आधुनिक भारतीय राजकीय विचार – २ BAPOL2MO4 · Modern Indian Political Thought-2

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• जातीविषयी विचार
  (a) Thoughts on Caste)
• भाषेविषयी विचार
  (b) Thoughts on Language)
• लोकशाही समाजवाद
  (c) Democratic Socialism)

जीवन परिचय

डॉ. राममनोहर लोहिया (Dr. Rammanohar Lohia) यांचा जन्म 1910 मध्ये उत्तर प्रदेशातील अकबरपूर येथे झाला. त्यांनी जर्मनीतील बर्लिन विद्यापीठातून डॉक्टरेट मिळवली. ते स्वातंत्र्यसैनिक आणि भारतीय समाजवादाचे प्रमुख विचारवंत होते.

• काँग्रेस समाजवादी पक्षाचे (Congress Socialist Party) संस्थापक सदस्य; भारत छोडो आंदोलनात (1942) भूमिगत राहून कार्य.
• स्वातंत्र्यानंतर समाजवादी पक्षांचे नेतृत्व; संयुक्त समाजवादी पक्ष (Samyukta Socialist Party).
• सप्तक्रांती (Sapta Kranti), "अंग्रेजी हटाओ" आंदोलन आणि गैर-काँग्रेसवाद ही त्यांची प्रमुख ओळख.
• 1967 मध्ये दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले.

सप्तक्रांती (सात क्रांत्या)

1. स्त्री-पुरुष समानता
2. वर्णावर (रंगावर) आधारित विषमतेविरुद्ध
3. जन्म व जातीवर आधारित विषमतेविरुद्ध
4. परकीय वर्चस्वाविरुद्ध, जागतिक शासनासाठी
5. आर्थिक समानता, खाजगी भांडवलाच्या विषमतेविरुद्ध
6. व्यक्तीच्या खाजगी जीवनातील अन्यायी हस्तक्षेपाविरुद्ध
7. शस्त्रांविरुद्ध, सविनय कायदेभंगाचा (सत्याग्रहाचा) पुरस्कार

1) जातीविषयी विचार (Thoughts on Caste)

लोहियांच्या मते भारताच्या अधोगतीचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे जातिव्यवस्था. जात ही "बंदिस्त वर्ग" आहे. वर्ग बदलू शकतो, पण जात जन्मभर बदलत नाही. जातीमुळे देशाची मोठी लोकसंख्या सत्ता, शिक्षण व संधीपासून दूर राहिली.

प्रमुख मुद्दे

• जात आणि वर्ग (Caste and Class): भारतात जात आणि वर्ग एकमेकांत गुंतलेले आहेत. वरच्या जाती बहुधा श्रीमंत व सत्ताधारी, तर खालच्या जाती गरीब.
• विशेष संधीचे तत्त्व: मागासलेल्यांना विशेष संधी दिल्याशिवाय खरी समानता येणार नाही. "पिछडा पावे सौ में साठ" म्हणजे मागासांना 60 टक्के संधी, ही त्यांची घोषणा.
• मागास कोण? शूद्र, दलित, आदिवासी, धार्मिक अल्पसंख्याकांतील मागास घटक आणि सर्व जातींतील स्त्रिया.
• उपाय: आंतरजातीय विवाह, सहभोजन, सर्वांसाठी समान शिक्षण, राजकारण व प्रशासनात मागासांना प्रतिनिधित्व.
• जात तोडणे ("जाति तोडो") हे समाजवादाचे पहिले काम आहे, असे ते मानत.

मूल्यमापन: लोहियांच्या विचारांमुळे उत्तर भारतात मागास वर्गांचे राजकीय जागरण झाले आणि पुढील काळातील मागासवर्गीय राजकारणावर त्याचा प्रभाव दिसतो. स्त्रियांना मागास मानण्याचा विचार त्या काळात नवीन होता. टीकाकारांच्या मते विशेष संधीच्या धोरणामुळे जातीय ओळख कधी कधी अधिक घट्ट होते.

2) भाषेविषयी विचार (Thoughts on Language)

लोहियांच्या मते इंग्रजी ही भारतातील मूठभर उच्चवर्गीयांची सत्तेची भाषा बनली आहे. सामान्य जनता इंग्रजी जाणत नाही, त्यामुळे ती प्रशासन, न्यायालय आणि उच्च शिक्षणापासून दूर राहते. म्हणून त्यांनी "अंग्रेजी हटाओ" आंदोलन सुरू केले.

प्रमुख मुद्दे

• सार्वजनिक जीवनात (प्रशासन, संसद, न्यायालय, शिक्षण) इंग्रजीऐवजी भारतीय भाषांचा वापर व्हावा.
• मातृभाषेतून शिक्षण: मुले आपल्या भाषेत अधिक चांगले शिकतात व विचार करतात.
• इंग्रजी भाषा शिकण्यास विरोध नाही, पण तिचे वर्चस्व संपवावे.
• भाषा हे लोकशाहीचे साधन आहे; लोकांच्या भाषेत शासन चालले तरच लोक सहभागी होतात.
• हिंदीसह सर्व भारतीय भाषांचा विकास; प्रादेशिक भाषांना राज्यांच्या कारभारात स्थान.

मूल्यमापन: या विचारांमुळे भारतीय भाषांच्या सन्मानाचा मुद्दा राजकारणात आला. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 मध्येही मातृभाषेतून शिक्षणावर भर आहे. मात्र दक्षिण भारतातील काही राज्यांनी हे आंदोलन हिंदी लादण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहिले. तसेच जागतिक व्यापार व विज्ञानासाठी इंग्रजीचे महत्त्व नाकारता येत नाही, अशी टीका होते.

3) लोकशाही समाजवाद (Democratic Socialism)

लोहियांचा समाजवाद हा भांडवलशाही आणि साम्यवाद या दोन्हींपासून समान अंतर ठेवणारा होता. त्यांच्या मते दोन्ही व्यवस्था मोठी यंत्रे व केंद्रीकरणावर आधारित आहेत; त्या भारतासारख्या गरीब देशाला योग्य नाहीत. त्यांनी भारतीय परिस्थितीला अनुरूप समाजवाद मांडला.

वैशिष्ट्ये

• लोकशाही मार्ग: हिंसक क्रांती नव्हे, तर निवडणुका, आंदोलने आणि सत्याग्रहातून बदल.
• चौखंबा राज्य (Four Pillar State): गाव, जिल्हा, प्रांत आणि केंद्र या चार स्तरांत सत्तेचे विकेंद्रीकरण.
• लहान यंत्रांचे तंत्रज्ञान (Small-unit Technology): रोजगार वाढवणारे लहान उद्योग.
• उत्पन्न व खर्चावर मर्यादा: श्रीमंत व गरीब यांच्या उत्पन्नातील फरक मर्यादित असावा.
• सामाजिक समता: जात व स्त्री-पुरुष विषमता नष्ट केल्याशिवाय आर्थिक समता अपुरी.
• व्यक्तिस्वातंत्र्य: समाजवाद आणताना व्यक्तीचे नागरी स्वातंत्र्य जपले पाहिजे.

मूल्यमापन: लोहियांनी समाजवादाला भारतीय रूप दिले आणि विकेंद्रीकरणाचा आग्रह धरला; 73 वी व 74 वी घटनादुरुस्ती या विचाराशी जुळते. मात्र समाजवादी पक्षांमधील फूट व संघटनात्मक दुर्बलतेमुळे त्यांचे विचार पूर्णपणे सत्तेत उतरले नाहीत.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) डॉ. राममनोहर लोहिया यांचे जातीविषयीचे विचार स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) लोहियांच्या लोकशाही समाजवादाची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) लोहियांचे भाषाविषयक विचार ('अंग्रेजी हटाओ') थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) सप्तक्रांती म्हणजे काय?
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) चौखंबा राज्याची संकल्पना स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• संसदीय पद्धतीविषयी विचार
  (a) Thoughts on Parliamentary System)
• लोकशाहीविषयी विचार
  (b) Thoughts on Democracy)
• परराष्ट्र धोरणाविषयी विचार
  (c) Thoughts on Foreign Policy)

जीवन परिचय

अटलबिहारी वाजपेयी (Atal Bihari Vajpayee) यांचा जन्म 25 डिसेंबर 1924 रोजी ग्वाल्हेर (मध्य प्रदेश) येथे झाला. ते कवी, पत्रकार, प्रभावी वक्ते आणि संसदपटू होते.

• भारतीय जनसंघाचे (1951) संस्थापक सदस्य; 1977–79 मध्ये जनता पक्ष सरकारात परराष्ट्र मंत्री. 1977 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघात हिंदीतून भाषण.
• 1980 मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय जनता पक्षाचे पहिले अध्यक्ष.
• पंतप्रधान: 1996 (13 दिवस), 1998–1999 आणि 1999–2004.
• पोखरण-II अणुचाचणी (मे 1998), लाहोर बस यात्रा (1999), कारगिल युद्ध (1999).
• 2015 मध्ये भारतरत्न. 16 ऑगस्ट 2018 रोजी निधन. त्यांचा जन्मदिवस "सुशासन दिन" म्हणून पाळला जातो.

1) संसदीय पद्धतीविषयी विचार (Thoughts on Parliamentary System)

वाजपेयी अनेक दशके लोकसभा व राज्यसभेचे सदस्य होते. त्यांच्या मते संसद ही लोकशाहीचे सर्वोच्च व्यासपीठ आहे. संसदेत चर्चा, वाद-विवाद आणि सहमती यांतून कायदे व धोरणे ठरली पाहिजेत.

प्रमुख मुद्दे

• संसदीय चर्चेचे महत्त्व: सभागृहात अभ्यासपूर्ण, सभ्य आणि तर्कशुद्ध भाषा वापरावी.
• विरोधी पक्षाचा सन्मान: विरोधी पक्ष हा शत्रू नसून लोकशाहीचा आवश्यक भाग. मतभेद असले तरी मनभेद नसावेत.
• राष्ट्रीय प्रश्नांवर एकमत: परराष्ट्र धोरण, सुरक्षा यांसारख्या प्रश्नांवर पक्षीय मतभेद बाजूला ठेवावेत. उदा. विरोधी पक्षात असताना ते सरकारच्या वतीने आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर भारताची बाजू मांडण्यासाठी गेले.
• आघाडी धर्म (Coalition Dharma): राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीत (NDA) अनेक पक्ष होते. सर्व घटक पक्षांचा आदर, किमान समान कार्यक्रम आणि सल्लामसलत यांतून त्यांनी आघाडी सरकार पूर्ण कार्यकाळ चालवले.
• संसदीय नैतिकता: 1996 मध्ये बहुमत नसल्याचे स्पष्ट झाल्यावर विश्वासदर्शक ठरावापूर्वी त्यांनी राजीनामा दिला; सत्तेपेक्षा संसदीय परंपरा महत्त्वाची मानली.

मूल्यमापन: वाजपेयींना सर्व पक्षांमध्ये आदर मिळाला; त्यांची संसदीय भाषणे आदर्श मानली जातात. आघाडी सरकार यशस्वीपणे चालवता येते हे त्यांच्या काळात दिसले. मात्र आघाडी राजकारणात घटक पक्षांच्या दबावामुळे काही निर्णयांत तडजोड करावी लागली, असे टीकाकार म्हणतात.

2) लोकशाहीविषयी विचार (Thoughts on Democracy)

वाजपेयींच्या मते लोकशाही ही फक्त शासनपद्धती नसून भारतीय संस्कृतीचा भाग आहे. संवाद, सहिष्णुता आणि विविधतेचा आदर ही लोकशाहीची खरी मूल्ये आहेत.

प्रमुख मुद्दे

• नागरी स्वातंत्र्य: 1975 च्या आणीबाणीला (Emergency) त्यांनी विरोध केला व तुरुंगवास भोगला. वृत्तपत्रस्वातंत्र्य व अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य हे लोकशाहीचे प्राण आहेत.
• सहिष्णुता व संवाद: विरोधी मतांचा आदर; प्रश्न चर्चेने सोडवणे.
• संघराज्य व विकेंद्रीकरण: राज्यांना योग्य स्थान; 2000 मध्ये छत्तीसगड, उत्तराखंड (तेव्हाचे उत्तरांचल) व झारखंड ही नवी राज्ये निर्माण झाली.
• सुशासन (Good Governance): विकास, पारदर्शकता आणि जनतेपर्यंत योजना पोहोचवणे. उदा. सुवर्ण चतुष्कोन रस्ते प्रकल्प, प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना, सर्व शिक्षा अभियान.
• काश्मीर प्रश्न: "इन्सानियत, जम्हूरियत, कश्मीरियत" म्हणजे माणुसकी, लोकशाही आणि काश्मिरी ओळख या चौकटीत संवादाचा मार्ग.

मूल्यमापन: वाजपेयींनी लोकशाहीत संवाद व सहमतीला महत्त्व दिले. त्यांच्या "सर्वसमावेशक" प्रतिमेमुळे विविध विचारांचे पक्ष एकत्र आले. मात्र त्यांच्या कार्यकाळातील काही घटनांवर (उदा. 2002 चे गुजरात दंगे) टीका झाली; त्या वेळी त्यांनी "राजधर्म" पाळण्याचे आवाहन केले होते.

3) परराष्ट्र धोरणाविषयी विचार (Thoughts on Foreign Policy)

वाजपेयींचे परराष्ट्र धोरण हे राष्ट्रीय हित, सामर्थ्य आणि शांतता यांचा समतोल होते. सामर्थ्यशाली भारतच शांततेची हमी देऊ शकतो, असे ते मानत.

प्रमुख मुद्दे

• अणु धोरण: मे 1998 मध्ये पोखरण-II अणुचाचण्या करून भारत अण्वस्त्रधारी देश बनला. त्यानंतर "पहिला वापर नाही" (No First Use) आणि "विश्वासार्ह किमान प्रतिरोध" (Credible Minimum Deterrence) हे धोरण स्वीकारले.
• शेजारी देशांशी मैत्री: मित्र बदलता येतात, शेजारी नाही, हा त्यांचा विचार. फेब्रुवारी 1999 ची लाहोर बस यात्रा व लाहोर जाहीरनामा; 2001 ची आग्रा शिखर परिषद.
• दहशतवादाविरुद्ध ठाम भूमिका: कारगिल युद्धात (1999) घुसखोरांना हुसकावून लावले, पण नियंत्रण रेषा ओलांडली नाही; यामुळे जागतिक पाठिंबा मिळाला.
• मोठ्या शक्तींशी संबंध: अमेरिकेशी संबंध सुधारले; 2003 मध्ये चीन दौरा करून संबंधात संवाद वाढवला.
• पूर्वेकडे पहा धोरण (Look East Policy): आग्नेय आशियाई देशांशी आर्थिक संबंध वाढवले.

मूल्यमापन: अणुचाचण्यांनंतर काही देशांनी निर्बंध लावले, पण भारताने कुशल राजनयाने ते परिस्थिती हाताळली. पाकिस्तानशी शांततेचे प्रयत्न कारगिल युद्धामुळे धक्क्याला लागले, अशी टीका होते. तरीही "सामर्थ्य आणि शांतता" हा त्यांचा दृष्टिकोन भारतीय परराष्ट्र धोरणात महत्त्वाचा मानला जातो.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) अटलबिहारी वाजपेयी यांचे परराष्ट्र धोरणाविषयीचे विचार स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) वाजपेयी यांचे संसदीय पद्धती व लोकशाहीविषयीचे विचार सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) आघाडी धर्म म्हणजे काय?
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) लाहोर बस यात्रेचे महत्त्व सांगा.
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) पोखरण-II अणुचाचणी आणि 'पहिला वापर नाही' धोरण थोडक्यात लिहा.