पाश्चात्त्य राजकीय विचार BAPOL2MO3 · Western Political Thought

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• न्यायाचा सिद्धांत
  (1. Theory of Justice)
• आदर्श राज्य
  (2. Ideal State)
• शिक्षणाचा सिद्धांत
  (3. Theory of Education)
• तत्त्वज्ञ राजा
  (4. Philosopher King)

जीवन परिचय व ग्रंथ

प्लेटो (Plato) हा प्राचीन ग्रीसमधील अथेन्स शहरातील महान तत्त्वज्ञ होता. त्याचा काळ इ.स.पूर्व सुमारे 427 ते 347 असा मानला जातो. तो सॉक्रेटिसचा (Socrates) शिष्य होता. इ.स.पूर्व 399 मध्ये अथेन्सच्या लोकशाहीने सॉक्रेटिसला मृत्युदंड दिला. या घटनेमुळे प्लेटोचा लोकशाहीवरील विश्वास उडाला. त्याने अथेन्स येथे अकॅडमी (Academy) नावाची शिक्षणसंस्था स्थापन केली. ॲरिस्टॉटल त्याचा शिष्य होता.

• प्रमुख ग्रंथ: द रिपब्लिक (The Republic), द स्टेट्समन (The Statesman), द लॉज (The Laws).
• ‘रिपब्लिक’ हा त्याचा सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. त्यात न्याय, आदर्श राज्य, शिक्षण आणि तत्त्वज्ञ राजा यांची चर्चा आहे.
• हे ग्रंथ संवाद (Dialogue) स्वरूपात लिहिले आहेत. त्यात सॉक्रेटिस मुख्य वक्ता आहे.

1. न्यायाचा सिद्धांत (Theory of Justice)

न्याय ही प्लेटोच्या संपूर्ण राजकीय विचारांची केंद्रबिंदू संकल्पना आहे. ‘रिपब्लिक’ ग्रंथाचे उपशीर्षकच ‘न्यायाविषयी’ असे मानले जाते. प्लेटोच्या मते न्याय म्हणजे प्रत्येकाने आपल्या स्वभावानुसार व क्षमतेनुसार नेमून दिलेले कार्य करणे आणि दुसऱ्याच्या कार्यात ढवळाढवळ न करणे.

प्रचलित न्याय-कल्पनांचे खंडन

• सेफॅलस (Cephalus): खरे बोलणे व घेतलेले कर्ज परत करणे म्हणजे न्याय. प्लेटोच्या मते हा फक्त व्यावहारिक नियम आहे.
• पॉलिमार्कस (Polemarchus): मित्रांचे भले व शत्रूंचे वाईट करणे म्हणजे न्याय. प्लेटो म्हणतो, कोणाचेही वाईट करणे हा न्याय होऊ शकत नाही.
• थ्रेसिमॅकस (Thrasymachus): न्याय म्हणजे बलवानाचे हित. प्लेटो म्हणतो, खरा शासक स्वतःचे नव्हे तर प्रजेचे हित पाहतो.
• ग्लॉकॉन (Glaucon): न्याय हा दुर्बलांनी भीतीपोटी केलेला करार आहे. प्लेटोच्या मते न्याय कृत्रिम नसून नैसर्गिक आहे.

आत्म्याचे तीन घटक व समाजाचे तीन वर्ग

व्यक्तीमध्ये विवेक इच्छा व उत्साहावर नियंत्रण ठेवतो तेव्हा व्यक्ती न्यायी ठरते. तसेच राज्यात प्रत्येक वर्ग आपले कार्य करतो तेव्हा राज्य न्यायी ठरते. म्हणून न्याय हा चौथा सद्गुण असून तो बाकी तिन्ही सद्गुणांमध्ये समन्वय साधतो.

वैशिष्ट्ये

• न्याय हा कायदेशीर नसून नैतिक व आध्यात्मिक गुण आहे.
• कार्यविभागणी (Functional Specialization) व विशेषीकरण यावर आधारित.
• व्यक्ती व राज्य यांत साम्य – राज्य म्हणजे मोठ्या अक्षरांत लिहिलेली व्यक्ती.
• हस्तक्षेप न करणे (Non-interference) हे न्यायाचे मुख्य लक्षण.

टीका / मूल्यमापन

• हा न्याय कायदेशीर हक्क देत नाही; तो फक्त कर्तव्यांवर भर देतो.
• समाजाची तीन वर्गांत कायमस्वरूपी विभागणी केल्याने वर्गव्यवस्था व विषमता निर्माण होते.
• व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याला व आवडीनुसार काम निवडण्याला वाव नाही.
• पॉपर (Karl Popper) यांनी यात सर्वाधिकारवादाचे (Totalitarianism) बीज पाहिले.
• तरीही सामाजिक एकता, कार्यक्षमता व नैतिक जीवन यांवरचा त्याचा भर आजही महत्त्वाचा मानला जातो.

2. आदर्श राज्य (Ideal State)

प्लेटोचे आदर्श राज्य हे न्यायाच्या तत्त्वावर उभारलेले काल्पनिक राज्य आहे. ते प्रत्यक्ष अस्तित्वात असलेल्या राज्यांचे वर्णन नसून ‘राज्य कसे असावे’ याचे चित्र आहे. मानवी गरजांमधून राज्याची निर्मिती होते, असे प्लेटो मानतो.

आदर्श राज्याची वैशिष्ट्ये

• न्यायावर आधारित: तीन वर्ग आपापले कार्य करतात.
• तत्त्वज्ञ राजाचे शासन: ज्ञानी व्यक्ती राज्य करतात.
• राज्यनियंत्रित शिक्षण: योग्य नागरिक व शासक घडवण्यासाठी.
• साम्यवाद (Communism): शासक व सैनिक वर्गासाठी खाजगी संपत्ती व कुटुंब नाही. त्यांनी सामूहिक निवास व भोजन करावे. यामुळे स्वार्थ व भ्रष्टाचार टळतो.
• स्त्री-पुरुष समानता: योग्य स्त्रियांनाही शिक्षण व शासनात स्थान.
• कायद्यापेक्षा ज्ञानाला महत्त्व: ‘रिपब्लिक’मध्ये कायद्याचे बंधन शासकावर नाही.
• राज्याचा आकार मर्यादित (नगरराज्य).

टीका / मूल्यमापन

• हे राज्य कल्पनारम्य (Utopian) असून प्रत्यक्षात आणणे कठीण आहे.
• उत्पादक वर्गाकडे दुर्लक्ष; बहुसंख्य लोक राजकारणाबाहेर.
• कुटुंब व संपत्तीचा त्याग हा मानवी स्वभावाविरुद्ध आहे – ॲरिस्टॉटलची टीका.
• लोकशाहीविरोधी व सर्वाधिकारवादी स्वरूप.
• पुढे प्लेटोने स्वतः ‘द लॉज’ ग्रंथात कायद्यावर आधारित ‘दुसऱ्या क्रमांकाचे उत्तम राज्य’ (Second Best State) मांडले.

3. शिक्षणाचा सिद्धांत (Theory of Education)

प्लेटोसाठी शिक्षण हे आदर्श राज्य घडवण्याचे सर्वात प्रभावी साधन आहे. रूसोने (Rousseau) ‘रिपब्लिक’ला शिक्षणावरील सर्वोत्तम ग्रंथ म्हटले असे सांगितले जाते. शिक्षणाने व्यक्तीतील सुप्त गुण प्रकट होतात आणि प्रत्येकाला योग्य वर्गात स्थान मिळते.

शिक्षण योजनेचे टप्पे

वैशिष्ट्ये

• शिक्षण राज्याच्या नियंत्रणाखाली व सक्तीचे.
• स्त्री व पुरुषांना समान शिक्षण.
• परीक्षांद्वारे चाळणी करून वर्ग ठरवले जातात.
• शरीर, मन व आत्मा यांचा सर्वांगीण विकास.
• साहित्य व कलांवर सेन्सॉरशिप – अनैतिक कथा वगळाव्यात.

टीका / मूल्यमापन

• उत्पादक वर्गाच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष.
• शिक्षणाचा कालावधी फार दीर्घ व खर्चिक.
• कला व साहित्यावरील नियंत्रणामुळे विचारस्वातंत्र्य कमी होते.
• तरीही राज्यपुरस्कृत शिक्षण, स्त्रीशिक्षण व चारित्र्यनिर्मिती या कल्पना आधुनिक आहेत.

4. तत्त्वज्ञ राजा (Philosopher King)

प्लेटोच्या मते जोपर्यंत तत्त्वज्ञ राजे होत नाहीत किंवा राजे तत्त्वज्ञ होत नाहीत, तोपर्यंत राज्यांचे दुःख संपणार नाही. तत्त्वज्ञ म्हणजे सत्य व ‘शुभ’ (Idea of Good) यांचे ज्ञान असलेली व्यक्ती. ज्ञान हाच सद्गुण (Virtue is Knowledge) असल्याने ज्ञानी व्यक्तीनेच राज्य करावे.

तत्त्वज्ञ राजाची वैशिष्ट्ये

• दीर्घ शिक्षण व अनुभवाने घडलेला ज्ञानी शासक.
• त्याच्यावर कायदा किंवा लोकमताचे बंधन नाही; त्याचे ज्ञान हाच कायदा.
• खाजगी संपत्ती व कुटुंब नसल्याने तो निःस्वार्थी असतो.
• तो सत्तेचा लोभी नसतो; कर्तव्य म्हणून राज्य करतो.
• प्लेटोने ज्ञानी शासकाची तुलना कुशल वैद्य किंवा जहाजाचा कप्तान यांच्याशी केली.

टीका / मूल्यमापन

• अमर्याद सत्ता हुकूमशाहीकडे नेते; ‘सत्ता भ्रष्ट करते’ हा धोका.
• असा परिपूर्ण माणूस मिळणे कठीण.
• जनतेच्या सहभागाला व संमतीला स्थान नाही – लोकशाहीविरोधी.
• तरीही ‘शासक ज्ञानी, प्रामाणिक व प्रशिक्षित असावा’ हा विचार आजच्या प्रशासकीय सेवा व तज्ज्ञ शासनात दिसतो.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) प्लेटोचा न्यायाचा सिद्धांत स्पष्ट करून त्याचे मूल्यमापन करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) प्लेटोच्या आदर्श राज्याची वैशिष्ट्ये सांगा आणि तत्त्वज्ञ राजाची संकल्पना स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी, 8 गुण) प्लेटोच्या शिक्षण योजनेचे टप्पे लिहा.
4. (लघुत्तरी, 8 गुण) प्लेटोचा साम्यवाद म्हणजे काय?
5. (लघुत्तरी, 8 गुण) थ्रेसिमॅकसची न्यायाची कल्पना व प्लेटोने केलेले खंडन थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• राज्याचा सिद्धांत
  (1. Theory of State)
• शासनाचे वर्गीकरण
  (2. Classification of Government)
• क्रांतीविषयी विचार
  (3. Thoughts on Revolution)
• गुलामगिरीचा सिद्धांत
  (4. Theory of Slavery)

जीवन परिचय व ग्रंथ

ॲरिस्टॉटल (Aristotle) यांचा काळ इ.स.पूर्व 384 ते 322 असा आहे. त्यांचा जन्म स्टॅगिरा (Stagira) येथे झाला. ते सुमारे वीस वर्षे प्लेटोच्या अकॅडमीत शिकले. ते सिकंदराचे (Alexander) गुरू होते. इ.स.पूर्व 335 मध्ये त्यांनी अथेन्स येथे लायसियम (Lyceum) ही संस्था स्थापन केली. त्यांना ‘राज्यशास्त्राचे जनक’ (Father of Political Science) म्हटले जाते, कारण त्यांनी राज्याचा अभ्यास वास्तववादी व वैज्ञानिक पद्धतीने केला.

• प्रमुख राजकीय ग्रंथ: पॉलिटिक्स (Politics).
• इतर ग्रंथ: निकोमॅकियन एथिक्स (Nicomachean Ethics) इत्यादी.
• त्यांनी सुमारे 158 राज्यघटनांचा अभ्यास केला असे सांगितले जाते – तुलनात्मक व अनुभवनिष्ठ (Inductive) पद्धत.

1. राज्याचा सिद्धांत (Theory of State)

ॲरिस्टॉटलच्या मते माणूस हा स्वभावतः राजकीय प्राणी आहे (Man is by nature a political animal). राज्याबाहेर राहणारा माणूस एकतर पशू असतो किंवा देव. राज्य ही नैसर्गिक संस्था आहे; ती करार किंवा बळाने निर्माण झालेली नाही.

राज्याचा विकास

• कुटुंब (Family): स्त्री-पुरुष, मालक-दास यांच्या नैसर्गिक गरजांतून.
• गाव (Village): अनेक कुटुंबांचा समूह, दैनंदिन गरजांपलीकडील गरजांसाठी.
• राज्य (State / Polis): अनेक गावांचा संघ; ते स्वयंपूर्ण असते.

राज्य जीवन टिकवण्यासाठी निर्माण झाले, पण चांगले जीवन (Good Life) जगण्यासाठी टिकून राहते.

वैशिष्ट्ये

• राज्य नैसर्गिक व सजीव (Organic) आहे; व्यक्ती ही राज्यरूपी शरीराचा अवयव.
• काळाच्या दृष्टीने कुटुंब आधी, पण स्वभावाने राज्य कुटुंब व व्यक्तीच्या आधी आहे.
• राज्य स्वयंपूर्ण (Self-sufficient) व सर्वोच्च संघटना.
• राज्याचा उद्देश नैतिक – सद्गुणी जीवन.
• नागरिक म्हणजे न्यायदान व शासनात सहभाग घेणारा.

टीका / मूल्यमापन

• हा सिद्धांत छोट्या ग्रीक नगरराज्यांपुरता मर्यादित आहे.
• दास, स्त्रिया व कामगारांना नागरिकत्व नाकारले.
• राज्याला अतिमहत्त्व दिल्याने व्यक्तीचे स्वातंत्र्य गौण ठरते.
• तरीही राज्य नैसर्गिक व कल्याणकारी आहे हा विचार आधुनिक कल्याणकारी राज्याला प्रेरक ठरला.

2. शासनाचे वर्गीकरण (Classification of Government)

ॲरिस्टॉटलने शासनाचे वर्गीकरण दोन निकषांवर केले: (1) सत्ता किती लोकांच्या हाती आहे (संख्यात्मक निकष) आणि (2) सत्तेचा उद्देश काय आहे – सर्वांचे हित की स्वतःचे हित (गुणात्मक निकष).

शासन-परिवर्तनाचे चक्र

ॲरिस्टॉटलच्या मते शासनप्रकार एका चक्रात बदलतात: राजेशाही → जुलूमशाही → उमरावशाही → धनिकशाही → पॉलिटी → लोकशाही → पुन्हा राजेशाही. प्रत्येक चांगले शासन कालांतराने भ्रष्ट होते.

सर्वोत्तम व्यवहार्य शासन – पॉलिटी

• पॉलिटी म्हणजे धनिकशाही व लोकशाहीचे मिश्रण.
• त्यात मध्यम वर्गाचे प्राबल्य असते; त्यामुळे स्थैर्य राहते.
• ‘सुवर्णमध्य’ (Golden Mean) हे तत्त्व – अतिरेक टाळणे.

टीका / मूल्यमापन

• हे वर्गीकरण ग्रीक नगरराज्यांवर आधारित; आधुनिक संसदीय व अध्यक्षीय शासनाला लागू होत नाही.
• संख्यात्मक निकष यांत्रिक आहे.
• त्याने ‘लोकशाही’ला विकृत मानले, जे आज मान्य नाही.
• तरीही शासनाच्या वर्गीकरणाचा पहिला शास्त्रीय प्रयत्न म्हणून त्याचे महत्त्व मोठे आहे.

3. क्रांतीविषयी विचार (Thoughts on Revolution)

ॲरिस्टॉटलसाठी क्रांती म्हणजे फक्त हिंसक उठाव नव्हे. राज्यघटनेत किंवा सत्ताधाऱ्यांत होणारा कोणताही मोठा किंवा लहान बदल म्हणजे क्रांती. ‘पॉलिटिक्स’ ग्रंथाचा पाचवा भाग क्रांतीवर आहे.

क्रांतीची सर्वसाधारण कारणे

• विषमता व समतेची इच्छा: हे मूळ कारण. सामान्य लोकांना समानता हवी, तर श्रेष्ठांना अधिक हक्क हवेत.
• नफा व सन्मानाची लालसा.
• सत्ताधाऱ्यांचा उद्धटपणा व अन्याय.
• भीती व तिरस्कार.
• एखाद्या वर्गाची प्रमाणाबाहेर वाढ.
• निवडणुकीतील कारस्थाने, क्षुल्लक बदलांकडे दुर्लक्ष.
• भिन्न वंशाचे लोक एकत्र राहणे.

विशिष्ट कारणे

प्रत्येक शासनप्रकारात क्रांतीची वेगळी कारणे असतात. उदा. लोकशाहीत लोकनेत्यांचे (Demagogues) श्रीमंतांवरील हल्ले; धनिकशाहीत गरीब जनतेवरील अन्याय; राजेशाहीत राजाचा अहंकार व क्रूरता.

क्रांती टाळण्याचे उपाय

• घटनेच्या भावनेनुसार नागरिकांना शिक्षण देणे.
• लहान बदलांकडेही लक्ष देणे; कायद्यांचे काटेकोर पालन.
• मध्यम वर्ग बळकट करणे.
• पदांचा कालावधी कमी ठेवणे; एकाच व्यक्तीकडे अतिसत्ता न देणे.
• सत्ताधाऱ्यांनी प्रामाणिक राहून भ्रष्टाचार टाळणे.
• जुलमी शासकासाठी सौम्य वर्तन व लोकांची मने जिंकणे.

मूल्यमापन

क्रांतीची कारणे व उपाय यांचे हे विश्लेषण वास्तववादी असून आजही उपयुक्त आहे. मात्र त्याने आर्थिक कारणांचे पूर्ण विवेचन केले नाही आणि क्रांतीला फक्त अस्थिरतेचे लक्षण मानले, प्रगतीचे साधन मानले नाही.

4. गुलामगिरीचा सिद्धांत (Theory of Slavery)

ॲरिस्टॉटलने गुलामगिरीला (दासप्रथा) नैसर्गिक व आवश्यक मानले. त्याच्या मते कुटुंबाची संपत्ती म्हणून दास हे ‘जिवंत साधन’ आहेत.

गुलामगिरीच्या समर्थनाचे मुद्दे

• नैसर्गिक विषमता: काही माणसे जन्मतः आज्ञा देण्यासाठी, तर काही आज्ञा पाळण्यासाठी असतात.
• ज्यांच्याकडे विवेकबुद्धी कमी व शारीरिक बळ जास्त, ते स्वभावतः दास (Natural Slaves).
• मालक व दास दोघांनाही परस्पर लाभ – दासाला मार्गदर्शन, मालकाला श्रम.
• नागरिकांना राजकारण व तत्त्वज्ञानासाठी फुरसत मिळावी म्हणून दास आवश्यक.

अटी व मर्यादा

• मालकाने दासाशी दयाळूपणे वागावे.
• युद्धकैद्यांना जबरदस्तीने दास करणे (कायदेशीर गुलामगिरी) त्याला पूर्ण मान्य नव्हते.
• ग्रीक लोकांनी ग्रीकांना दास करू नये.
• दासाला मुक्तीची संधी असावी.

टीका / मूल्यमापन

• हा सिद्धांत मानवी समता व प्रतिष्ठेच्या विरोधात आहे.
• ‘नैसर्गिक दास’ कोण हे ठरवण्याचा निकष स्पष्ट नाही.
• तो तत्कालीन ग्रीक समाजव्यवस्थेचे समर्थन करतो.
• आधुनिक लोकशाही व मानवी हक्कांच्या युगात हा विचार पूर्णपणे अमान्य आहे.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) ॲरिस्टॉटलने केलेले शासनाचे वर्गीकरण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) ॲरिस्टॉटलच्या मते क्रांतीची कारणे व ती टाळण्याचे उपाय सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 8 गुण) ‘माणूस हा स्वभावतः राजकीय प्राणी आहे’ – स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी, 8 गुण) ॲरिस्टॉटलचा गुलामगिरीचा सिद्धांत थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी, 8 गुण) पॉलिटी (Polity) म्हणजे काय?

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• स्वातंत्र्य
  (1. Liberty)
• लोकशाही
  (2. Democracy)
• उपयुक्ततावादाचा सिद्धांत
  (3. Theory of Utilitarianism)
• प्रातिनिधिक शासन
  (4. Representative Government)

जीवन परिचय व ग्रंथ

जॉन स्टुअर्ट मिल (J.S. Mill) यांचा काळ 1806 ते 1873 असा आहे. त्यांचा जन्म लंडन येथे झाला. त्यांचे वडील जेम्स मिल (James Mill) हे बेंथमचे (Jeremy Bentham) मित्र व उपयुक्ततावादी विचारवंत होते. वडिलांनी त्यांना लहानपणापासून कठोर शिक्षण दिले. मिल यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीत नोकरी केली. ते ब्रिटिश संसदेचे सदस्यही होते. त्यांना व्यक्तिस्वातंत्र्याचे पुरस्कर्ते व उदारमतवादाचे (Liberalism) प्रमुख विचारवंत मानले जाते.

• ऑन लिबर्टी (On Liberty) – 1859
• कन्सिडरेशन्स ऑन रिप्रेझेंटेटिव्ह गव्हर्नमेंट (Considerations on Representative Government) – 1861
• युटिलिटेरियनिझम (Utilitarianism) – 1863
• इतर: द सब्जेक्शन ऑफ विमेन (The Subjection of Women, 1869), सिस्टिम ऑफ लॉजिक (A System of Logic).

1. स्वातंत्र्य (Liberty)

‘ऑन लिबर्टी’ हा मिल यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. त्यांच्या मते व्यक्तीचा सर्वांगीण विकास स्वातंत्र्याशिवाय होऊ शकत नाही. समाज किंवा राज्य व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर केव्हा बंधन घालू शकते, हा त्यांचा मुख्य प्रश्न होता.

स्वसंबंधी व परसंबंधी कृती

• स्वसंबंधी कृती (Self-regarding Actions): ज्या कृतींचा परिणाम फक्त व्यक्तीवरच होतो. यात व्यक्ती पूर्ण स्वतंत्र आहे; राज्याने हस्तक्षेप करू नये.
• परसंबंधी कृती (Other-regarding Actions): ज्या कृतींचा परिणाम इतरांवर होतो. इतरांना हानी होत असेल तर राज्य बंधन घालू शकते.
• यालाच हानी तत्त्व (Harm Principle) म्हणतात – इतरांना होणारी हानी टाळणे हेच व्यक्तिस्वातंत्र्यावरील बंधनाचे एकमेव योग्य कारण.

विचार व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य – मिल यांचे युक्तिवाद

• दडपलेले मत खरे असू शकते; ते दडपल्याने सत्य हरवते.
• चुकीच्या मतातही सत्याचा अंश असू शकतो.
• खरे मतही चर्चेशिवाय ‘मृत रूढी’ बनते; वादविवादाने ते जिवंत राहते.
• संपूर्ण मानवजात एका बाजूला व एक व्यक्ती विरोधात असली, तरी त्या एका व्यक्तीला गप्प करण्याचा अधिकार नाही – असा त्यांचा आशय होता.

कृतिस्वातंत्र्य व व्यक्तिमत्त्व

व्यक्तीला आपल्या आवडीनुसार जीवन जगण्याचे स्वातंत्र्य हवे. वेगळेपणा (Individuality) हा प्रगतीचा स्रोत आहे. मिल यांना ‘बहुमताच्या जुलूमशाहीची’ (Tyranny of the Majority) व सामाजिक रूढींच्या दबावाची भीती वाटत होती.

टीका / मूल्यमापन

• स्वसंबंधी व परसंबंधी कृतींमध्ये स्पष्ट रेषा आखणे कठीण; बहुतेक कृतींचा परिणाम इतरांवर होतो.
• स्वातंत्र्याची संकल्पना नकारात्मक (बंधनांचा अभाव) आहे.
• मिल यांनी हे स्वातंत्र्य ‘मागासलेल्या’ समाजांना नाकारले – वसाहतवादी दृष्टिकोन.
• बार्कर (Ernest Barker) यांनी त्यांना ‘रिकाम्या स्वातंत्र्याचा’ पुरस्कर्ता म्हटले असे मानले जाते.
• तरीही अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे त्यांचे समर्थन आधुनिक लोकशाहीचा पाया आहे; भारतीय संविधानातील कलम 19 मधील स्वातंत्र्ये याच परंपरेतील आहेत.

2. लोकशाही (Democracy)

मिल लोकशाहीचे समर्थक होते, पण अंधसमर्थक नव्हते. त्यांनी लोकशाहीचे गुण आणि धोके दोन्ही सांगितले.

लोकशाहीचे गुण (मिल यांच्या मते)

• लोकांच्या हक्कांचे व हितांचे रक्षण होते, कारण प्रत्येक जण आपल्या हिताचा उत्तम रक्षक असतो.
• नागरिकांच्या बुद्धी, नैतिकता व सक्रियतेचा विकास होतो.
• राजकीय सहभागातून नागरिकांचे शिक्षण होते.

लोकशाहीचे धोके

• बहुमताची जुलूमशाही – अल्पसंख्याकांच्या मतांकडे दुर्लक्ष.
• अशिक्षित बहुसंख्य लोकांमुळे शासनाची गुणवत्ता घटणे.
• वर्गीय हितसंबंधांवर आधारित कायदे.

सुधारणा / उपाय

• प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व (Proportional Representation) – हेअर (Thomas Hare) पद्धतीचे समर्थन.
• सुशिक्षितांना अधिक मते (Plural Voting).
• मतदारासाठी किमान साक्षरता आवश्यक.
• स्त्रियांना मताधिकार – त्या काळातील क्रांतिकारी मागणी.
• गुप्त मतदानाऐवजी खुले मतदान.

मूल्यमापन: स्त्री-मताधिकार व अल्पसंख्याक संरक्षण हे विचार पुरोगामी होते, पण बहुमतदान व साक्षरतेची अट हे विचार अभिजनवादी (Elitist) मानले जातात.

3. उपयुक्ततावादाचा सिद्धांत (Theory of Utilitarianism)

उपयुक्ततावादाचे जनक जेरेमी बेंथम मानले जातात. त्यांचे तत्त्व होते – ‘जास्तीत जास्त लोकांचे जास्तीत जास्त सुख’ (Greatest Happiness of the Greatest Number). बेंथमच्या मते सुख व दुःख हे मानवी वर्तनाचे स्वामी आहेत आणि सुखांमध्ये फक्त संख्यात्मक (Quantitative) फरक असतो.

मिल यांनी केलेल्या सुधारणा

• गुणात्मक फरक (Qualitative Difference): सुखांमध्ये उच्च (बौद्धिक, नैतिक) व निम्न (शारीरिक) असा दर्जात्मक फरक आहे.
• समाधानी डुकरापेक्षा असमाधानी माणूस होणे आणि समाधानी मूर्खापेक्षा असमाधानी सॉक्रेटिस होणे चांगले – असा त्यांचा प्रसिद्ध आशय.
• कोणते सुख श्रेष्ठ हे दोन्ही सुखे अनुभवलेले ‘सक्षम परीक्षक’ ठरवतात.
• बाह्य शिक्षेबरोबरच अंतर्गत नैतिक दबाव (सदसद्विवेक – Conscience) महत्त्वाचा.
• स्वार्थाबरोबरच परोपकार व सामाजिक भावना यांना स्थान.

टीका / मूल्यमापन

• गुणात्मक फरक मान्य केल्याने मूळ उपयुक्ततावादाचा पाया डळमळतो, अशी टीका होते.
• सुख मोजण्याचे निश्चित माप नाही.
• मिल यांनी उपयुक्ततावादाला मानवी व नैतिक चेहरा दिला, हे त्यांचे मोठे योगदान आहे.

4. प्रातिनिधिक शासन (Representative Government)

‘कन्सिडरेशन्स ऑन रिप्रेझेंटेटिव्ह गव्हर्नमेंट’ (1861) मध्ये मिल यांनी प्रातिनिधिक शासन हे सर्वोत्तम शासन असल्याचे सांगितले. मोठ्या आधुनिक राज्यांत प्रत्यक्ष लोकशाही शक्य नसल्याने लोकांनी निवडलेल्या प्रतिनिधींमार्फत शासन चालावे.

प्रातिनिधिक शासनाची वैशिष्ट्ये व अटी

• लोक हे शासन स्वीकारण्यास, टिकवण्यास व त्यासाठी आवश्यक कर्तव्ये करण्यास तयार असावेत.
• संसदेचे काम कायदे स्वतः तयार करणे नव्हे, तर शासनावर देखरेख व नियंत्रण, चर्चा व टीका करणे; कायद्यांचा मसुदा तज्ज्ञ समितीने करावा.
• अल्पसंख्याकांना योग्य प्रतिनिधित्व – प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व.
• सार्वत्रिक पण शिक्षणाधारित मताधिकार; स्त्रियांनाही मताधिकार.
• द्विगृही विधिमंडळ – दुसरे सभागृह अनुभवी व्यक्तींचे.
• प्रतिनिधी मतदारांचे केवळ प्रवक्ते नसून स्वतःच्या विवेकाने निर्णय घेणारे असावेत.
• स्थानिक स्वराज्य संस्था लोकशिक्षणाच्या शाळा आहेत.

टीका / मूल्यमापन

• बहुमतदान व शिक्षणाची अट समतेच्या तत्त्वाविरुद्ध.
• खुल्या मतदानामुळे दबाव व भीती वाढते.
• तरीही प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व, स्त्री मताधिकार, स्थानिक स्वराज्य या कल्पना आधुनिक लोकशाहीत स्वीकारल्या गेल्या.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) जे. एस. मिल यांचे स्वातंत्र्यविषयक विचार स्पष्ट करून त्यांचे मूल्यमापन करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) मिल यांनी बेंथमच्या उपयुक्ततावादात केलेल्या सुधारणा स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी, 8 गुण) स्वसंबंधी व परसंबंधी कृती यांतील फरक सांगा.
4. (लघुत्तरी, 8 गुण) मिल यांच्या प्रातिनिधिक शासनाची वैशिष्ट्ये लिहा.
5. (लघुत्तरी, 8 गुण) बहुमताची जुलूमशाही म्हणजे काय?

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• द्वंद्वात्मक भौतिकवाद
  (1. Dialectical Materialism)
• वर्गसंघर्ष
  (2. Class Struggle)
• राज्यविषयक विचार
  (3. Thoughts on State)
• अतिरिक्त मूल्याचा सिद्धांत
  (4. Theory of Surplus Value)

जीवन परिचय व ग्रंथ

कार्ल मार्क्स (Karl Marx) यांचा काळ 1818 ते 1883 असा आहे. त्यांचा जन्म जर्मनीतील ट्रायर (Trier) येथे झाला. त्यांनी बॉन व बर्लिन विद्यापीठात शिक्षण घेतले. त्यांच्यावर हेगेल (Hegel) यांच्या तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव होता. क्रांतिकारी लिखाणामुळे त्यांना जर्मनी, फ्रान्स व बेल्जियम सोडावे लागले. पुढे ते लंडन येथे स्थायिक झाले आणि तेथेच त्यांचे निधन झाले. फ्रेडरिक एंगल्स (Friedrich Engels) हे त्यांचे जवळचे मित्र व सहलेखक होते. मार्क्स यांना ‘वैज्ञानिक समाजवादाचे’ (Scientific Socialism) जनक मानले जाते.

• कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टो (The Communist Manifesto) – 1848, एंगल्स यांच्यासोबत.
• दास कॅपिटल (Das Kapital) – खंड 1, 1867.

1. द्वंद्वात्मक भौतिकवाद (Dialectical Materialism)

द्वंद्वात्मक भौतिकवाद हा मार्क्सवादाचा तात्त्विक पाया आहे. मार्क्स यांनी हेगेलची द्वंद्वात्मक पद्धत (Dialectics) आणि फ्यूरबाख (Feuerbach) यांचा भौतिकवाद (Materialism) यांचा मेळ घातला.

• हेगेल: जगाचा विकास ‘विचार/चेतना’ (Idea) यांच्या द्वंद्वातून होतो – आदर्शवाद.
• मार्क्स: जगाचा विकास ‘भौतिक परिस्थिती’ (Matter) यांच्या द्वंद्वातून होतो. मार्क्स म्हणतो, हेगेलचे द्वंद्व डोक्यावर उभे होते, मी त्याला पायावर उभे केले.

द्वंद्वाची प्रक्रिया

वाद (Thesis) → प्रतिवाद (Antithesis) → संवाद (Synthesis). प्रत्येक स्थितीत तिचा विरोधी घटक असतो. दोघांच्या संघर्षातून नवी, उच्च स्थिती निर्माण होते. पुढे तीच नवा ‘वाद’ बनते.

द्वंद्वाचे नियम

• विरोधी घटकांची एकता व संघर्ष.
• संख्यात्मक बदलांचे गुणात्मक बदलात रूपांतर (उदा. पाणी तापवत गेल्यास ठरावीक तापमानाला वाफ होते).
• निषेधाचा निषेध (Negation of Negation).

ऐतिहासिक भौतिकवाद

द्वंद्वात्मक भौतिकवाद समाज व इतिहासाला लावला की त्याला ऐतिहासिक भौतिकवाद (Historical Materialism) म्हणतात. समाजाची आर्थिक रचना (उत्पादन पद्धती) हा पाया (Base) असून कायदा, राजकारण, धर्म, कला ही इमारत (Superstructure) आहे. पाया बदलला की इमारत बदलते. इतिहासाचे टप्पे: आदिम साम्यवाद → गुलामगिरी → सरंजामशाही → भांडवलशाही → समाजवाद → साम्यवाद.

टीका / मूल्यमापन

• फक्त आर्थिक घटकांना महत्त्व; धर्म, राष्ट्रवाद, विचार यांची भूमिका कमी लेखली – आर्थिक निश्चिततावाद.
• इतिहासाचे टप्पे सर्व देशांना लागू होत नाहीत.
• भांडवलशाही स्वतः सुधारणा करून टिकली.
• तरीही इतिहास व समाजाचे आर्थिक विश्लेषण ही मार्क्सची मोठी देणगी आहे.

2. वर्गसंघर्ष (Class Struggle)

‘कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टो’च्या सुरुवातीलाच मार्क्स-एंगल्स सांगतात की आजवरच्या सर्व समाजाचा इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास आहे. उत्पादन साधनांची मालकी असणारा आणि नसणारा असे दोन वर्ग प्रत्येक काळात असतात आणि त्यांचे हितसंबंध परस्परविरोधी असतात.

वैशिष्ट्ये

• वर्ग आर्थिक स्थानावरून ठरतो – उत्पादन साधनांची मालकी.
• भांडवलशाहीत समाज दोन वर्गांत ध्रुवीकृत होतो; मध्यम वर्ग कामगार वर्गात ढकलला जातो.
• कामगारांचे दारिद्र्य वाढते; त्यांच्यात वर्गजाणीव (Class Consciousness) निर्माण होते.
• शेवटी कामगार क्रांती होऊन भांडवलशाही नष्ट होते.
• ‘जगातील कामगारांनो, एक व्हा’ ही मॅनिफेस्टोची प्रसिद्ध घोषणा.
• साम्यवादी समाजात वर्ग नसल्याने वर्गसंघर्ष संपतो.

टीका / मूल्यमापन

• समाज फक्त दोन वर्गांत विभागलेला नसतो; मध्यम वर्ग वाढला आहे.
• वर्गांमध्ये सहकार्यही असते, फक्त संघर्ष नाही.
• क्रांती प्रगत औद्योगिक देशांत न होता रशिया (1917), चीनसारख्या कृषिप्रधान देशांत झाली.
• तरीही कामगार कायदे, कामगार संघटना व कल्याणकारी धोरणांवर या विचाराचा मोठा प्रभाव आहे.

3. राज्यविषयक विचार (Thoughts on State)

उदारमतवादी विचारवंत राज्याला सर्वांच्या हिताचे साधन मानतात, तर मार्क्सच्या मते राज्य हे वर्गीय संस्था आहे. ते आर्थिकदृष्ट्या प्रबळ वर्गाने दुर्बल वर्गाचे शोषण करण्यासाठी वापरलेले साधन आहे.

मार्क्सवादी राज्य सिद्धांताचे मुद्दे

• राज्याची उत्पत्ती: खाजगी संपत्ती आणि वर्ग निर्माण झाल्यावर राज्य निर्माण झाले. आदिम साम्यवादात राज्य नव्हते.
• शोषणाचे साधन: पोलीस, सैन्य, न्यायालये, कायदे हे सत्ताधारी वर्गाचे हित जपतात.
• आधुनिक राज्याची कार्यकारी यंत्रणा म्हणजे भांडवलदार वर्गाचे सामायिक व्यवहार पाहणारी समिती – असे मॅनिफेस्टो सांगतो.
• कामगार वर्गाची हुकूमशाही (Dictatorship of the Proletariat): क्रांतीनंतर संक्रमण काळात कामगार वर्ग राज्यसत्ता हाती घेऊन भांडवलदार वर्गाचे अवशेष नष्ट करेल.
• राज्याचा लोप (Withering Away of the State): वर्गविहीन साम्यवादी समाजात राज्याची गरज उरणार नाही; ते हळूहळू लोप पावेल. हा शब्दप्रयोग विशेषतः एंगल्स यांनी केला.
• साम्यवादी समाजाचे तत्त्व: प्रत्येकाकडून क्षमतेनुसार, प्रत्येकाला गरजेनुसार.

टीका / मूल्यमापन

• राज्य फक्त शोषणाचे साधन नाही; ते कल्याणकारी कार्येही करते (शिक्षण, आरोग्य).
• ‘कामगार वर्गाची हुकूमशाही’ प्रत्यक्षात पक्षाची किंवा व्यक्तीची हुकूमशाही ठरली.
• साम्यवादी देशांत राज्य लोप पावण्याऐवजी अधिक शक्तिशाली झाले.
• राज्याचा लोप ही कल्पना आदर्शवादी (Utopian) वाटते.

4. अतिरिक्त मूल्याचा सिद्धांत (Theory of Surplus Value)

हा सिद्धांत ‘दास कॅपिटल’मध्ये मांडला आहे. भांडवलशाहीत कामगारांचे शोषण कसे होते हे यातून स्पष्ट होते. याचा आधार श्रम मूल्य सिद्धांत (Labour Theory of Value) आहे – वस्तूचे मूल्य तिच्या उत्पादनासाठी लागलेल्या सामाजिकदृष्ट्या आवश्यक श्रमावरून ठरते.

मुख्य मुद्दे

• भांडवलदार कामगाराची श्रमशक्ती (Labour Power) एक वस्तू म्हणून विकत घेतो.
• कामगार आपल्या मजुरीच्या मूल्यापेक्षा जास्त मूल्य निर्माण करतो.
• अतिरिक्त मूल्य = कामगाराने निर्माण केलेले मूल्य − कामगाराला दिलेली मजुरी.
• हे अतिरिक्त मूल्य भांडवलदार नफा म्हणून घेतो; हेच शोषण.

उदाहरण

समजा कामगार दिवसाला 10 तास काम करतो. त्याच्या मजुरीइतके मूल्य तो 6 तासांतच निर्माण करतो. उरलेल्या 4 तासांचे श्रम ‘अतिरिक्त श्रम’ असून त्याचे मूल्य (अतिरिक्त मूल्य) भांडवलदाराला मिळते.

भांडवलाचे प्रकार व अतिरिक्त मूल्याचे प्रकार

• स्थिर भांडवल (Constant Capital): यंत्रे, कच्चा माल – ते नवीन मूल्य निर्माण करत नाही.
• अस्थिर भांडवल (Variable Capital): मजुरीवरील खर्च – तेच अतिरिक्त मूल्य निर्माण करते.
• निरपेक्ष अतिरिक्त मूल्य (Absolute): कामाचे तास वाढवून मिळवलेले.
• सापेक्ष अतिरिक्त मूल्य (Relative): उत्पादकता वाढवून, आवश्यक श्रमाचा वेळ कमी करून मिळवलेले.

टीका / मूल्यमापन

• वस्तूचे मूल्य फक्त श्रमावर नाही, तर मागणी, दुर्मिळता, तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन यांवरही ठरते.
• भांडवलदाराचा जोखीम, संघटन व व्यवस्थापन यांचा वाटा दुर्लक्षित.
• यंत्रांचे योगदान नाकारले.
• तरीही कामगारांच्या शोषणाकडे जगाचे लक्ष वेधण्यात आणि किमान वेतन, कामाच्या तासांचे कायदे घडवण्यात या सिद्धांताचा मोठा वाटा आहे.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) मार्क्सचा द्वंद्वात्मक भौतिकवाद स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) मार्क्सचे वर्गसंघर्ष व राज्यविषयक विचार सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 8 गुण) अतिरिक्त मूल्याचा सिद्धांत उदाहरणासह स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी, 8 गुण) कामगार वर्गाची हुकूमशाही म्हणजे काय?
5. (लघुत्तरी, 8 गुण) राज्याचा लोप (Withering Away of the State) ही संकल्पना स्पष्ट करा.