Σx² × Σy²), येथे x व y हे सरासरीपासूनचे विचलन आहेत.
• स्पिअरमन यांचा क्रमांक सहसंबंध (Spearman's Rank Correlation): ρ = 1 − 6ΣD² / n(n² − 1). गुणात्मक माहितीसाठी (उदा. नेत्यांची लोकप्रियता क्रमवारी) उपयुक्त.

राज्यशास्त्रातील उपयोग

• साक्षरता व मतदानाचे प्रमाण यांचा संबंध तपासणे.
• आर्थिक विकास व लोकशाही स्थैर्य यांचा अभ्यास.
• गृहीतकाची (Hypothesis) चाचणी करणे आणि भविष्यकथनास मदत करणे.

मर्यादा: योगायोगाने निर्माण होणारा खोटा सहसंबंध (Spurious Correlation) दिसू शकतो, नमुना लहान असल्यास निष्कर्ष चुकतात आणि केवळ संख्यात्मक संबंध दिसतो, कारण स्पष्ट होत नाही.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संशोधनासाठी अधिकृत व शासकीय स्रोतांमधून तथ्यसंकलन कसे केले जाते? प्रमुख शासकीय स्रोत, त्यांचे फायदे व मर्यादा स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) तथ्य विश्लेषणात सारणीकरण आणि सहसंबंध यांचे महत्त्व स्पष्ट करा. सारणीचे भाग व प्रकार सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सहसंबंधाचे प्रकार.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्राथमिक तथ्ये व दुय्यम तथ्ये यांतील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारताची जनगणना (Census) एक शासकीय माहिती स्रोत म्हणून.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• I. माहिती व आकडेवारीचे संघटन.
• II. संदर्भ आणि संदर्भग्रंथसूची (Bibliography)
• III. प्रबंध लेखन (Dissertation Writing)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit V – Report Writing: I. Organizing the Information and Data.; II. References and Bibliography; III. Dissertation Writing

I. माहिती व आकडेवारीचे संघटन (Organizing the Information and Data)

संशोधन अहवाल (Research Report) म्हणजे काय? संशोधनाची समस्या, उद्दिष्टे, गृहीतके, वापरलेली पद्धती, गोळा केलेली माहिती, विश्लेषण आणि निष्कर्ष हे सर्व क्रमबद्ध, लिखित स्वरूपात मांडणे म्हणजे संशोधन अहवाल होय. अहवाल लेखन हा संशोधन प्रक्रियेचा शेवटचा पण अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. कारण संशोधन कितीही चांगले असले तरी ते योग्य प्रकारे मांडले नाही, तर त्याचा उपयोग इतरांना होत नाही.

माहिती संघटित करण्याचे टप्पे

1. संपादन (Editing): प्रश्नावली, मुलाखती किंवा कागदपत्रांतून मिळालेल्या माहितीतील चुका, अपूर्णता व विसंगती तपासून दुरुस्त करणे.
2. वर्गीकरण (Classification): समान गुणधर्माच्या माहितीचे गट करणे. उदा. उत्तरदात्यांचे वय, लिंग, शिक्षण, उत्पन्न यानुसार गट करणे.
3. संकेतीकरण (Coding): उत्तरांना अंक किंवा चिन्हे देणे, जेणेकरून मोजणी व विश्लेषण सोपे होते. उदा. होय = 1, नाही = 2.
4. सारणीकरण (Tabulation): माहिती ओळी (Rows) व स्तंभ (Columns) यांच्या स्वरूपात तक्त्यात मांडणे.
5. आलेख व आकृत्या (Graphs and Diagrams): स्तंभालेख (Bar Diagram), वर्तुळालेख (Pie Chart) इत्यादींद्वारे माहिती दृश्य स्वरूपात मांडणे.
6. रूपरेषा तयार करणे (Outline): अहवालातील प्रकरणे, उपशीर्षके व मुद्द्यांचा तार्किक क्रम आधीच ठरवणे.

चांगल्या संशोधन अहवालाची वैशिष्ट्ये

• स्पष्टता व सोपी भाषा: वाचकाला सहज समजेल अशी भाषा.
• वस्तुनिष्ठता (Objectivity): संशोधकाचे वैयक्तिक मत किंवा पूर्वग्रह नसावेत.
• तार्किक क्रम: प्रस्तावनेपासून निष्कर्षापर्यंत मुद्दे क्रमाने यावेत.
• अचूकता: आकडेवारी, संदर्भ व तथ्ये बिनचूक असावीत.
• संक्षिप्तता: अनावश्यक पुनरावृत्ती टाळावी.
• प्रामाणिकता: इतरांचे विचार वापरताना संदर्भ द्यावा; वाङ्मयचौर्य (Plagiarism) टाळावे.

II. संदर्भ आणि संदर्भग्रंथसूची (References and Bibliography)

संदर्भ (References): संशोधन अहवालात प्रत्यक्ष उद्धृत केलेल्या किंवा ज्यांचा थेट वापर केला आहे अशा ग्रंथ, लेख, अहवाल, संकेतस्थळे इत्यादी स्रोतांची माहिती म्हणजे संदर्भ.

संदर्भग्रंथसूची (Bibliography): संशोधनासाठी वाचलेल्या व उपयोगी पडलेल्या सर्व साहित्याची (प्रत्यक्ष उद्धृत केलेले असो वा नसो) वर्णक्रमानुसार दिलेली यादी म्हणजे संदर्भग्रंथसूची.

संदर्भ देण्याचे प्रकार

• तळटीप (Footnote): त्याच पानाच्या तळाशी क्रमांकासह दिलेला संदर्भ.
• प्रकरणानंतरची टीप (Endnote): प्रकरणाच्या किंवा अहवालाच्या शेवटी एकत्र दिलेल्या टिपा.
• मजकुरांतर्गत संदर्भ (In-text Citation): मजकुरातच कंसात लेखकाचे नाव व वर्ष देणे.

महत्त्वाचे संक्षेप

• Ibid.: लगेच आधीचाच संदर्भ पुन्हा वापरताना.
• Op. cit.: आधी उल्लेख केलेल्या ग्रंथाचा पुन्हा (मध्ये इतर संदर्भ आल्यानंतर) उल्लेख करताना.
• et al.: अनेक लेखक असल्यास इतर लेखकांसाठी.

प्रमुख संदर्भ लेखन पद्धती (Citation Styles)

• APA पद्धत: American Psychological Association ची पद्धत; सामाजिकशास्त्रांत मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.
• MLA पद्धत: Modern Language Association ची पद्धत; साहित्य व मानव्यशास्त्रांत वापर.
• शिकागो पद्धत (Chicago Style): इतिहास व सामाजिकशास्त्रांत तळटिपांसह वापरली जाते.

ग्रंथाचा नमुना (सर्वसाधारण स्वरूप): लेखकाचे आडनाव, नाव (प्रकाशन वर्ष). ग्रंथाचे नाव. प्रकाशन स्थळ: प्रकाशक.

संदर्भ व संदर्भग्रंथसूची यांतील फरक

महत्त्व

• संशोधनाची विश्वासार्हता वाढते.
• मूळ लेखकाला श्रेय दिले जाते; वाङ्मयचौर्य टळते.
• पुढील संशोधकांना स्रोत शोधणे सोपे होते.

III. लघुप्रबंध / प्रबंध लेखन (Dissertation Writing)

अर्थ: विशिष्ट विषयावर पद्धतशीर संशोधन करून पदवी (उदा. एम.ए., एम.फिल., पीएच.डी.) मिळवण्यासाठी विद्यापीठाला सादर केलेला सविस्तर लिखित संशोधन अहवाल म्हणजे प्रबंध (Dissertation/Thesis).

प्रबंधाची रचना (Structure)

(अ) प्रारंभिक भाग (Preliminary Pages):

• मुखपृष्ठ (Title Page) – शीर्षक, संशोधकाचे नाव, मार्गदर्शक, विद्यापीठ, वर्ष
• प्रमाणपत्र (Certificate) व घोषणापत्र (Declaration)
• ऋणनिर्देश (Acknowledgement)
• अनुक्रमणिका (Contents), तक्त्यांची व आलेखांची सूची

(ब) मुख्य भाग (Main Body):

1. प्रस्तावना: विषयाची निवड, महत्त्व, समस्या, उद्दिष्टे, गृहीतके, व्याप्ती व मर्यादा.
2. साहित्य आढावा (Review of Literature): या विषयावर आधी झालेले संशोधन.
3. संशोधन पद्धती: नमुना निवड, तथ्य संकलनाची साधने, विश्लेषण पद्धती.
4. माहितीचे विश्लेषण व अर्थनिर्वचन: तक्ते, आलेख व सांख्यिकी साधनांसह.
5. निष्कर्ष व शिफारशी: गृहीतकांची पडताळणी, मुख्य निष्कर्ष, सूचना व पुढील संशोधनाच्या दिशा.

(क) शेवटचा भाग (End Matter): संदर्भग्रंथसूची, परिशिष्टे (Appendices) – प्रश्नावली, नकाशे, कागदपत्रे इत्यादी.

प्रबंध लेखन करताना घ्यावयाची काळजी

• मार्गदर्शकाच्या सल्ल्यानुसार व विद्यापीठाच्या नियमांनुसार स्वरूप ठेवावे.
• भाषा औपचारिक, स्पष्ट व व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध असावी.
• प्रकरणांमध्ये सुसंगती व तार्किक जोड असावी.
• सर्व स्रोतांचे योग्य संदर्भ द्यावेत; वाङ्मयचौर्य तपासणी (Plagiarism Check) करावी.
• अंतिम सादरीकरणापूर्वी मुद्रितशोधन (Proofreading) करावे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संशोधन अहवाल म्हणजे काय? माहिती व आकडेवारी संघटित करण्याचे टप्पे सांगून चांगल्या संशोधन अहवालाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रबंध (Dissertation) म्हणजे काय? प्रबंधाची रचना सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संदर्भ आणि संदर्भग्रंथसूची यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: तळटीप (Footnote) व संदर्भ लेखन पद्धती (APA, MLA).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: प्रबंध लेखन करताना घ्यावयाची काळजी.