भारतातील राजकीय पक्ष आणि पक्षीय राजकारण BAPOL4M10 · Political Parties and Party Politics in India

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• काँग्रेस आणि भारतीय जनता पक्ष यांची वाढ, रचना व संघटन
  (a) Growth, Structure and Organization of Congress and Bhartiya Janta Party)
• काँग्रेस आणि भारतीय जनता पक्ष यांच्या विचारप्रणाली व पाठिंब्याचा आधार
  (b) Ideologies and Support Base of Congress and Bhartiya Janta Party)

१. काँग्रेस आणि भारतीय जनता पक्ष यांची वाढ, रचना व संघटन

(अ) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (Indian National Congress) : वाढ

• स्थापना : डिसेंबर १८८५ मध्ये मुंबई येथे. संस्थापक ए. ओ. ह्यूम (A. O. Hume); पहिले अध्यक्ष व्योमेशचंद्र (डब्ल्यू. सी.) बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee).
• स्वातंत्र्य चळवळ : मवाळ व जहाल गट (१९०७ सुरत फूट), नंतर महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली जनआंदोलन बनली. स्वातंत्र्यानंतर काँग्रेस सत्ताधारी पक्ष झाली.
• प्रभुत्वाचा काळ : १९५२ ते १९६७ या काळात केंद्र व बहुतेक राज्यांत काँग्रेसची सत्ता होती. राजकीय अभ्यासक रजनी कोठारी यांनी या स्थितीला 'काँग्रेस व्यवस्था' (Congress System) म्हटले.
• फूट : १९६९ मध्ये काँग्रेस (O) व इंदिरा गांधी यांची काँग्रेस (R) अशी फूट; १९७८ मध्ये पुन्हा फूट होऊन काँग्रेस (I) स्थापन झाली.
• चढ-उतार : १९७७ मध्ये पहिल्यांदा केंद्रातील सत्ता गेली; १९८० मध्ये पुन्हा सत्ता. १९९१–९६ व २००४–२०१४ (UPA आघाडी) काळात केंद्रात सरकार. २०१४ मध्ये ४४, २०१९ मध्ये ५२ व २०२४ मध्ये ९९ लोकसभा जागा.

काँग्रेसची रचना व संघटन

• पक्षाध्यक्ष : पक्षाचा सर्वोच्च पदाधिकारी.
• अखिल भारतीय काँग्रेस समिती (AICC) : राष्ट्रीय पातळीवरील प्रतिनिधी मंडळ; धोरणे ठरवते.
• काँग्रेस कार्यकारी समिती (CWC) : पक्षाची सर्वोच्च कार्यकारी संस्था; महत्त्वाचे निर्णय घेते.
• प्रदेश काँग्रेस समिती (PCC) : राज्य पातळीवरील संघटना.
• जिल्हा व गट (ब्लॉक) समित्या : स्थानिक पातळीवरील संघटना.
• आघाडी संघटना : युवक काँग्रेस, NSUI (विद्यार्थी), महिला काँग्रेस, सेवा दल, INTUC (कामगार).
• उमेदवार निवडीसाठी केंद्रीय निवडणूक समिती असते. अधिवेशनांत (Plenary Session) धोरणे मंजूर होतात.

(आ) भारतीय जनता पक्ष (Bharatiya Janata Party) : वाढ

• पूर्वपीठिका : १९५१ मध्ये डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी भारतीय जनसंघ स्थापन केला. १९७७ मध्ये जनसंघ जनता पक्षात विलीन झाला.
• स्थापना : जनता पक्ष फुटल्यानंतर ६ एप्रिल १९८० रोजी भाजपची स्थापना झाली. पहिले अध्यक्ष अटलबिहारी वाजपेयी.
• लोकसभेतील वाढ :

• १९९८–२००४ वाजपेयींच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचे (NDA) सरकार. २०१४ पासून नरेंद्र मोदींच्या नेतृत्वाखाली केंद्रात सरकार; २०१४ मध्ये १९८४ नंतर प्रथमच एका पक्षाला स्वबळावर बहुमत मिळाले.

भाजपची रचना व संघटन

• राष्ट्रीय अध्यक्ष.
• राष्ट्रीय कार्यकारिणी (National Executive) : धोरणात्मक निर्णय घेणारी संस्था; त्याहून मोठी राष्ट्रीय परिषद.
• संसदीय मंडळ (Parliamentary Board) व केंद्रीय निवडणूक समिती : महत्त्वाचे राजकीय निर्णय व उमेदवार निवड.
• राज्य शाखा (State Units) : प्रदेशाध्यक्ष व प्रदेश कार्यकारिणी; त्याखाली जिल्हा, मंडल व बूथ समित्या.
• मोर्चे : भारतीय जनता युवा मोर्चा, महिला मोर्चा, किसान मोर्चा इ.
• राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ व संघ परिवाराशी वैचारिक संबंध, ही भाजपची एक ओळख मानली जाते.

२. काँग्रेस आणि भाजप यांच्या विचारप्रणाली व पाठिंब्याचा आधार

काँग्रेसची विचारप्रणाली (Ideology)

• धर्मनिरपेक्षता (Secularism) : सर्व धर्मांना समान वागणूक.
• लोकशाही समाजवाद : १९५५ च्या आवडी अधिवेशनात 'समाजवादी समाजरचना' (Socialistic Pattern of Society) हे ध्येय स्वीकारले; मिश्र अर्थव्यवस्था व नियोजन.
• आर्थिक उदारीकरण : १९९१ नंतर उदारीकरण, खासगीकरण, जागतिकीकरण धोरण.
• सर्वसमावेशक विकास : दुर्बल घटक, अल्पसंख्याक, शेतकरी यांच्यासाठी कल्याणकारी योजना (उदा. मनरेगा, माहितीचा अधिकार).
• परराष्ट्र धोरण : अलिप्ततावाद (Non-alignment) ची परंपरा.

काँग्रेसचा पाठिंब्याचा आधार (Support Base)

• सुरुवातीच्या काळात सर्व जाती, धर्म, वर्ग, प्रदेश यांचा पाठिंबा; म्हणून तिला 'छत्री पक्ष' (Umbrella Party) म्हटले जाते.
• अनुसूचित जाती-जमाती, अल्पसंख्याक, ग्रामीण गरीब यांचा पारंपरिक पाठिंबा.
• १९६७ नंतर व विशेषतः १९८९ नंतर प्रादेशिक पक्ष, मंडल राजकारण व भाजपच्या उदयामुळे हा आधार कमी झाला.

भाजपची विचारप्रणाली

• एकात्म मानववाद (Integral Humanism) : पं. दीनदयाळ उपाध्याय यांनी मांडलेले तत्त्वज्ञान; व्यक्ती, समाज व निसर्ग यांचा समन्वय आणि भारतीय परंपरेवर आधारित विकास.
• सांस्कृतिक राष्ट्रवाद (Cultural Nationalism) : भारतीय संस्कृती हा राष्ट्रीय ऐक्याचा आधार; 'हिंदुत्व' ही संकल्पना.
• प्रमुख भूमिका : समान नागरी कायदा, कलम ३७० रद्द करणे (२०१९ मध्ये रद्द), राम मंदिर प्रश्न.
• आर्थिक भूमिका : स्वदेशी, विकास, पायाभूत सुविधा व बाजारपूरक धोरणे.
• राष्ट्रीय सुरक्षा : मजबूत संरक्षण धोरणावर भर.

भाजपचा पाठिंब्याचा आधार

• सुरुवातीला शहरी मध्यमवर्ग, व्यापारी व उत्तर भारतातील (हिंदी पट्टा) मतदार.
• १९९० नंतर राम जन्मभूमी आंदोलनामुळे पाठिंबा वाढला.
• २०१४ नंतर इतर मागासवर्गीय (OBC), ग्रामीण, महिला, युवा मतदार तसेच पश्चिम व ईशान्य भारतात विस्तार.
• दक्षिण भारतातील काही राज्यांत तुलनेने मर्यादित पाठिंबा.

मूल्यमापन

दोन्ही पक्ष राष्ट्रीय पक्ष असून भारतीय लोकशाहीत त्यांचे मोठे स्थान आहे. काँग्रेसने स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रउभारणीचा पाया घातला, तर भाजपने वैचारिक पर्याय म्हणून वाढ करत केंद्रात दीर्घ काळ सत्ता मिळवली. दोन्ही पक्षांवर अंतर्गत लोकशाहीचा अभाव, नेतृत्वकेंद्रितता अशा टीका केल्या जातात. स्पर्धात्मक पक्षपद्धतीमुळे मतदारांना पर्याय मिळतो, हे लोकशाहीसाठी उपयुक्त आहे.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची वाढ, रचना व संघटन स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) भारतीय जनता पक्षाची विचारप्रणाली व पाठिंब्याचा आधार यांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) काँग्रेस कार्यकारी समिती (CWC) वर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) एकात्म मानववाद म्हणजे काय?
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) भारतीय जनता पक्षाच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी सांगा.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• प्रादेशिक राजकीय पक्षांच्या वाढीची कारणे
  (a) Reasons for the Growth of Regional Political Parties)
• प्रादेशिक राजकीय पक्षांचे यश आणि अपयश
  (b) Success and Failure of Regional Political Parties.)

१. प्रादेशिक राजकीय पक्षांच्या वाढीची कारणे

प्रादेशिक पक्ष (Regional Party) म्हणजे : ज्या पक्षाचा प्रभाव व पाठिंबा मुख्यतः एका राज्यात किंवा प्रदेशात असतो आणि जो त्या प्रदेशाची भाषा, संस्कृती, अस्मिता व हितसंबंध यांचे प्रतिनिधित्व करतो, त्याला प्रादेशिक पक्ष म्हणतात. निवडणूक आयोग ठराविक मते व जागांच्या निकषांवर 'राज्यस्तरीय पक्ष' म्हणून मान्यता देतो.

महत्त्वाचे प्रादेशिक पक्ष

(टीप : BSP व AAP यांना पुढे राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळाली; तरी त्यांचा उगम व प्रभाव प्रामुख्याने प्रादेशिक राहिला आहे.)

वाढीची कारणे

1. भाषिक व सांस्कृतिक अस्मिता : भारतात अनेक भाषा व संस्कृती आहेत. १९५६ च्या भाषावार प्रांतरचनेनंतर प्रादेशिक अस्मिता अधिक बळकट झाली (उदा. तमिळ अस्मिता – DMK, तेलुगू अस्मिता – TDP).
2. काँग्रेसचा ऱ्हास : १९६७ च्या निवडणुकीत अनेक राज्यांत काँग्रेसचा पराभव झाला. काँग्रेसमधील केंद्रीकरण व फुटींमुळे प्रादेशिक पक्षांना जागा मिळाली; काही प्रादेशिक पक्ष काँग्रेसमधूनच फुटून निर्माण झाले (TMC, NCP).
3. असमान आर्थिक विकास : काही प्रदेश मागे राहिल्याने 'आपल्यावर अन्याय होतो' ही भावना निर्माण झाली.
4. स्थानिक प्रश्न : नोकऱ्यांतील स्थानिकांचे हक्क ('भूमिपुत्र' मुद्दा), पाणी वाटप, शेती प्रश्न.
5. जात आधारित राजकारण : १९९० च्या मंडल आयोग अंमलबजावणीनंतर मागासवर्ग व दलितांचे राजकीय जागरण झाले (उदा. SP, BSP).
6. करिष्माई नेतृत्व : एम. जी. रामचंद्रन, एन. टी. रामाराव, बाळासाहेब ठाकरे, ममता बॅनर्जी यांसारख्या नेत्यांचा लोकप्रिय प्रभाव.
7. संघराज्य पद्धती (Federalism) : राज्यांना स्वतंत्र विधिमंडळ व सरकार असल्याने प्रादेशिक पक्षांना सत्तेची संधी मिळते. राज्यांना अधिक स्वायत्तता हवी, ही मागणी.
8. आघाडी राजकारण : १९८९ ते २०१४ या काळात कोणत्याही एका पक्षाला लोकसभेत स्पष्ट बहुमत मिळाले नाही; त्यामुळे केंद्रातील सरकार बनवण्यात प्रादेशिक पक्ष निर्णायक ठरले.
9. राष्ट्रीय पक्षांबद्दल नाराजी : दिल्लीकेंद्री निर्णयांमुळे स्थानिक प्रश्न दुर्लक्षित राहतात, अशी भावना.

२. प्रादेशिक राजकीय पक्षांचे यश आणि अपयश

(अ) यश (Success)

• राज्यांत सत्ता : तमिळनाडूत १९६७ पासून द्रविड पक्षांचीच सत्ता; ओडिशा, आंध्र प्रदेश, पश्चिम बंगाल, दिल्ली, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र इ. राज्यांत प्रादेशिक पक्षांनी सरकारे चालवली.
• केंद्रातील आघाडी सरकारे : राष्ट्रीय आघाडी (१९८९), संयुक्त आघाडी (१९९६–९८), NDA आणि UPA सरकारांत प्रादेशिक पक्षांचा मोठा वाटा. यामुळे केंद्रीय निर्णयांत राज्यांचा आवाज पोहोचला.
• संघराज्यवाद बळकट : राज्यांच्या स्वायत्ततेचा, आर्थिक वाट्याचा प्रश्न राष्ट्रीय पातळीवर आला; कलम ३५६ च्या गैरवापरावर टीका झाली.
• दुर्बल घटकांचे प्रतिनिधित्व : मागासवर्ग, दलित, शेतकरी व प्रादेशिक भाषिक समाज राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आले.
• प्रादेशिक विकास व कल्याणकारी योजना : स्वस्त अन्न, शिक्षण, आरोग्य अशा लोककल्याणकारी योजना अनेक राज्यांत राबवल्या गेल्या.
• भाषा व संस्कृतीचे संरक्षण : स्थानिक भाषा, साहित्य व परंपरा यांना राजकीय पाठबळ मिळाले.
• राजकीय सहभाग वाढला : स्थानिक प्रश्नांवर राजकारण झाल्याने सामान्य मतदारांचा सहभाग वाढला.

(आ) अपयश / मर्यादा (Failure)

• संकुचित प्रादेशिकता : काही वेळा 'आम्ही विरुद्ध ते' अशी भावना वाढून राष्ट्रीय ऐक्यावर ताण येतो; भूमिपुत्र मुद्द्यावर संघर्ष.
• व्यक्तिकेंद्रितता व घराणेशाही : अनेक प्रादेशिक पक्ष एका नेत्याभोवती किंवा कुटुंबाभोवती फिरतात; अंतर्गत लोकशाहीचा अभाव.
• फूट व अस्थिरता : नेतृत्वाच्या वादातून पक्ष फुटतात (उदा. DMK मधून AIADMK; २०२२ मध्ये शिवसेनेत व २०२३ मध्ये राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये फूट).
• आघाडी सरकारांची अस्थिरता : पाठिंबा काढून घेतल्याने केंद्रातील सरकारे पडली (उदा. १९९६–९९ या काळात अनेक अल्पायुषी सरकारे).
• सौदेबाजी (Bargaining) : पाठिंब्याच्या बदल्यात मंत्रिपदे व विशेष पॅकेजची मागणी; राष्ट्रीय धोरणांवर परिणाम.
• राष्ट्रीय दृष्टिकोनाचा अभाव : परराष्ट्र, संरक्षण यांसारख्या प्रश्नांवर स्पष्ट भूमिका नसणे.
• भ्रष्टाचाराचे आरोप : काही नेत्यांवर भ्रष्टाचाराचे आरोप व खटले.
• राष्ट्रीय विस्तार कठीण : राज्याबाहेर प्रभाव वाढवण्यात बहुतेक पक्षांना मर्यादित यश.

मूल्यमापन

प्रादेशिक पक्ष हे भारताच्या विविधतेचे स्वाभाविक प्रतिबिंब आहेत. आघाडी युगात (१९८९–२०१४) त्यांनी केंद्रीय राजकारणाची दिशा ठरवली. २०१४ नंतर एका राष्ट्रीय पक्षाला बहुमत मिळाले तरी राज्यांच्या पातळीवर प्रादेशिक पक्ष आजही प्रभावी आहेत. प्रादेशिक हितसंबंध व राष्ट्रीय ऐक्य यांचा समतोल राखला तर प्रादेशिक पक्ष भारतीय लोकशाही व संघराज्य अधिक मजबूत करू शकतात.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) भारतातील प्रादेशिक राजकीय पक्षांच्या वाढीची कारणे स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) प्रादेशिक राजकीय पक्षांच्या यश आणि अपयशाचे मूल्यमापन करा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) प्रादेशिक पक्ष म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) आघाडी राजकारणात प्रादेशिक पक्षांची भूमिका सांगा.
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) शिवसेना किंवा तेलुगू देसम पक्षावर टीप लिहा.