आंतरराष्ट्रीय संबंध (International Relations) UGPO5MM12

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• A) आंतरराष्ट्रीय संबंध :- अर्थ, स्वरूप आणि महत्त्व.
• B) आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे सिद्धांत :- i) वास्तववादी सिद्धांत (Realist Theory) आणि ii) खेळ सिद्धांत (Game Theory)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – INTERNATIONAL RELATIONS AND THEORIES: A) International Relations:-Meaning, Nature and Significance.; B) Theories of International Relations: - i) Realist Theory and ii) Game theory

A) आंतरराष्ट्रीय संबंध (International Relations): अर्थ, स्वरूप आणि महत्त्व

अर्थ

जगातील सार्वभौम राष्ट्रे, आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि इतर घटक यांच्यात राजकीय, आर्थिक, लष्करी, सांस्कृतिक व सामाजिक पातळीवर जे संबंध प्रस्थापित होतात, त्यांचा अभ्यास म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंध होय. हा शब्द व्यापक आहे. त्यात युद्ध, शांतता, व्यापार, करार, राजनय (Diplomacy) यांचा समावेश होतो.

• हान्स मॉर्गेन्थाऊ (Hans Morgenthau): “आंतरराष्ट्रीय राजकारण म्हणजे सत्तेसाठीचा संघर्ष होय (Struggle for Power).”
• सर्वसाधारण व्याख्या: स्वतंत्र राजकीय समुदायांमधील (राष्ट्रांमधील) परस्पर क्रिया-प्रतिक्रियांचा अभ्यास म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंध.

आंतरराष्ट्रीय संबंध व आंतरराष्ट्रीय राजकारण यातील फरक

स्वरूप (Nature)

1. आंतरविद्याशाखीय स्वरूप: इतिहास, अर्थशास्त्र, भूगोल, कायदा, समाजशास्त्र यांचा आधार घेतला जातो.
2. गतिशील (Dynamic) स्वरूप: शीतयुद्ध, जागतिकीकरण, दहशतवाद यांसारख्या बदलांनुसार विषयाचे स्वरूप बदलते.
3. सत्तेचा संघर्ष: प्रत्येक राष्ट्र आपली सत्ता वाढवण्याचा प्रयत्न करते.
4. राष्ट्रहित (National Interest) केंद्रस्थानी: परराष्ट्र धोरण राष्ट्रहितावर आधारित असते.
5. सहकार्य व संघर्ष: युद्ध, स्पर्धा यासोबतच करार, व्यापार, संयुक्त राष्ट्रांसारख्या संघटनांमधील सहकार्यही दिसते.
6. अराजक व्यवस्था (Anarchy): राष्ट्रांच्या वर कोणतेही जागतिक सरकार नाही.
7. राज्येतर घटकांचा (Non-State Actors) वाढता प्रभाव: बहुराष्ट्रीय कंपन्या, स्वयंसेवी संस्था, दहशतवादी गट.

महत्त्व (Significance)

• जागतिक शांतता: युद्धांची कारणे समजून शांततेचे मार्ग शोधता येतात.
• परस्परावलंबन: जागतिकीकरणामुळे कोणतेही राष्ट्र एकाकी राहू शकत नाही.
• परराष्ट्र धोरण समजणे: आपल्या देशाचे व इतर देशांचे धोरण समजते.
• जागतिक समस्या: पर्यावरण, दहशतवाद, अण्वस्त्रे, निर्वासित, साथीचे रोग यांवर सामूहिक उपाय.
• जागरूक नागरिकत्व: जागतिक घडामोडींची जाण निर्माण होते.
• करिअर: राजनय, पत्रकारिता, संशोधन, स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त.

B) आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे सिद्धांत

i) वास्तववादी सिद्धांत (Realist Theory)

अर्थ: राजकारण आदर्शांवर नव्हे तर वास्तवावर, म्हणजेच सत्ता व राष्ट्रहितावर आधारित असते, असे मानणारा सिद्धांत म्हणजे वास्तववाद. हा आदर्शवादाच्या (Idealism) विरोधात दुसऱ्या महायुद्धानंतर प्रभावी ठरला.

प्रमुख विचारवंत: थुसिडिडीज, कौटिल्य, मॅकियाव्हेली, थॉमस हॉब्ज, ई. एच. कार (The Twenty Years' Crisis, १९३९), हान्स मॉर्गेन्थाऊ (Politics Among Nations, १९४८), केनेथ वॉल्ट्झ (नव-वास्तववाद, Theory of International Politics, १९७९).

मॉर्गेन्थाऊची राजकीय वास्तववादाची सहा तत्त्वे

1. राजकारण हे मानवी स्वभावात रुजलेल्या वस्तुनिष्ठ नियमांनुसार चालते.
2. राष्ट्रहिताची व्याख्या सत्तेच्या (Power) संदर्भात केली जाते.
3. सत्ता व हित ही संकल्पना सार्वत्रिक आहे, पण तिचे स्वरूप काळानुसार बदलते.
4. सार्वत्रिक नैतिक तत्त्वे राष्ट्रांच्या कृतींना जशीच्या तशी लागू करता येत नाहीत.
5. एखाद्या राष्ट्राच्या नैतिक आकांक्षा म्हणजे जगाचे नैतिक नियम नव्हेत.
6. राजकीय क्षेत्र हे स्वायत्त आहे.

वैशिष्ट्ये

• राष्ट्र (राज्य) हा मुख्य घटक मानला जातो.
• मानवी स्वभाव स्वार्थी व सत्तालोलुप आहे.
• आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था अराजक आहे; त्यामुळे स्वसंरक्षण (Self-help) आवश्यक.
• लष्करी सामर्थ्य व सुरक्षेला प्राधान्य.
• सत्तासमतोल (Balance of Power) हे शांततेचे साधन.

गुण व मर्यादा

ii) खेळ सिद्धांत (Game Theory)

अर्थ: दोन किंवा अधिक पक्ष परस्परांच्या संभाव्य निर्णयांचा विचार करून स्वतःसाठी सर्वाधिक लाभदायक निर्णय कसा घेतात, याचे गणितीय व तार्किक विश्लेषण करणारा सिद्धांत म्हणजे खेळ सिद्धांत. यात राष्ट्रांना ‘खेळाडू’ मानले जाते.

प्रवर्तक: जॉन फॉन न्यूमन व ऑस्कर मॉर्गनस्टर्न (Theory of Games and Economic Behavior, १९४४). आंतरराष्ट्रीय संबंधांत थॉमस शेलिंग (The Strategy of Conflict, १९६०) यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

मूलभूत संकल्पना

• खेळाडू (Players): राष्ट्रे किंवा निर्णयकर्ते.
• रणनीती (Strategy): उपलब्ध पर्यायांपैकी निवड.
• मोबदला (Pay-off): निर्णयातून मिळणारा लाभ किंवा तोटा.
• विवेकी वर्तन (Rationality): प्रत्येक खेळाडू तर्कशुद्ध निर्णय घेतो असे गृहीत धरले जाते.

खेळांचे प्रकार

1. शून्य-बेरीज खेळ (Zero-sum Game): एकाचा लाभ म्हणजे दुसऱ्याचा तेवढाच तोटा. उदा. युद्धातील विजय-पराजय.
2. अशून्य-बेरीज खेळ (Non-zero-sum Game): दोघांनाही लाभ किंवा दोघांनाही तोटा होऊ शकतो. उदा. व्यापार करार, निःशस्त्रीकरण.
3. कैद्यांची कोंडी (Prisoner's Dilemma): परस्पर अविश्वासामुळे दोघेही सहकार्य न करता नुकसान सोसतात. उदा. शस्त्रस्पर्धा.
4. चिकन खेळ (Game of Chicken): दोघेही माघार न घेतल्यास विनाश. उदा. १९६२ चे क्युबा क्षेपणास्त्र संकट.

गुण व मर्यादा

• गुण: संघर्षातील निर्णयप्रक्रिया समजते; अणुनीती, प्रतिरोध (Deterrence), वाटाघाटी यांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त; वैज्ञानिक व तार्किक दृष्टिकोन.
• मर्यादा: सर्व निर्णयकर्ते विवेकी असतात हे गृहीतक नेहमी खरे नसते; भावना, विचारसरणी, अपूर्ण माहिती यांचा विचार अपुरा; वास्तव राजकारण गणितीय सूत्रांत बसवणे कठीण.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अर्थ सांगून त्याचे स्वरूप व महत्त्व सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वास्तववादी सिद्धांत म्हणजे काय? मॉर्गेन्थाऊच्या राजकीय वास्तववादाच्या तत्त्वांची चर्चा करून या सिद्धांताचे मूल्यमापन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) खेळ सिद्धांत (Game Theory) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आंतरराष्ट्रीय संबंध व आंतरराष्ट्रीय राजकारण यातील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शून्य-बेरीज खेळ व कैद्यांची कोंडी (Prisoner's Dilemma) स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• A) राष्ट्रीय शक्ती :- अर्थ, स्वरूप आणि घटक.
• B) परराष्ट्र धोरण :- अर्थ, उद्दिष्टे आणि निर्धारक घटक

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – NATIONAL POWER AND FOREIGN POLICY: A) National Power:-Meaning, Nature and Elements.; B) Foreign Policy:-Meaning, Objectives and Determinants

अ) राष्ट्रीय शक्ती (National Power) : अर्थ, स्वरूप आणि घटक

राष्ट्रीय शक्तीचा अर्थ

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात प्रत्येक राष्ट्र आपले राष्ट्रीय हित (National Interest) साध्य करण्याचा प्रयत्न करते. त्यासाठी लागणाऱ्या क्षमतेला राष्ट्रीय शक्ती म्हणतात. सोप्या भाषेत, एखाद्या राष्ट्राने इतर राष्ट्रांच्या वर्तनावर आपल्या इच्छेनुसार प्रभाव टाकण्याची क्षमता म्हणजे राष्ट्रीय शक्ती होय.

• हान्स मॉर्गेन्थाऊ (Hans J. Morgenthau) : 'शक्ती म्हणजे माणसाचे इतर माणसांच्या मनावर व कृतींवर असलेले नियंत्रण.' त्यांचा 'Politics Among Nations' हा ग्रंथ या विषयावरील महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो.
• साधारण अर्थ : बळ, दबाव, मन वळवणे किंवा प्रलोभन यांच्या आधारे इतर राष्ट्रांना आपल्या इच्छेनुसार वागायला लावण्याची क्षमता म्हणजे राष्ट्रीय शक्ती.

राष्ट्रीय शक्तीचे स्वरूप (Nature)

1. सापेक्ष (Relative) : शक्ती नेहमी इतर राष्ट्रांच्या तुलनेत मोजली जाते. एखादे राष्ट्र एका राष्ट्रापेक्षा बलवान, तर दुसऱ्यापेक्षा दुर्बल असू शकते.
2. गतिशील (Dynamic) : शक्ती कायम स्थिर नसते; युद्ध, आर्थिक प्रगती, तंत्रज्ञान यांमुळे ती बदलते. उदा. दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटनची शक्ती घटली.
3. साधन व साध्य दोन्ही : शक्ती राष्ट्रीय हित साधण्याचे साधन आहे, तसेच अनेक राष्ट्रे शक्ती वाढवणे हेच ध्येय मानतात.
4. बहुआयामी : लष्करी, आर्थिक, राजकीय, सांस्कृतिक अशा अनेक घटकांचा तिच्यात समावेश होतो.
5. प्रत्यक्ष व संभाव्य शक्ती : प्रत्यक्ष वापरात असलेली शक्ती आणि भविष्यात वापरता येणारी सुप्त शक्ती असे दोन प्रकार.
6. कठोर व सौम्य शक्ती : जोसेफ नाय (Joseph Nye) यांनी लष्करी-आर्थिक दबावाला कठोर शक्ती (Hard Power) आणि संस्कृती, मूल्ये, आकर्षण यांना सौम्य शक्ती (Soft Power) म्हटले. उदा. भारताचा योग, चित्रपट, संस्कृती.

राष्ट्रीय शक्तीचे घटक (Elements)

मॉर्गेन्थाऊ यांनी राष्ट्रीय शक्तीचे घटक सांगितले असून त्यांचे मूर्त (Tangible) व अमूर्त (Intangible) असे वर्गीकरण केले जाते.

• भूगोल : आकार, स्थान, हवामान, नैसर्गिक सीमा. उदा. हिमालयामुळे भारताला नैसर्गिक संरक्षण मिळाले.
• नैसर्गिक साधनसंपत्ती : खनिजे, तेल, अन्नधान्य, पाणी. उदा. पश्चिम आशियातील तेलसंपन्न राष्ट्रांचे महत्त्व.
• औद्योगिक क्षमता : उद्योग व तंत्रज्ञान हे आधुनिक शक्तीचा कणा आहेत.
• लष्करी सज्जता : सैन्यसंख्या, शस्त्रास्त्रे, आधुनिक तंत्रज्ञान, अण्वस्त्र क्षमता.
• लोकसंख्या : केवळ संख्या नव्हे तर शिक्षित, कुशल व निरोगी लोकसंख्या महत्त्वाची.
• राष्ट्रीय चारित्र्य व मनोबल : संकटकाळी जनतेची एकजूट, देशभक्ती व सरकारला पाठिंबा.
• राजनय : मॉर्गेन्थाऊ यांनी राजनयाला राष्ट्रीय शक्तीचा सर्वांत महत्त्वाचा घटक मानले.
• शासनाची गुणवत्ता : स्थिर, कार्यक्षम व लोकाभिमुख शासन शक्ती वाढवते.

ब) परराष्ट्र धोरण (Foreign Policy) : अर्थ, उद्दिष्टे आणि निर्धारक घटक

परराष्ट्र धोरणाचा अर्थ

एखादे राष्ट्र इतर राष्ट्रांशी व आंतरराष्ट्रीय संस्थांशी संबंध ठेवताना जी तत्त्वे, निर्णय व कृतींची दिशा ठरवते त्याला परराष्ट्र धोरण म्हणतात. राष्ट्रीय हित साध्य करणे हा त्याचा मुख्य हेतू असतो.

• जॉर्ज मॉडेल्स्की (George Modelski) : इतर राष्ट्रांच्या वर्तनात बदल घडवण्यासाठी आणि स्वतःच्या कृती आंतरराष्ट्रीय वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी समाजाने विकसित केलेली कृतींची व्यवस्था म्हणजे परराष्ट्र धोरण.
• जोसेफ फ्रँकेल (Joseph Frankel) : परराष्ट्र धोरण म्हणजे इतर राष्ट्रांशी असलेल्या संबंधांसंबंधीचे निर्णय व कृती.

परराष्ट्र धोरणाची उद्दिष्टे (Objectives)

1. राष्ट्रीय सुरक्षा : सीमांचे रक्षण, सार्वभौमत्व व प्रादेशिक अखंडता टिकवणे.
2. राष्ट्रीय हिताचे संवर्धन : राजकीय, आर्थिक व सामरिक हित साधणे.
3. आर्थिक विकास : व्यापार, गुंतवणूक, तंत्रज्ञान व परकीय मदत मिळवणे.
4. जागतिक शांतता : युद्ध टाळून सहकार्य वाढवणे. उदा. भारताची पंचशील (1954) तत्त्वे.
5. प्रतिष्ठा वाढवणे : जागतिक व्यासपीठावर राष्ट्राचा मान व प्रभाव वाढवणे.
6. विचारसरणीचा प्रसार : लोकशाही, साम्यवाद इ. विचारांचा प्रसार (शीतयुद्धकाळात अमेरिका व सोव्हिएत संघ).
7. मित्रराष्ट्रे मिळवणे : करार व आघाड्यांद्वारे पाठिंबा मिळवणे.

परराष्ट्र धोरणाचे निर्धारक घटक (Determinants)

• भूगोल : नेपोलियनच्या मते राष्ट्राचे परराष्ट्र धोरण त्याच्या भूगोलावरून ठरते, असे म्हटले जाते.
• इतिहास व संस्कृती : भारताचा वसाहतवादविरोध व शांततावादी परंपरा परराष्ट्र धोरणात दिसते.
• नेतृत्व : पं. जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने अलिप्ततावाद (Non-Alignment) स्वीकारला.
• आंतरराष्ट्रीय वातावरण : शीतयुद्धकाळातील द्विध्रुवीय जग व नंतरचे जागतिकीकरण यांचा धोरणावर परिणाम झाला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) राष्ट्रीय शक्ती म्हणजे काय? राष्ट्रीय शक्तीचे स्वरूप स्पष्ट करून तिच्या घटकांची सविस्तर चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) परराष्ट्र धोरणाची व्याख्या देऊन त्याची उद्दिष्टे व निर्धारक घटक स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राष्ट्रीय शक्तीचे मूर्त व अमूर्त घटक यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कठोर शक्ती (Hard Power) व सौम्य शक्ती (Soft Power) स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) परराष्ट्र धोरणाचे अंतर्गत निर्धारक घटक यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• B) सत्ता संतुलन (Balance of Power) :- अर्थ, प्रकार आणि तंत्रे.
• C) सामूहिक सुरक्षा (Collective Security) :- अर्थ, स्वरूप आणि मूलभूत तत्त्वे

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – BALANCE OF POWER AND COLLECTIVE SECURITY: B) Balance of Power:-Meaning, Types and Techniques.; C) Collective Security:-Meaning, Nature and Basic Principles

ब) सत्ता संतुलन (Balance of Power) : अर्थ, प्रकार आणि तंत्रे

१. सत्ता संतुलनाचा अर्थ

आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील ही सर्वात जुनी संकल्पना आहे. सत्ता संतुलन म्हणजे राष्ट्रांमध्ये सत्तेची अशी समतोल विभागणी, की कोणतेही एक राष्ट्र किंवा राष्ट्रगट इतके प्रबळ होणार नाही की तो इतर राष्ट्रांवर आपली इच्छा लादू शकेल. एखादे राष्ट्र जास्त शक्तिशाली होऊ लागले, तर इतर राष्ट्रे एकत्र येऊन त्याला रोखतात. त्यामुळे समतोल टिकून राहतो.

२. सत्ता संतुलनाचे स्वरूप / वैशिष्ट्ये

• गतिशील संकल्पना : संतुलन कायम बदलत असते. ते स्थिर नसते.
• राष्ट्रहितावर आधारित : प्रत्येक राष्ट्र स्वतःच्या सुरक्षेसाठी संतुलनाचा उपयोग करते.
• शांततेचे साधन : युद्ध टाळणे आणि राष्ट्रांचे स्वातंत्र्य टिकवणे हे त्याचे उद्दिष्ट असते.
• युद्धाचीही शक्यता : संतुलन टिकवण्यासाठी प्रसंगी युद्धही केले जाते.
• मोठ्या राष्ट्रांची भूमिका : संतुलन प्रामुख्याने महासत्तांमध्ये चालते.

३. सत्ता संतुलनाचे प्रकार

1. साधे किंवा द्विपक्षीय संतुलन (Simple Balance) : दोन राष्ट्रे किंवा दोन गटांमधील संतुलन. उदा. शीतयुद्ध काळातील अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील द्विध्रुवीय (Bipolar) संतुलन.
2. गुंतागुंतीचे किंवा बहुपक्षीय संतुलन (Multiple/Complex Balance) : अनेक राष्ट्रांमधील संतुलन. उदा. १९ व्या शतकातील युरोपमधील बहुध्रुवीय (Multipolar) व्यवस्था.
3. प्रादेशिक संतुलन (Local/Regional Balance) : एखाद्या विशिष्ट प्रदेशापुरते संतुलन. उदा. दक्षिण आशिया, पश्चिम आशिया.
4. जागतिक संतुलन (Global Balance) : संपूर्ण जगाच्या पातळीवरील महासत्तांमधील संतुलन.

४. सत्ता संतुलनाची तंत्रे (Techniques)

• नुकसानभरपाई / भरपाई (Compensation) : एखाद्या राष्ट्राला प्रदेश मिळाल्यास इतर राष्ट्रांनाही तेवढाच प्रदेश देऊन समतोल राखणे. उदा. १८ व्या शतकात पोलंडची झालेली फाळणी.
• युती आणि प्रतियुती (Alliances and Counter-Alliances) : शक्तिशाली राष्ट्राविरुद्ध इतर राष्ट्रांनी गट तयार करणे. उदा. नाटो (NATO, १९४९) विरुद्ध वॉर्सा करार (Warsaw Pact, १९५५).
• शस्त्रास्त्रवाढ आणि निःशस्त्रीकरण (Armaments and Disarmament) : लष्करी ताकद वाढवून संतुलन साधणे किंवा परस्पर करारांनी शस्त्रे कमी करणे.
• हस्तक्षेप (Intervention) : दुसऱ्या राष्ट्राच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करून आपल्या बाजूने सत्ता झुकवणे.
• फोडा आणि राज्य करा (Divide and Rule) : प्रतिस्पर्धी गटात फूट पाडून त्याला दुर्बल करणे.
• मध्यवर्ती / बफर राज्ये (Buffer States) : दोन प्रबळ राष्ट्रांमध्ये लहान तटस्थ राज्य ठेवून थेट संघर्ष टाळणे.
• संतुलनधारक (Holder of the Balance / Balancer) : जे राष्ट्र दुर्बल बाजूला पाठिंबा देऊन संतुलन टिकवते. उदा. इतिहासात युरोपमध्ये ब्रिटनने ही भूमिका बजावली.

क) सामूहिक सुरक्षा (Collective Security) : अर्थ, स्वरूप आणि मूलभूत तत्त्वे

१. सामूहिक सुरक्षेचा अर्थ

सामूहिक सुरक्षा म्हणजे एखाद्या राष्ट्रावर झालेले आक्रमण हे सर्व राष्ट्रांवरील आक्रमण समजून सर्व राष्ट्रांनी मिळून आक्रमकाविरुद्ध कारवाई करणे. "एक सर्वांसाठी आणि सर्व एकासाठी" हे त्याचे सूत्र आहे. पहिल्या महायुद्धानंतर राष्ट्रसंघ (League of Nations) आणि दुसऱ्या महायुद्धानंतर संयुक्त राष्ट्रसंघ (UNO) यांनी ही व्यवस्था स्वीकारली. राष्ट्रसंघाच्या करारातील कलम १६ मध्ये आक्रमकाविरुद्ध निर्बंधांची तरतूद होती. संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेच्या प्रकरण ७ (Chapter VII) मध्ये सुरक्षा परिषदेला सामूहिक कारवाईचे अधिकार दिले आहेत.

२. सामूहिक सुरक्षेचे स्वरूप

• सार्वत्रिक व्यवस्था : ती ठराविक गटापुरती नसून सर्व राष्ट्रांसाठी असते.
• प्रतिबंधात्मक : आक्रमणाची भीती दाखवून युद्ध रोखणे हा मुख्य हेतू असतो.
• संस्थात्मक आणि कायदेशीर : ही व्यवस्था आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि करारांवर आधारित असते.
• सध्याची स्थिती टिकवणे (Status Quo) : विद्यमान सीमा आणि सार्वभौमत्वाचे रक्षण केले जाते.
• सक्तीचे उपाय : आर्थिक निर्बंध, राजनैतिक बहिष्कार आणि गरज पडल्यास लष्करी कारवाई केली जाते.

३. मूलभूत तत्त्वे

1. शांतता अविभाज्य आहे : जगातील कोठेही झालेले आक्रमण सर्वांच्या शांततेला धोका ठरते.
2. सामूहिक जबाबदारी : प्रत्येक राष्ट्राने आक्रमकाविरुद्ध कारवाईत सहभागी व्हावे.
3. आक्रमकाची स्पष्ट ओळख : आक्रमक कोण आहे हे निःपक्षपणे ठरवता आले पाहिजे.
4. प्रचंड सामूहिक शक्ती : सर्व राष्ट्रांची एकत्रित ताकद आक्रमकापेक्षा खूप जास्त असावी.
5. निर्बंधांचा वापर : प्रथम आर्थिक आणि राजनैतिक निर्बंध, नंतर लष्करी कारवाई.
6. राष्ट्रांची प्रामाणिक इच्छा : सदस्य राष्ट्रांनी स्वहितापेक्षा जागतिक शांततेला प्राधान्य द्यावे.

उदाहरणे : कोरिया युद्ध (१९५०) मध्ये संयुक्त राष्ट्रांची कारवाई, तसेच इराकने कुवेतवर आक्रमण केल्यानंतर १९९०-९१ मधील आखाती युद्धातील कारवाई.

४. सत्ता संतुलन आणि सामूहिक सुरक्षा : तुलना

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सत्ता संतुलन म्हणजे काय? सत्ता संतुलनाचे विविध प्रकार आणि तंत्रे सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सामूहिक सुरक्षेचा अर्थ सांगून तिचे स्वरूप आणि मूलभूत तत्त्वे यांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सत्ता संतुलनाची तंत्रे म्हणून युती व प्रतियुती आणि भरपाई यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संतुलनधारक (Holder of the Balance) यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सत्ता संतुलन आणि सामूहिक सुरक्षा यांतील फरक स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• A) जागतिक दहशतवाद :- अर्थ, कारणे आणि तंत्रे.
• B) मानवी हक्क :- अर्थ, स्वरूप आणि महत्त्व.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – GLOBAL TERRORISM AND HUMAN RIGHTS: A) Global Terrorism:-Meaning, Causes and Techniques.; B) Human Rights:-Meaning, Nature and Importance.

A) जागतिक दहशतवाद (Global Terrorism) : अर्थ, कारणे आणि तंत्रे

1. दहशतवादाचा अर्थ

दहशतवाद (Terrorism) म्हणजे राजकीय, धार्मिक किंवा वैचारिक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी सामान्य नागरिकांविरुद्ध हिंसाचाराचा किंवा हिंसेच्या धमकीचा नियोजनबद्ध वापर करणे होय. समाजात भीती आणि असुरक्षितता निर्माण करून सरकारवर दबाव आणणे, हा त्यामागील मुख्य हेतू असतो. ज्या दहशतवादी कारवाया एका देशापुरत्या मर्यादित न राहता अनेक देशांत पसरतात आणि ज्यांचे जाळे आंतरराष्ट्रीय असते, त्यांना जागतिक दहशतवाद म्हणतात.

2. दहशतवादाची वैशिष्ट्ये

• हिंसेचा वापर : नियोजनबद्ध व अचानक हिंसा.
• भीती निर्माण करणे : मनोवैज्ञानिक दहशत हे मुख्य शस्त्र.
• निरपराध नागरिक लक्ष्य : सामान्य लोक, सार्वजनिक ठिकाणे.
• राजकीय / वैचारिक उद्दिष्ट : केवळ गुन्हेगारी नव्हे, तर विशिष्ट उद्देश.
• गुप्त संघटना व आंतरराष्ट्रीय जाळे.
• प्रसिद्धीची इच्छा : माध्यमांचा वापर करून आपला संदेश पसरविणे.

उदाहरणे : 11 सप्टेंबर 2001 रोजी अमेरिकेवरील हल्ला (9/11), 26 नोव्हेंबर 2008 रोजी मुंबईवरील हल्ला (26/11).

3. जागतिक दहशतवादाची कारणे

1. राजकीय कारणे : स्वतंत्र राष्ट्राची मागणी, फुटीरतावाद, सत्तेविरुद्ध असंतोष.
2. धार्मिक मूलतत्त्ववाद : धर्माचा चुकीचा अर्थ लावून तरुणांची माथी भडकविणे.
3. वांशिक व सांस्कृतिक संघर्ष : अल्पसंख्याक गटांवरील अन्यायाची भावना.
4. आर्थिक कारणे : दारिद्र्य, बेरोजगारी, आर्थिक विषमता यामुळे तरुण दहशतवादाकडे आकर्षित होतात.
5. राज्य-पुरस्कृत दहशतवाद (State-sponsored Terrorism) : काही राष्ट्रे शत्रूराष्ट्राला कमकुवत करण्यासाठी दहशतवादी गटांना पैसा, शस्त्रे व आश्रय देतात.
6. शस्त्रास्त्रांची सहज उपलब्धता : बेकायदेशीर शस्त्रव्यापार.
7. जागतिकीकरण व तंत्रज्ञान : इंटरनेट, सोशल मीडिया, जलद प्रवास यामुळे संघटन व प्रचार सोपा झाला.
8. महासत्तांचे हस्तक्षेप व प्रादेशिक युद्धे : अस्थिर प्रदेशांत दहशतवादी गटांना वाढीस वाव मिळतो.

4. दहशतवादाची तंत्रे (Techniques)

5. दहशतवादविरोधी उपाय (थोडक्यात)

• आंतरराष्ट्रीय सहकार्य व गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण.
• संयुक्त राष्ट्रांची जागतिक दहशतवादविरोधी रणनीती (2006).
• दहशतवादी निधी पुरवठा रोखणे.
• भारतात बेकायदेशीर कृत्ये प्रतिबंधक कायदा (UAPA) सारखे कायदे (नवीन सुधारणा तपासाव्यात).
• शिक्षण, रोजगार व सामाजिक न्यायाद्वारे मूळ कारणे दूर करणे.

B) मानवी हक्क (Human Rights) : अर्थ, स्वरूप आणि महत्त्व

1. मानवी हक्कांचा अर्थ

मानवी हक्क म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला केवळ 'माणूस' म्हणून जन्मतःच प्राप्त होणारे मूलभूत हक्क होत. जात, धर्म, वंश, लिंग, भाषा, राष्ट्रीयत्व असा कोणताही भेद न करता हे हक्क सर्वांना समानपणे लागू होतात. जगण्याचा हक्क, स्वातंत्र्य, समानता, प्रतिष्ठा, शिक्षण इत्यादी हक्कांचा यात समावेश होतो.

2. मानवी हक्कांचे स्वरूप (Nature)

• वैश्विक (Universal) : जगातील सर्व माणसांना लागू.
• जन्मसिद्ध व अविभाज्य (Inalienable) : कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही.
• अविभाज्य व परस्परावलंबी (Indivisible & Interdependent) : एका हक्काशिवाय दुसरा पूर्ण होत नाही.
• समानतेवर आधारित : कोणताही भेदभाव नाही.
• मानवी प्रतिष्ठेशी निगडित : व्यक्तीच्या सन्मानाचे रक्षण.
• गतिशील (Dynamic) : काळानुसार नवे हक्क (पर्यावरण, विकास) जोडले जातात.
• अमर्याद नव्हेत : राष्ट्रीय सुरक्षा, सार्वजनिक सुव्यवस्था यासाठी वाजवी मर्यादा.
• राज्याची जबाबदारी : हक्कांचे रक्षण करणे हे शासनाचे कर्तव्य.

3. मानवी हक्कांच्या पिढ्या

4. मानवी हक्कांचे महत्त्व

1. मानवी प्रतिष्ठेचे रक्षण : व्यक्तीला सन्मानाने जगता येते.
2. व्यक्तिमत्त्व विकास : स्वातंत्र्य व संधीमुळे सर्वांगीण विकास.
3. लोकशाहीचा पाया : हक्कांशिवाय लोकशाही अर्थहीन.
4. शासनाच्या मनमानीवर नियंत्रण : सत्तेचा गैरवापर रोखला जातो.
5. दुर्बल घटकांचे संरक्षण : महिला, बालके, अल्पसंख्याक, आदिवासी, दिव्यांग.
6. सामाजिक न्याय व समता : भेदभाव दूर होतो.
7. जागतिक शांतता : हक्कांचा आदर झाल्यास संघर्ष व दहशतवाद कमी होतो.
8. आंतरराष्ट्रीय सहकार्य : सर्व राष्ट्रांसाठी समान मानके.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिक दहशतवाद म्हणजे काय? जागतिक दहशतवादाची कारणे आणि तंत्रे सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मानवी हक्कांचा अर्थ सांगून त्यांचे स्वरूप आणि महत्त्व विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : दहशतवादाची तंत्रे (सायबर दहशतवाद व आत्मघातकी हल्ले).
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा (UDHR) 1948.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राज्य-पुरस्कृत दहशतवाद म्हणजे काय? थोडक्यात स्पष्ट करा.