आधुनिक भारतीय राजकीय विचार – १ BAPOL1MO2 · Modern Indian Political Thought-1

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• सत्य आणि अहिंसा
  (a) Truth and Non-violence)
• सत्याग्रह
  (b) Satyagraha)
• विश्वस्तवादाची संकल्पना
  (c) Concepts of Trusteeship)

जीवन परिचय

मोहनदास करमचंद गांधी (Mahatma Gandhi) यांचा जन्म 2 ऑक्टोबर 1869 रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे झाला. त्यांनी इंग्लंडमध्ये कायद्याचे शिक्षण घेतले. 1893 मध्ये ते दक्षिण आफ्रिकेत गेले. तेथे वर्णभेदाविरुद्ध लढताना त्यांनी सत्याग्रहाचा मार्ग शोधला. 1915 मध्ये ते भारतात परत आले.

• चंपारण्य सत्याग्रह (1917), असहकार चळवळ (1920), दांडी यात्रा व सविनय कायदेभंग (1930), भारत छोडो आंदोलन (1942) यांचे नेतृत्व केले.
• प्रमुख ग्रंथ: हिंद स्वराज (Hind Swaraj, 1909), आत्मकथा "सत्याचे प्रयोग".
• 30 जानेवारी 1948 रोजी दिल्ली येथे त्यांची हत्या झाली. भारत त्यांना "राष्ट्रपिता" म्हणून ओळखतो.

1) सत्य आणि अहिंसा (Truth and Non-violence)

सत्य (Truth)

गांधीजींच्या संपूर्ण विचारांचा पाया म्हणजे सत्य. आधी ते "ईश्वर हेच सत्य" असे म्हणत. नंतर त्यांनी "सत्य हाच ईश्वर" असे मांडले. म्हणजे सत्य हेच सर्वोच्च मूल्य आहे.

• सत्य म्हणजे फक्त खरे बोलणे नव्हे; विचार, वाणी आणि कृती या तिन्हींमध्ये प्रामाणिकपणा.
• सत्याचा शोध हा सतत चालणारा प्रयोग आहे. म्हणून त्यांनी आत्मकथेला "सत्याचे प्रयोग" असे नाव दिले.
• राजकारणही सत्यावर आधारित असावे, असे त्यांचे मत होते. याला राजकारणाचे अध्यात्मीकरण (Spiritualisation of Politics) म्हणतात.

अहिंसा (Non-violence)

सत्यापर्यंत पोहोचण्याचे साधन म्हणजे अहिंसा. अहिंसा म्हणजे मन, वाणी आणि कृती यांनी कोणालाही दुखावणे नाही.

• नकारात्मक अर्थ: कोणालाही इजा न करणे.
• सकारात्मक अर्थ: सर्वांविषयी प्रेम, करुणा आणि सेवा; विरोधकाविषयीही द्वेष नसणे.
• अहिंसा ही दुर्बलांची नव्हे तर शूरांची शस्त्र आहे, असे गांधीजी म्हणत. भित्रेपणा आणि हिंसा यांत निवड करायची असेल तर त्यांनी हिंसा श्रेष्ठ मानली, पण सर्वश्रेष्ठ अहिंसाच.
• साध्य आणि साधन (Ends and Means): चांगले साध्य मिळवण्यासाठी साधनही शुद्ध असले पाहिजे. वाईट साधनाने मिळालेले साध्यही दूषित होते.

मूल्यमापन: सत्य व अहिंसेमुळे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला नैतिक बळ मिळाले. मार्टिन ल्यूथर किंग (ज्युनि.) आणि नेल्सन मंडेला यांच्यासारख्या नेत्यांवर या विचारांचा प्रभाव पडला. मात्र टीकाकारांच्या मते, परकीय आक्रमण किंवा दहशतवादासारख्या प्रसंगी पूर्ण अहिंसा व्यवहारात कठीण ठरते.

2) सत्याग्रह (Satyagraha)

अर्थ: सत्याग्रह म्हणजे सत्याचा आग्रह. अन्यायाविरुद्ध अहिंसक मार्गाने, स्वतः त्रास सोसून विरोधकाचे मतपरिवर्तन करणे म्हणजे सत्याग्रह. गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत हा शब्द व हे तंत्र प्रथम वापरले.

सत्याग्रहाची वैशिष्ट्ये

• अहिंसा: कोणत्याही परिस्थितीत हिंसा नाही.
• आत्मक्लेश (Self-suffering): सत्याग्रही स्वतः दुःख सोसतो, विरोधकाला दुःख देत नाही.
• हृदयपरिवर्तन: विरोधकाचा पराभव नव्हे, तर त्याचे मन बदलणे हे ध्येय.
• द्वेषाचा अभाव: अन्यायाचा विरोध, पण अन्याय करणाऱ्या व्यक्तीचा द्वेष नाही.
• नैतिक बळ: सत्याग्रहीकडे सत्य, संयम, निर्भयता आणि शिस्त असावी.

सत्याग्रहाची तंत्रे (प्रकार)

• असहकार (Non-cooperation): अन्यायी सरकारला सहकार्य न करणे (1920).
• सविनय कायदेभंग (Civil Disobedience): अन्यायी कायदा शांतपणे मोडणे, उदा. मिठाचा सत्याग्रह (1930).
• उपवास (Fasting): आत्मशुद्धी व नैतिक दबावासाठी.
• हिजरत: अन्यायी ठिकाण स्वेच्छेने सोडून जाणे.
• बहिष्कार, धरणे, संप (हरताळ): परदेशी मालावर बहिष्कार इत्यादी.

सत्याग्रह आणि निष्क्रिय प्रतिकार (Passive Resistance) यांतील फरक

मूल्यमापन: सत्याग्रहामुळे सामान्य जनता, शेतकरी, स्त्रिया स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाल्या. लोकशाहीत शांततामय आंदोलनाचा हा आदर्श मार्ग मानला जातो. मात्र, विरोधक अत्यंत क्रूर असेल तर सत्याग्रह यशस्वी होईल का, असा प्रश्न टीकाकार विचारतात. तसेच आज सत्याग्रहाच्या नावाखाली होणारे काही दबावगट आंदोलन गांधीजींच्या मूळ नैतिक अटी पाळत नाहीत.

3) विश्वस्तवादाची संकल्पना (Concept of Trusteeship)

अर्थ: श्रीमंत व्यक्तीकडील संपत्ती ही फक्त तिची स्वतःची नसून समाजाची आहे. श्रीमंत हा त्या संपत्तीचा मालक नव्हे तर विश्वस्त (Trustee) आहे. त्याने स्वतःच्या गरजेपुरते घेऊन उरलेली संपत्ती समाजकल्याणासाठी वापरावी.

विश्वस्तवादाची वैशिष्ट्ये

• भांडवलशाही आणि साम्यवाद यांच्यातील अहिंसक मध्यम मार्ग.
• संपत्ती जबरदस्तीने हिसकावून न घेता श्रीमंतांचे हृदयपरिवर्तन करणे.
• खाजगी मालकी पूर्णपणे नष्ट न करता तिचा उपयोग समाजहितासाठी.
• वर्गसंघर्षाऐवजी वर्गसहकार्य (Class Cooperation).
• श्रीमंतांनी ऐकले नाही तर असहकार व सत्याग्रहाचा मार्ग.
• ईशावास्य उपनिषदातील "त्यागपूर्वक उपभोग" या कल्पनेचा प्रभाव.

उदाहरण: उद्योगपती जमनालाल बजाज यांना गांधीजी विश्वस्ताचे उदाहरण मानत. आजचे कंपनी सामाजिक दायित्व (CSR) हे या विचाराशी जुळणारे मानले जाते.

मूल्यमापन: विश्वस्तवाद नैतिक आणि शांततामय आहे; त्यात संघर्ष टळतो. पण टीकाकारांच्या मते सर्व श्रीमंत स्वेच्छेने संपत्ती समाजासाठी देतील ही अपेक्षा आदर्शवादी (Utopian) आहे. मानवी स्वार्थ लक्षात घेता हा विचार व्यवहारात मर्यादित ठरतो.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) महात्मा गांधी यांचे सत्य आणि अहिंसेविषयीचे विचार स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) सत्याग्रह म्हणजे काय? सत्याग्रहाची वैशिष्ट्ये आणि तंत्रे सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) सत्याग्रह आणि निष्क्रिय प्रतिकार यांतील फरक सांगा.
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) गांधीजींची विश्वस्तवादाची संकल्पना थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) गांधीजींचा साध्य-साधन शुचितेचा विचार लिहा.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• जातिव्यवस्थेविषयी विचार
  (a) Thoughts of Caste System.)
• राज्य समाजवाद
  (b) State Socialism)
• संसदीय लोकशाहीच्या यशस्वितेच्या अटी
  (c) Conditions for success of Parliamentary Democracy.)

जीवन परिचय

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (Dr. B. R. Ambedkar) यांचा जन्म 14 एप्रिल 1891 रोजी महू (मध्य प्रदेश) येथे झाला. त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठ (अमेरिका) आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथून उच्च शिक्षण घेतले. ते अर्थशास्त्रज्ञ, कायदेतज्ज्ञ आणि समाजसुधारक होते.

• महाड चवदार तळे सत्याग्रह (1927) व दलितांच्या हक्कांसाठी अनेक लढे.
• भारतीय संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष (Chairman, Drafting Committee); स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री.
• प्रमुख ग्रंथ: Annihilation of Caste (जातिनिर्मूलन, 1936), States and Minorities (1947), Who Were the Shudras?
• 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे (दीक्षाभूमी) बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. 6 डिसेंबर 1956 रोजी त्यांचे निधन झाले. 1990 मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आला.

1) जातिव्यवस्थेविषयी विचार (Thoughts on Caste System)

डॉ. आंबेडकरांच्या मते जातिव्यवस्था ही भारतीय समाजातील सर्वात मोठी विषमता आहे. ती फक्त श्रमाची विभागणी नसून श्रमिकांची विभागणी आहे. जात जन्मावर ठरते, व्यक्तीच्या क्षमतेवर नाही.

जातिव्यवस्थेचे दोष

• श्रेणीबद्ध विषमता (Graded Inequality): जाती एकाखाली एक अशा उतरंडीत आहेत; प्रत्येक जात खालच्या जातीला कमी लेखते.
• अस्पृश्यता: माणसाला माणूस म्हणून न वागवणे, हा मानवतेवरचा कलंक.
• व्यवसाय निवडीचे स्वातंत्र्य नाही; त्यामुळे आर्थिक प्रगती खुंटते.
• समाजात एकता व बंधुभाव निर्माण होत नाही; राष्ट्रनिर्मितीत अडथळा.
• सार्वजनिक भावना (Public Spirit) आणि नैतिकता नष्ट होते.

जातिनिर्मूलनाचे उपाय

• आंतरजातीय विवाह (Inter-caste Marriage): जात तोडण्याचा सर्वात प्रभावी उपाय.
• जातीला आधार देणाऱ्या धर्मग्रंथांच्या अधिकाराला आव्हान देणे.
• शिक्षण: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा त्यांचा संदेश.
• राजकीय व कायदेशीर संरक्षण: आरक्षण, अस्पृश्यता निर्मूलन (संविधानातील कलम 17).
• स्वातंत्र्य, समता, बंधुता या मूल्यांवर आधारित नवा समाज.

मूल्यमापन: आंबेडकरांच्या विचारांमुळे संविधानात अस्पृश्यता निर्मूलन, समानतेचा हक्क आणि आरक्षणाच्या तरतुदी आल्या. मात्र आजही जात निवडणुकीच्या राजकारणात व सामाजिक जीवनात टिकून आहे; म्हणून त्यांचे विचार आजही महत्त्वाचे आहेत. काही अभ्यासक म्हणतात की कायद्याबरोबरच मानसिक परिवर्तनही तितकेच आवश्यक आहे.

2) राज्य समाजवाद (State Socialism)

डॉ. आंबेडकरांनी 1947 मध्ये संविधान सभेसमोर ठेवलेल्या "States and Minorities" या निवेदनात राज्य समाजवादाची कल्पना मांडली. आर्थिक विषमता दूर करण्यासाठी आणि जलद औद्योगिकीकरणासाठी राज्याने अर्थव्यवस्थेत सक्रिय भूमिका घ्यावी, असे त्यांचे मत होते.

राज्य समाजवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• मुख्य उद्योग राज्याच्या मालकीचे: महत्त्वाचे व पायाभूत उद्योग राज्याने चालवावेत.
• विमा व्यवसायाचे राष्ट्रीयीकरण: विमा क्षेत्र राज्याच्या ताब्यात असावे.
• शेती हा राज्य उद्योग: जमीन राज्याने ताब्यात घ्यावी आणि गावकऱ्यांच्या गटांना सामूहिक शेतीसाठी द्यावी; त्यात जात-धर्माचा भेद नसावा.
• नुकसानभरपाई: खाजगी मालकांना जमीन/उद्योगाच्या बदल्यात कर्जरोख्यांच्या (Debentures) स्वरूपात भरपाई.
• संविधानात समावेश: हा आराखडा कायदेमंडळाच्या इच्छेवर न सोडता संविधानातच लिहावा, म्हणजे सरकार बदलले तरी धोरण बदलणार नाही.
• संसदीय लोकशाही टिकवून समाजवाद आणणे; हुकूमशाहीला विरोध.

मूल्यमापन: संविधान सभेने हा आराखडा जसाच्या तसा स्वीकारला नाही. तरीही राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, मिश्र अर्थव्यवस्था, सार्वजनिक क्षेत्र आणि विमा राष्ट्रीयीकरण यांत या विचारांचे प्रतिबिंब दिसते. टीकाकारांच्या मते सर्व शेतजमीन राज्याच्या ताब्यात घेणे व्यवहारात कठीण होते.

3) संसदीय लोकशाहीच्या यशस्वितेच्या अटी (Conditions for Success of Parliamentary Democracy)

डॉ. आंबेडकरांच्या मते लोकशाही म्हणजे रक्तपाताशिवाय लोकांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात क्रांतिकारी बदल घडवून आणणारी शासनपद्धती. फक्त राजकीय लोकशाही पुरेशी नाही; तिला सामाजिक लोकशाही (Social Democracy) व आर्थिक लोकशाहीचा आधार हवा.

यशस्वितेच्या प्रमुख अटी

1. विषमतेचा अभाव: समाजात तीव्र आर्थिक व सामाजिक विषमता नसावी.
2. प्रबळ विरोधी पक्ष: सरकारवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी सक्षम विरोधी पक्ष आवश्यक.
3. कायदा व प्रशासनात समानता: सर्वांना समान वागणूक; प्रशासन निःपक्ष असावे.
4. संविधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): राज्यकर्ते व नागरिक यांनी संविधानाचे नियम व परंपरा पाळाव्यात.
5. बहुमताची जुलूमशाही नसावी: अल्पसंख्याकांना सुरक्षिततेची भावना हवी.
6. समाजातील नैतिक व्यवस्था: लोकांमध्ये परस्पर विश्वास व नैतिकता.
7. जागरूक सार्वजनिक सद्सद्विवेकबुद्धी (Public Conscience): कोणावरही अन्याय झाला तर समाजाने त्याविरुद्ध उभे राहावे.

25 नोव्हेंबर 1949 चा इशारा

• संविधान सभेतील शेवटच्या भाषणात त्यांनी सांगितले की आता उद्दिष्टे संविधानिक मार्गानेच साधावीत; हिंसक व असंवैधानिक मार्ग टाळावेत.
• राजकारणातील व्यक्तिपूजा (Hero-worship) लोकशाहीला घातक आहे.
• राजकीय समता मिळाली, पण सामाजिक-आर्थिक विषमता कायम राहिली तर लोकशाही धोक्यात येईल, असा "विरोधाभासाचा" इशारा दिला.

मूल्यमापन: या अटी आजही भारतीय लोकशाहीसाठी मार्गदर्शक आहेत. प्रबळ विरोधी पक्ष, स्वतंत्र प्रशासन आणि संविधानिक नैतिकता यांची चर्चा आजही होते. त्यांचे विचार आदर्श असून ते पूर्णपणे साध्य करण्यासाठी सतत प्रयत्न करावे लागतात.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) डॉ. आंबेडकरांचे जातिव्यवस्थेविषयीचे विचार आणि जातिनिर्मूलनाचे उपाय स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी, 8 गुण) डॉ. आंबेडकरांनी सांगितलेल्या संसदीय लोकशाहीच्या यशस्वितेच्या अटी सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी, 4 गुण) डॉ. आंबेडकरांच्या राज्य समाजवादाची वैशिष्ट्ये सांगा.
4. (लघुत्तरी, 4 गुण) संविधानिक नैतिकता म्हणजे काय?
5. (लघुत्तरी, 4 गुण) 'श्रेणीबद्ध विषमता' ही संकल्पना स्पष्ट करा.