तुलनात्मक शासन आणि राजकारण (ब्रिटन व अमेरिकेचे शासन आणि राजकारण) (Comparative Government and Politics (Government and Politics of U.K. & U.S.A.)) UGPO5MM11

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• अ) तुलनात्मक राजकारण :- अर्थ, स्वरूप, व्याप्ती आणि महत्त्व
• ब) संविधानाची वैशिष्ट्ये :- ब्रिटन (U.K.) व अमेरिकेच्या (U.S.A.) संविधानाची ठळक वैशिष्ट्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – COMPARATIVE POLITICS & CONSTITUTIONS: A) Comparative Politics :- Meaning, nature, scope and significance; B) Features of Constitution: - Salient features of Constitution of U.K. & U.S.A.

अ) तुलनात्मक राजकारण (Comparative Politics) : अर्थ, स्वरूप, व्याप्ती आणि महत्त्व

१. अर्थ व व्याख्या

विविध देशांतील शासनसंस्था, राजकीय संस्था, राजकीय प्रक्रिया आणि राजकीय वर्तन यांचा परस्परांशी तुलना करून केलेला अभ्यास म्हणजे तुलनात्मक राजकारण. यातून साम्य, फरक आणि त्यामागील कारणे शोधली जातात. तुलना करून सामान्य नियम किंवा सिद्धांत मांडणे हा त्याचा मुख्य उद्देश आहे.

• ॲरिस्टॉटल (Aristotle) यांनी अनेक राज्यघटनांचा तुलनात्मक अभ्यास केला. म्हणून त्यांना तुलनात्मक राजकारणाचे जनक मानले जाते.
• ई. ए. फ्रीमन (E. A. Freeman) : तुलनात्मक राजकारण म्हणजे विविध प्रकारच्या शासनांचे व राजकीय संस्थांचे तुलनात्मक विश्लेषण होय.
• गॅब्रिएल आल्मंड (Gabriel Almond) यांनी राजकीय व्यवस्था (Political System), राजकीय संस्कृती आणि संरचनात्मक-कार्यात्मक दृष्टिकोन (Structural-Functional Approach) यांद्वारे या शास्त्राला आधुनिक रूप दिले.

२. स्वरूप (Nature)

• वैज्ञानिक व अनुभवाधिष्ठित (Empirical) : निरीक्षण, आकडेवारी आणि तथ्यांवर आधारित अभ्यास केला जातो.
• विश्लेषणात्मक : केवळ वर्णन न करता कारणे व परिणाम यांचे विश्लेषण केले जाते.
• आंतरविद्याशाखीय (Inter-disciplinary) : समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र, इतिहास यांची मदत घेतली जाते.
• मूल्यनिरपेक्ष (Value-free) : वैयक्तिक पूर्वग्रह टाळून तटस्थ अभ्यासावर भर दिला जातो.
• अनौपचारिक घटकांचा अभ्यास : पक्ष, दबाव गट, अभिजन वर्ग, जनमत यांचा विचार केला जातो.
• व्यापक दृष्टी : पाश्चात्त्य देशांसोबत विकसनशील (आशिया, आफ्रिका, लॅटिन अमेरिका) देशांचाही अभ्यास केला जातो.

३. व्याप्ती (Scope)

1. राज्यघटना आणि शासनसंस्था (कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायमंडळ)
2. राजकीय पक्ष, दबाव गट आणि निवडणूक प्रक्रिया
3. राजकीय संस्कृती (Political Culture) आणि राजकीय सामाजिकीकरण (Political Socialization)
4. राजकीय विकास, आधुनिकीकरण आणि राजकीय सहभाग
5. राजकीय अभिजन, नोकरशाही आणि सत्तासंबंध
6. राजकीय व्यवस्थांची कार्ये : हितसंबंधांची मांडणी, नियमनिर्मिती इत्यादी

४. महत्त्व (Significance)

• विविध शासनपद्धतींचे गुण-दोष समजतात.
• चांगल्या संस्था स्वीकारण्यास मदत होते. उदा. भारताने ब्रिटनकडून संसदीय पद्धत आणि अमेरिकेकडून न्यायालयीन पुनर्विलोकनाची संकल्पना घेतली.
• राजकीय सिद्धांत मांडण्यास आणि भविष्याचा अंदाज घेण्यास उपयुक्त ठरते.
• आंतरराष्ट्रीय सामंजस्य व परराष्ट्र धोरण समजण्यास मदत होते.
• स्वतःच्या देशाच्या व्यवस्थेतील त्रुटी ओळखून सुधारणा सुचवता येतात.

ब) राज्यघटनेची वैशिष्ट्ये : इंग्लंड (U.K.) व अमेरिका (U.S.A.) यांच्या घटनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

१. इंग्लंडच्या (U.K.) घटनेची वैशिष्ट्ये

• अलिखित घटना (Unwritten Constitution) : एकाच दस्तऐवजात संपूर्ण घटना नाही. ती ऐतिहासिक उत्क्रांतीतून विकसित झाली आहे.
• स्रोत : मॅग्ना कार्टा (१२१५), हक्कांची याचिका (Petition of Right, १६२८), हक्कांचा कायदा (Bill of Rights, १६८९), ॲक्ट ऑफ सेटलमेंट (१७०१), संसद कायदे (१९११ व १९४९), न्यायालयीन निर्णय, संकेत (Conventions) आणि विधिज्ञांचे ग्रंथ.
• लवचीक (Flexible) : संसद साध्या बहुमताने घटनात्मक बदल करू शकते. घटनात्मक व सामान्य कायद्यात फरक नाही.
• संसदेचे सार्वभौमत्व (Parliamentary Sovereignty) : ए. व्ही. डायसी (A. V. Dicey) यांच्या मते संसद कोणताही कायदा करू किंवा रद्द करू शकते.
• घटनात्मक राजेशाही (Constitutional Monarchy) : राजा/राणी नामधारी प्रमुख असतात. प्रत्यक्ष सत्ता मंत्रिमंडळाकडे असते.
• संसदीय शासनपद्धती : मंत्रिमंडळ हाउस ऑफ कॉमन्सला सामूहिकरीत्या जबाबदार असते. पंतप्रधान हा मंत्रिमंडळाचा प्रमुख असतो.
• एकात्म शासन (Unitary) : सत्ता केंद्राकडे असते. मात्र १९९० च्या दशकाच्या अखेरपासून स्कॉटलंड, वेल्स व उत्तर आयर्लंडला सत्ता हस्तांतरण (Devolution) झाले आहे.
• कायद्याचे राज्य (Rule of Law) : डायसी यांनी मांडलेले हे तत्त्व आहे. त्यानुसार कायद्यापुढे सर्व समान आहेत.
• संकेतांचे महत्त्व : अनेक महत्त्वाच्या पद्धती लिखित कायद्यावर नव्हे, तर परंपरांवर चालतात.
• द्विगृही संसद : हाउस ऑफ कॉमन्स (निर्वाचित) आणि हाउस ऑफ लॉर्ड्स (अनिर्वाचित).

२. अमेरिकेच्या (U.S.A.) घटनेची वैशिष्ट्ये

• लिखित व संक्षिप्त घटना : घटना १७८७ मध्ये फिलाडेल्फिया परिषदेत तयार झाली आणि १७८९ पासून अमलात आली. मूळ घटनेत फक्त ७ कलमे (Articles) आहेत. ती जगातील सर्वांत जुन्या लिखित घटनांपैकी एक आहे.
• ताठर (Rigid) : कलम ५ नुसार दुरुस्तीची प्रक्रिया अवघड आहे. आतापर्यंत २७ दुरुस्त्या झाल्या आहेत (उपलब्ध नवीन माहितीनुसार; विद्यार्थ्यांनी तपासून घ्यावे).
• संघराज्य (Federal) : केंद्र (संघ) व घटकराज्ये यांच्यात सत्ताविभाजन आहे. उर्वरित अधिकार राज्यांकडे आहेत.
• अध्यक्षीय शासनपद्धती (Presidential System) : राष्ट्राध्यक्ष हा वास्तविक प्रमुख असतो. त्याचा कार्यकाळ निश्चित (४ वर्षे) असतो आणि तो काँग्रेसला जबाबदार नसतो.
• सत्ताविभाजन (Separation of Powers) : मॉन्टेस्क्यू (Montesquieu) यांच्या तत्त्वानुसार कायदेमंडळ (काँग्रेस), कार्यकारी (राष्ट्राध्यक्ष) व न्यायमंडळ (सर्वोच्च न्यायालय) वेगळे आहेत.
• नियंत्रण व संतुलन (Checks and Balances) : उदा. राष्ट्राध्यक्षाचा नकाराधिकार (Veto), नियुक्त्या व करारांना सिनेटची मान्यता, महाभियोग (Impeachment).
• न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review) : मार्बरी विरुद्ध मॅडिसन (१८०३) या खटल्यापासून हे तत्त्व रूढ झाले. घटनाविरोधी कायदा न्यायालय रद्द करू शकते.
• हक्कांचा जाहीरनामा (Bill of Rights) : पहिल्या १० दुरुस्त्यांद्वारे (१७९१) नागरिकांना मूलभूत हक्क मिळाले.
• लोकसार्वभौमत्व व प्रजासत्ताक : प्रास्ताविकेची सुरुवात 'We the People' ने होते. राष्ट्रप्रमुख निर्वाचित असतो.
• घटनेचे सर्वश्रेष्ठत्व : घटना हा देशाचा सर्वोच्च कायदा आहे. दुहेरी नागरिकत्व (संघ व राज्य) हेही वैशिष्ट्य आहे.

३. तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) तुलनात्मक राजकारणाचा अर्थ सांगून त्याचे स्वरूप, व्याप्ती आणि महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) इंग्लंड व अमेरिकेच्या राज्यघटनेच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांची तुलनात्मक चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : इंग्लंडमधील संसदेचे सार्वभौमत्व.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : अमेरिकेतील सत्ताविभाजन आणि नियंत्रण व संतुलन.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : इंग्लंडच्या घटनेचे स्रोत.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• अ) राजकीय संस्कृती (Political Culture) :- ब्रिटन व अमेरिकेची राजकीय संस्कृती
• ब) कार्यकारी मंडळ :- ब्रिटन व अमेरिकेतील कार्यकारी मंडळाची रचना, अधिकार व कार्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – POLITICAL CULTURE & EXECUTIVE: A) Political Culture: - Political Culture of U. K. & U. S. A.; B) Executive: - Composition, Power & Functions of the Executive in U.K. & U.S.A.

A) राजकीय संस्कृती : यू.के. (U.K.) व यू.एस.ए. (U.S.A.) ची राजकीय संस्कृती

राजकीय संस्कृतीचा अर्थ

राजकीय संस्कृती (Political Culture) म्हणजे एखाद्या देशातील नागरिकांच्या राजकीय व्यवस्थेबद्दलच्या श्रद्धा, मूल्ये, दृष्टिकोन, भावना व वर्तनपद्धतींचा एकत्रित संच होय. ही संकल्पना गॅब्रिएल आल्मंड (Gabriel Almond) यांनी लोकप्रिय केली. आल्मंड व सिडनी व्हर्बा (Sidney Verba) यांनी The Civic Culture (1963) या ग्रंथात राजकीय संस्कृतीचे तीन प्रकार सांगितले.

• संकुचित संस्कृती (Parochial Culture): नागरिकांना राजकीय व्यवस्थेची फारशी जाणीव नसते.
• प्रजा संस्कृती (Subject Culture): नागरिक शासनाचे आदेश पाळतात, पण सक्रिय सहभाग कमी असतो.
• सहभागी संस्कृती (Participant Culture): नागरिक जागरूक असून राजकारणात सक्रिय सहभाग घेतात.

आल्मंड-व्हर्बा यांच्या मते ब्रिटन व अमेरिका येथे नागरी संस्कृती (Civic Culture) आढळते, म्हणजे प्रजा व सहभागी संस्कृतीचे संतुलित मिश्रण.

यू.के. च्या राजकीय संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

1. परंपरा व सातत्य: ब्रिटिश व्यवस्था क्रांतीऐवजी हळूहळू विकसित झाली. जुन्या संस्था (राजेशाही, हाऊस ऑफ लॉर्ड्स) आजही टिकून आहेत.
2. क्रमिक बदल (Gradualism): बदल शांततेने व टप्प्याटप्प्याने स्वीकारण्याची वृत्ती.
3. आदरभाव (Deference): वॉल्टर बॅजहॉट (Walter Bagehot) यांनी ब्रिटिश समाजाला 'आदरभावी राष्ट्र' म्हटले. राजसत्ता व प्रस्थापित संस्थांबद्दल आदर.
4. व्यवहारवाद (Pragmatism): तत्त्वज्ञानापेक्षा व्यवहार्य उपायांना महत्त्व.
5. सर्वसंमती (Consensus): मूलभूत राजकीय मूल्यांवर पक्षांमध्ये व्यापक एकमत.
6. कायद्याचे राज्य (Rule of Law) व संकेत (Conventions): अलिखित संविधान असूनही संकेतांचे काटेकोर पालन.
7. एकजिनसीपणा: पारंपरिकरीत्या एकजिनसी समाज, मात्र स्कॉटलंड, वेल्स, उत्तर आयर्लंड यांच्या प्रादेशिक अस्मिता व स्थलांतरितांमुळे विविधता वाढत आहे.
8. वर्गाधारित राजकारण: पूर्वी मतदानावर सामाजिक वर्गाचा मोठा प्रभाव होता; आज तो काहीसा कमी झाला आहे.

यू.एस.ए. च्या राजकीय संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

1. स्वातंत्र्य (Liberty): व्यक्तिस्वातंत्र्य हे सर्वोच्च मूल्य मानले जाते.
2. व्यक्तिवाद (Individualism): व्यक्तीचे प्रयत्न व स्वावलंबन यावर भर.
3. संधीची समानता (Equality of Opportunity): 'अमेरिकन ड्रीम' - कष्टाने कोणीही प्रगती करू शकतो ही भावना.
4. संविधानवाद (Constitutionalism): लिखित संविधानाबद्दल अत्यंत आदर.
5. शासनाबद्दल अविश्वास: मर्यादित शासन, सत्ताविभाजन व नियंत्रण-संतुलन (Checks and Balances) यांना पाठिंबा.
6. विविधता: स्थलांतरितांचा देश - 'मेल्टिंग पॉट' (Melting Pot) संकल्पना.
7. सहभागी संस्कृती: निवडणुका, दबावगट, स्थानिक संस्था यांत सक्रिय सहभाग.
8. धर्म व देशभक्ती: सार्वजनिक जीवनात धर्म व राष्ट्रध्वजाबद्दल आदराला महत्त्व.

B) कार्यकारी मंडळ : यू.के. व यू.एस.ए. मधील रचना, अधिकार व कार्ये

1. यू.के. चे कार्यकारी मंडळ (संसदीय पद्धती)

ब्रिटनमध्ये नामधारी कार्यकारी (राजा/राणी - Crown) व वास्तविक कार्यकारी (पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ) असा भेद आहे. (नवीनतम उपलब्ध माहितीनुसार 2022 पासून राजा चार्ल्स तृतीय राष्ट्रप्रमुख आहेत; विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.)

राजसत्तेचे अधिकार: पंतप्रधानांची नियुक्ती, संसदेचे अधिवेशन बोलावणे व विसर्जन, विधेयकांना शाही संमती (Royal Assent), पदव्या व सन्मान देणे. हे सर्व अधिकार मंत्र्यांच्या सल्ल्याने वापरले जातात. बॅजहॉट यांच्या मते राजाचे तीन अधिकार: सल्ला घेतला जाण्याचा, प्रोत्साहन देण्याचा व इशारा देण्याचा.

पंतप्रधान (Prime Minister): हाऊस ऑफ कॉमन्समधील बहुमत पक्षाचा नेता. त्यांना 'समानांमध्ये प्रथम' (Primus inter pares) व 'मंत्रिमंडळरूपी कमानीचा मुख्य दगड' (Keystone of the Cabinet Arch) असे म्हटले जाते.

• मंत्रिमंडळाची निर्मिती व खातेवाटप
• मंत्रिमंडळ बैठकांचे अध्यक्षपद व समन्वय
• संसदेचे व पक्षाचे नेतृत्व
• राजसत्ता व मंत्रिमंडळ यांतील दुवा
• संसद विसर्जनाचा सल्ला, परराष्ट्र धोरणात प्रमुख भूमिका
• उच्च पदांवरील नियुक्त्या (Patronage)

मंत्रिमंडळ (Cabinet) ची वैशिष्ट्ये व कार्ये: मंत्री संसदेचे सदस्य असतात; सामूहिक जबाबदारी (Collective Responsibility); गोपनीयता; राजकीय एकजिनसीपणा. धोरणनिर्मिती, कायदेनिर्मितीचे नियंत्रण, प्रशासनावर देखरेख, अर्थसंकल्प व वित्तीय नियंत्रण ही प्रमुख कार्ये. बहुमतामुळे मंत्रिमंडळाचे वर्चस्व वाढल्याने रॅम्से म्यूर (Ramsay Muir) यांनी 'मंत्रिमंडळाची हुकूमशाही' (Cabinet Dictatorship) असे म्हटले.

2. यू.एस.ए. चे कार्यकारी मंडळ (अध्यक्षीय पद्धती)

अमेरिकी संविधानाच्या कलम 2 (Article II) नुसार कार्यकारी सत्ता राष्ट्राध्यक्षांकडे (President) असते. येथे नामधारी व वास्तविक प्रमुख एकच व्यक्ती आहे.

• पात्रता: जन्माने अमेरिकी नागरिक, किमान 35 वर्षे वय, किमान 14 वर्षे अमेरिकेत वास्तव्य.
• कार्यकाल: 4 वर्षे; 22 व्या घटनादुरुस्तीनुसार (1951) जास्तीत जास्त दोन वेळा निवड.
• निवड: अप्रत्यक्ष - निर्वाचक मंडळ (Electoral College) द्वारे; एकूण 538 मतांपैकी किमान 270 मते आवश्यक.
• पदच्युती: महाभियोग (Impeachment) - प्रतिनिधीगृह आरोप ठेवते, सिनेट 2/3 बहुमताने निर्णय देते.
• उपराष्ट्राध्यक्ष: सिनेटचे अध्यक्ष; अध्यक्षपद रिक्त झाल्यास अध्यक्ष बनतात.
• मंत्रिमंडळ: विभागप्रमुख (Secretaries) हे काँग्रेसचे सदस्य नसतात; ते सिनेटच्या संमतीने नियुक्त होऊन फक्त अध्यक्षांना जबाबदार असतात.

राष्ट्राध्यक्षांचे अधिकार व कार्ये:

1. कार्यकारी: कायद्यांची अंमलबजावणी; सिनेटच्या संमतीने उच्च अधिकाऱ्यांच्या नियुक्त्या; अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर करणे.
2. लष्करी: सशस्त्र दलांचे सरसेनापती (Commander-in-Chief).
3. परराष्ट्र: तह करणे (सिनेटच्या 2/3 संमतीने), राजदूत नेमणे, कार्यकारी करार (Executive Agreements).
4. कायदेविषयक: काँग्रेसला संदेश (State of the Union), नकाराधिकार (Veto) व पॉकेट व्हेटो; काँग्रेस 2/3 बहुमताने व्हेटो रद्द करू शकते.
5. न्यायविषयक: क्षमादान (संघीय गुन्ह्यांबाबत, महाभियोग वगळता), सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती (सिनेट संमतीने).
6. पक्षनेतृत्व व जनमत नेतृत्व.

तुलना : ब्रिटिश पंतप्रधान व अमेरिकी राष्ट्राध्यक्ष

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) राजकीय संस्कृती म्हणजे काय? यू.के. व यू.एस.ए. च्या राजकीय संस्कृतीची वैशिष्ट्ये सांगून त्यांची तुलना करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांची निवड पद्धती, अधिकार व कार्ये स्पष्ट करा. ब्रिटिश पंतप्रधानांशी त्यांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ब्रिटिश पंतप्रधानांचे स्थान व कार्ये यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ब्रिटिश मंत्रिमंडळाची सामूहिक जबाबदारी यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आल्मंड व व्हर्बा यांचे राजकीय संस्कृतीचे प्रकार स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• अ) राजकीय पक्ष :- ब्रिटन व अमेरिकेतील राजकीय पक्षांची वैशिष्ट्ये
• ब) कायदेमंडळ :- ब्रिटन व अमेरिकेतील कायदेमंडळाची रचना, अधिकार व कार्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – POLITICAL PARTIES & LEGISLATURE: A) Political Parties: - Characteristics of Political Parties in U.K. & U.S.A.; B) Legislative: - Composition, Powers and Functions of the Legislature in U.K. & U.S.A.

अ) राजकीय पक्ष : ब्रिटन (U.K.) व अमेरिका (U.S.A.) मधील राजकीय पक्षांची वैशिष्ट्ये

राजकीय पक्षाचा अर्थ : समान विचार, विचारसरणी व धोरणे असणाऱ्या लोकांचा संघटित गट, जो निवडणुकीद्वारे सत्ता मिळवून आपली धोरणे राबवण्याचा प्रयत्न करतो, त्याला राजकीय पक्ष (Political Party) म्हणतात. लोकशाहीत पक्ष हे जनता व सरकार यांच्यातील दुवा असतात.

1) ब्रिटनमधील राजकीय पक्षांची वैशिष्ट्ये

• द्विपक्ष पद्धती (Two-Party System) : ब्रिटनमध्ये मुख्यतः हुजूर पक्ष (Conservative Party) व मजूर पक्ष (Labour Party) हे दोन प्रमुख पक्ष आहेत. पूर्वी Whigs व Tories हे पक्ष होते. Liberal Democrats, Scottish National Party (SNP) असे इतर पक्षही आहेत, पण सत्ता साधारणपणे दोन प्रमुख पक्षांतच फिरते.
• विचारसरणीवर आधारित पक्ष : हुजूर पक्ष परंपरा, खाजगी उद्योग व बाजारव्यवस्थेचा समर्थक; मजूर पक्ष समाजवादी विचार, कामगार कल्याण व कल्याणकारी राज्याचा समर्थक.
• कडक पक्षशिस्त : सदस्यांनी पक्षाच्या आदेशानुसार (Whip) मतदान करणे अपेक्षित असते. पक्षशिस्त मोडणे गंभीर मानले जाते.
• केंद्रीकृत संघटना : पक्षाचे नेतृत्व मजबूत असते. बहुमत मिळालेल्या पक्षाचा नेता पंतप्रधान बनतो.
• मान्यताप्राप्त विरोधी पक्ष : विरोधी पक्षाला 'His Majesty's Loyal Opposition' असा अधिकृत दर्जा असतो. विरोधी पक्ष 'छाया मंत्रिमंडळ' (Shadow Cabinet) तयार करतो.
• कायमस्वरूपी व जनाधारित पक्ष : पक्ष वर्षभर सक्रिय असतात, वार्षिक परिषदा (Annual Conference) भरवतात. मजूर पक्षाचे कामगार संघटनांशी (Trade Unions) जवळचे संबंध आहेत.
• संसदीय शासनाशी सुसंगत : पक्षपद्धतीमुळे स्थिर सरकार व जबाबदार शासन निर्माण होते.

2) अमेरिकेतील राजकीय पक्षांची वैशिष्ट्ये

• द्विपक्ष पद्धती : डेमोक्रॅटिक पक्ष (Democratic Party) व रिपब्लिकन पक्ष (Republican Party) हे दोन प्रमुख पक्ष. रिपब्लिकन पक्षाची स्थापना 1854 मध्ये झाली. तिसरे पक्ष अस्तित्वात असले तरी ते प्रभावी ठरत नाहीत.
• विचारसरणीतील फरक कमी : दोन्ही पक्ष भांडवलशाही व लोकशाहीचे समर्थक आहेत. त्यामुळे त्यांच्यातील फरक धोरणात्मक व मर्यादित स्वरूपाचा मानला जातो.
• विकेंद्रित संघटना : पक्ष संघराज्य रचनेप्रमाणे राज्य व स्थानिक पातळीवर विखुरलेले असतात. राष्ट्रीय नेतृत्व कमकुवत असते.
• शिथिल पक्षशिस्त : काँग्रेसचे सदस्य अनेकदा पक्षाच्या विरोधात मतदान करतात; मतदारसंघाचे हित व दबाव गट यांचा प्रभाव जास्त असतो.
• निवडणूककेंद्री पक्ष : पक्ष मुख्यतः निवडणुकीच्या काळात सक्रिय होतात. अध्यक्षीय उमेदवार निवडण्यासाठी दर चार वर्षांनी राष्ट्रीय अधिवेशन (National Convention) भरते.
• प्राथमिक निवडणुका (Primaries) : उमेदवार निवडीत सामान्य मतदार/पक्ष समर्थक सहभागी होतात.
• पैसा व दबाव गटांचा प्रभाव : निवडणूक प्रचारात मोठा निधी लागतो; उद्योग, लॉबी व दबाव गट यांचा प्रभाव मोठा असतो. पूर्वी 'Spoils System' (विजयी पक्षाने कार्यकर्त्यांना पदे देणे) प्रचलित होती.

तुलना : ब्रिटन व अमेरिकेतील पक्ष

ब) कायदेमंडळ : ब्रिटन व अमेरिकेतील कायदेमंडळाची रचना, अधिकार व कार्ये

1) ब्रिटिश संसद (Parliament) : रचना

ब्रिटिश संसदेत राजा/राणी (Crown), सरदारगृह (House of Lords) व लोकगृह (House of Commons) यांचा समावेश होतो. ब्रिटिश संसदेला 'संसदांची जननी' (Mother of Parliaments) म्हणतात.

• लोकगृह (House of Commons) : कनिष्ठ पण प्रत्यक्षात सर्वाधिक शक्तिशाली सभागृह. सदस्य प्रौढ मताधिकाराने 'First Past the Post' पद्धतीने थेट निवडले जातात. सध्या सुमारे 650 सदस्य आहेत (ताजी संख्या तपासावी). कमाल कार्यकाळ 5 वर्षे (Parliament Act 1911 नुसार). अध्यक्ष (Speaker) निःपक्षपाती असतो.
• सरदारगृह (House of Lords) : वरिष्ठ सभागृह; सदस्य निवडलेले नसतात. यात आजीवन सरदार (Life Peers – Life Peerages Act 1958), काही वंशपरंपरागत सरदार (House of Lords Act 1999 नंतर मर्यादित संख्या) व धर्मगुरू (Lords Spiritual) असतात. सदस्यसंख्या निश्चित नसून बदलत असते. 2009 पासून न्यायिक कार्य नव्या Supreme Court कडे गेले.

ब्रिटिश संसदेचे अधिकार व कार्ये

1. कायदे करणे : संसद सार्वभौम (Parliamentary Sovereignty – डायसी) आहे; कोणताही कायदा करू किंवा रद्द करू शकते.
2. आर्थिक नियंत्रण : अर्थसंकल्प, कर व खर्च मंजुरी. धनविधेयक लोकगृहातच मांडले जाते.
3. कार्यकारी मंडळावर नियंत्रण : प्रश्नोत्तर तास, चर्चा, स्थगन प्रस्ताव, अविश्वास ठराव.
4. चर्चात्मक कार्य : राष्ट्रीय प्रश्नांवर विचारविनिमय.
5. घटनात्मक कार्य : लिखित घटना नसल्याने साध्या कायद्याने घटनात्मक बदल.

सरदारगृहाचे घटलेले अधिकार : Parliament Act 1911 नुसार धनविधेयक फक्त 1 महिना व इतर विधेयके 2 वर्षे रोखता येत; Parliament Act 1949 ने ही मुदत 1 वर्षावर आणली.

2) अमेरिकन काँग्रेस (Congress) : रचना

अमेरिकन संविधानाच्या कलम 1 (Article I) नुसार काँग्रेस द्विगृही आहे.

• प्रतिनिधीगृह (House of Representatives) : 435 सदस्य, लोकसंख्येनुसार राज्यांना जागा, कार्यकाळ 2 वर्षे, किमान वय 25. अध्यक्ष (Speaker) पक्षीय भूमिका बजावतो.
• सिनेट (Senate) : प्रत्येक राज्यातून 2 याप्रमाणे 100 सदस्य, कार्यकाळ 6 वर्षे, दर 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त, किमान वय 30. 17 व्या घटनादुरुस्तीने (1913) थेट निवडणूक. उपराष्ट्राध्यक्ष सिनेटचा पदसिद्ध अध्यक्ष असतो.

काँग्रेसचे अधिकार व कार्ये

1. कायदेविषयक : सर्व कायदे काँग्रेस करते; राष्ट्राध्यक्षाचा नकाराधिकार (Veto) दोन्ही सभागृहांच्या 2/3 बहुमताने निष्प्रभ करता येतो.
2. आर्थिक : महसूल विधेयके प्रतिनिधीगृहात मांडली जातात; कर, खर्च, कर्ज यावर नियंत्रण.
3. महाभियोग (Impeachment) : प्रतिनिधीगृह आरोप ठेवते, सिनेट सुनावणी करते (2/3 बहुमत).
4. सिनेटचे विशेष अधिकार : तह मंजुरी (2/3 बहुमत) व उच्च नियुक्त्यांना मान्यता. म्हणून सिनेटला 'जगातील सर्वात शक्तिशाली वरिष्ठ सभागृह' म्हटले जाते.
5. युद्ध घोषणा, घटनादुरुस्ती प्रस्ताव (2/3) व चौकशी अधिकार.
6. निवडणूकविषयक : निर्वाचक मंडळात बहुमत न मिळाल्यास प्रतिनिधीगृह राष्ट्राध्यक्ष व सिनेट उपराष्ट्राध्यक्ष निवडते.
7. समिती पद्धती : काँग्रेसचे कामकाज प्रभावी समित्यांमार्फत चालते.

तुलना : संसद व काँग्रेस

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ब्रिटन व अमेरिकेतील राजकीय पक्षांची वैशिष्ट्ये सांगून त्यांची तुलना करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अमेरिकन काँग्रेसची रचना, अधिकार व कार्ये स्पष्ट करा. ब्रिटिश संसदेशी तिची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ब्रिटिश सरदारगृहाची (House of Lords) रचना व घटलेले अधिकार यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अमेरिकन सिनेट हे जगातील सर्वात शक्तिशाली वरिष्ठ सभागृह आहे, स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ब्रिटनमधील द्विपक्ष पद्धती व छाया मंत्रिमंडळ यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• अ) दबाव गट (Pressure Group) :- ब्रिटन व अमेरिकेतील दबाव गटांचे स्वरूप
• ब) न्यायमंडळ :- ब्रिटन व अमेरिकेतील न्यायमंडळाची रचना, अधिकार व कार्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – PRESSURE GROUP & JUDICIARY: A) Pressure Group: - Nature of Pressure groups in U.K. & U.S.A.; B) Judiciary: - Composition, Powers and Functions of Judiciary in U.K. & U.S.A

अ) दबाव गट : यु.के. आणि यु.एस.ए. मधील दबाव गटांचे स्वरूप

दबाव गट म्हणजे काय?

दबाव गट (Pressure Group) म्हणजे समान हितसंबंध असलेल्या लोकांची संघटित संस्था. ती सरकारच्या धोरणांवर, कायद्यांवर आणि निर्णयांवर प्रभाव टाकून आपले हित साधण्याचा प्रयत्न करते. मात्र दबाव गट स्वतः निवडणूक लढवत नाहीत आणि सत्ता हाती घेण्याचा प्रयत्नही करत नाहीत. यालाच हितसंबंधी गट (Interest Group) असेही म्हणतात.

दबाव गटांची सर्वसाधारण वैशिष्ट्ये

• विशिष्ट व मर्यादित हितसंबंधांचे प्रतिनिधित्व.
• औपचारिक संघटना व सदस्यत्व.
• निवडणुकीत थेट सहभाग नसतो.
• लॉबिंग, निवेदने, प्रचार, आंदोलने, न्यायालयीन मार्ग अशा पद्धतींचा वापर.
• शासन व जनता यांच्यात दुवा म्हणून काम.

यु.के. (ब्रिटन) मधील दबाव गटांचे स्वरूप

• कार्यकारी मंडळाकडे कल: ब्रिटनमध्ये संसदीय शासनपद्धती आहे आणि पक्षशिस्त कडक आहे. त्यामुळे स्वतंत्र खासदारांवर दबाव आणून फारसा उपयोग होत नाही. म्हणून दबाव गट प्रामुख्याने मंत्री व प्रशासकीय सेवा (Civil Service) यांच्याशी संपर्क ठेवतात.
• अंतर्गत व बाह्य गट (Insider & Outsider Groups): हे वर्गीकरण वाईन ग्रँट (Wyn Grant) यांनी मांडले. ज्या गटांना सरकार सल्लामसलतीसाठी नियमित बोलावते ते अंतर्गत गट होत, उदा. ब्रिटिश मेडिकल असोसिएशन (BMA), नॅशनल फार्मर्स युनियन (NFU). ज्यांना अशी मान्यता नसते ते बाह्य गट होत; ते आंदोलन व प्रसारमाध्यमांचा आधार घेतात.
• प्रमुख उदाहरणे: उद्योगपतींची कॉन्फेडरेशन ऑफ ब्रिटिश इंडस्ट्री (CBI), कामगारांची ट्रेड्स युनियन काँग्रेस (TUC), पर्यावरणवादी ग्रीनपीस (Greenpeace).
• पक्षांशी संबंध: कामगार संघटनांचा मजूर पक्षाशी (Labour Party) ऐतिहासिक संबंध आहे, तर उद्योग क्षेत्राचा कल सामान्यतः हुजूर पक्षाकडे (Conservative Party) मानला जातो.
• संयमी व संघटित पद्धती: सल्लागार समित्या, निवेदने आणि चर्चा यांवर भर असतो.

यु.एस.ए. (अमेरिका) मधील दबाव गटांचे स्वरूप

• लॉबिंग (Lobbying): अमेरिकेत दबाव गट अत्यंत प्रभावी आहेत. व्यावसायिक लॉबिस्ट काँग्रेस सदस्यांवर प्रभाव टाकतात. म्हणून दबाव गटांना काँग्रेसचे तिसरे सभागृह (Third House of Congress) किंवा अदृश्य सरकार (Invisible Government) असे म्हटले जाते.
• प्रभावी होण्याची कारणे: पक्षशिस्त सैल असणे, अधिकारांचे विभाजन, संघराज्यव्यवस्था आणि काँग्रेसच्या समित्यांचे महत्त्व.
• राजकीय कृती समित्या (Political Action Committees – PACs): या समित्या उमेदवारांना निवडणूक निधी पुरवतात.
• न्यायालयीन मार्ग: खटले दाखल करणे आणि न्यायालयाला अभिप्राय देणारी निवेदने (Amicus Curiae briefs) सादर करणे. उदा. NAACP ने नागरी हक्कांसाठी न्यायालयीन लढा दिला.
• प्रमुख उदाहरणे: कामगारांची AFL-CIO, उद्योगांचे यु.एस. चेंबर ऑफ कॉमर्स, शस्त्र समर्थक नॅशनल रायफल असोसिएशन (NRA), ज्येष्ठ नागरिकांची AARP, शेतकऱ्यांचे अमेरिकन फार्म ब्युरो फेडरेशन.
• नियमन: लॉबिंगवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी कायदे आहेत, उदा. लॉबिंग डिस्क्लोजर ॲक्ट, 1995 (Lobbying Disclosure Act).

दबाव गटांचे गुण व दोष

• गुण: सरकारला तज्ज्ञ माहिती मिळते, अल्पसंख्य हितांचे प्रतिनिधित्व होते आणि लोकशाहीत सहभाग वाढतो.
• दोष: श्रीमंत गटांचा अवाजवी प्रभाव राहतो, भ्रष्टाचाराची शक्यता असते आणि सार्वजनिक हितापेक्षा संकुचित हिताला प्राधान्य मिळते.

ब) न्यायमंडळ : यु.के. आणि यु.एस.ए. मधील न्यायमंडळाची रचना, अधिकार व कार्ये

यु.के. चे न्यायमंडळ – रचना

• सर्वोच्च न्यायालय (Supreme Court of the UK): हे न्यायालय घटनात्मक सुधारणा कायदा, 2005 (Constitutional Reform Act) नुसार स्थापन झाले आणि 2009 पासून कार्यरत आहे. त्याआधी लॉर्डसभेची अपील समिती (Law Lords) हे सर्वोच्च अपील न्यायालय होते. या न्यायालयात अध्यक्षांसह 12 न्यायाधीश असतात.
• अपील न्यायालय (Court of Appeal): याचे दिवाणी (Civil) व फौजदारी (Criminal) असे दोन विभाग आहेत.
• उच्च न्यायालय (High Court): यात किंग्ज बेंच, चान्सरी व फॅमिली असे विभाग आहेत.
• क्राउन कोर्ट: गंभीर फौजदारी खटले चालवणारे न्यायालय.
• कनिष्ठ न्यायालये: काउंटी कोर्ट (दिवाणी) व मॅजिस्ट्रेट कोर्ट (किरकोळ फौजदारी).
• नियुक्ती: न्यायाधीशांची नियुक्ती राजा/राणी शासनाच्या सल्ल्याने करतात. उमेदवारांची निवड प्रक्रिया न्यायिक नियुक्ती आयोग (Judicial Appointments Commission) पार पाडतो.
• कार्यकाल व स्वातंत्र्य: 1701 च्या ॲक्ट ऑफ सेटलमेंटपासून वरिष्ठ न्यायाधीश चांगल्या वर्तनापर्यंत पदावर राहतात. त्यांना संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या विनंतीवरूनच (Address) पदावरून दूर करता येते.
• टीप: स्कॉटलंडची न्यायव्यवस्था स्वतंत्र आहे.

यु.के. न्यायमंडळाचे अधिकार व कार्ये

• दिवाणी व फौजदारी खटल्यांचा निवाडा करणे.
• कायद्याचे राज्य (Rule of Law) टिकवणे. हे तत्त्व ए. व्ही. डायसी यांनी स्पष्ट केले आहे.
• कायद्यांचा अर्थ लावणे आणि सामान्य कायदा (Common Law) विकसित करणे.
• कार्यकारी मंडळाच्या कृतींचे न्यायिक पुनरावलोकन करणे.
• मर्यादा: संसदेच्या सार्वभौमत्वामुळे न्यायालय संसदेचा कायदा रद्द करू शकत नाही. मात्र मानवी हक्क कायदा, 1998 (Human Rights Act) नुसार ते विसंगतीची घोषणा (Declaration of Incompatibility) करू शकते.

यु.एस.ए. चे न्यायमंडळ – रचना

• घटनात्मक आधार: संविधानाचे कलम 3 (Article III) आणि न्यायव्यवस्था कायदा, 1789 (Judiciary Act).
• सर्वोच्च न्यायालय: यात 1 सरन्यायाधीश (Chief Justice) व 8 सहन्यायाधीश असे एकूण 9 न्यायाधीश असतात. ही संख्या काँग्रेसच्या कायद्याने ठरते.
• अपील न्यायालये (Courts of Appeals): ही न्यायालये विविध सर्किट्समध्ये विभागलेली आहेत.
• जिल्हा न्यायालये (District Courts): ही संघीय पातळीवरील प्राथमिक न्यायालये आहेत.
• दुहेरी न्यायव्यवस्था: संघराज्यामुळे संघीय व राज्य अशी दोन स्वतंत्र न्यायालयीन यंत्रणा आहेत.
• नियुक्ती: राष्ट्राध्यक्ष न्यायाधीशांची नियुक्ती सिनेटच्या सल्ला व संमतीने (Advice and Consent) करतात.
• कार्यकाल: न्यायाधीश चांगल्या वर्तनापर्यंत, म्हणजे व्यवहारात आजीवन, पदावर राहतात. त्यांना केवळ महाभियोगानेच (Impeachment) पदावरून दूर करता येते.

अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचे अधिकार व कार्ये

• मूळ अधिकारक्षेत्र (Original Jurisdiction): राजदूतांशी संबंधित खटले आणि ज्या खटल्यांत राज्य पक्षकार आहे असे खटले.
• अपील अधिकारक्षेत्र (Appellate Jurisdiction): कनिष्ठ संघीय न्यायालये व राज्यांच्या न्यायालयांकडून (संघीय प्रश्नांवर) आलेली अपिले ऐकणे.
• न्यायिक पुनरावलोकन (Judicial Review): संविधानाविरुद्ध असलेले कायदे व कृती रद्द करण्याचा अधिकार. हा अधिकार मारबरी विरुद्ध मॅडिसन (1803) खटल्यात सरन्यायाधीश जॉन मार्शल यांनी प्रस्थापित केला.
• संविधानाचा अंतिम अर्थ लावणे आणि नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण करणे. उदा. ब्राउन विरुद्ध बोर्ड ऑफ एज्युकेशन (1954) खटल्यात शाळांमधील वांशिक पृथक्करण घटनाबाह्य ठरवले गेले.
• संघ व राज्ये यांच्यातील वाद सोडवणे, म्हणजेच संघराज्याचे संरक्षण करणे.
• न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र नाही.

टीप: न्यायाधीशांची संख्या, निवृत्ती वय व अलीकडील निर्णय याबाबत नवीनतम माहिती विद्यार्थ्यांनी तपासून घ्यावी.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) दबाव गट म्हणजे काय? यु.के. आणि यु.एस.ए. मधील दबाव गटांच्या स्वरूपाची तुलनात्मक चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाची रचना, अधिकार व कार्ये स्पष्ट करून ब्रिटिश न्यायमंडळाशी त्याची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : अमेरिकेतील लॉबिंग (काँग्रेसचे तिसरे सभागृह)
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : न्यायिक पुनरावलोकन व मारबरी विरुद्ध मॅडिसन खटला
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : यु.के. चे सर्वोच्च न्यायालय व घटनात्मक सुधारणा कायदा, 2005