अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)
- राजकीय सिद्धांत: अर्थ, स्वरूप, व्याप्ती आणि महत्त्व
((1) POLITICAL THEORY: Meaning, Nature, Scope and Significance) - राज्य: अर्थ, स्वरूप आणि मूलभूत घटक; दृष्टिकोन: उदारमतवादी व मार्क्सवादी
((2) STATE: Meaning, Nature and Basic Elements, Approaches: Liberal and Marxist.)
१. राजकीय सिद्धांत (Political Theory): अर्थ, स्वरूप, व्याप्ती आणि महत्त्व
अर्थ
‘सिद्धांत’ (Theory) हा शब्द ग्रीक शब्द ‘थिओरिया’ (Theoria) पासून आला आहे. त्याचा अर्थ आहे – एखाद्या गोष्टीकडे लक्षपूर्वक पाहून तिचे मनात स्पष्ट चित्र तयार करणे. राजकीय सिद्धांत म्हणजे राज्य, शासन, सत्ता, स्वातंत्र्य, समता, हक्क आणि न्याय यांसारख्या राजकीय संकल्पनांचा व्यवस्थित आणि तर्कशुद्ध अभ्यास.
राजकीय सिद्धांत दोन प्रश्नांची उत्तरे शोधतो: (१) राजकीय जीवन प्रत्यक्षात कसे आहे? आणि (२) ते कसे असायला हवे?
- अँड्र्यू हॅकर (Andrew Hacker) यांच्या मते, राजकीय सिद्धांत म्हणजे चांगले राज्य व चांगला समाज यांच्या तत्त्वांचा निःपक्षपाती शोध आणि राजकीय-सामाजिक वास्तवाच्या ज्ञानाचा निःपक्षपाती शोध यांचा संगम होय.
- सोप्या भाषेत: राजकीय घटनांचे वर्णन, स्पष्टीकरण, मूल्यमापन आणि सुधारणांचे मार्ग सुचवणे म्हणजे राजकीय सिद्धांत.
स्वरूप (Nature)
- आदर्शवादी / मूल्यात्मक (Normative): ‘काय असावे’ हे सांगतो. उदा. न्याय्य समाज कसा असावा, प्लेटोचे आदर्श राज्य.
- अनुभवाधिष्ठित (Empirical): ‘काय आहे’ हे तथ्य, आकडेवारी व निरीक्षणाच्या आधारे सांगतो. उदा. मतदान वर्तनाचा अभ्यास.
- तात्त्विक व तर्कशुद्ध: संकल्पनांचे अर्थ स्पष्ट करतो आणि तर्काने निष्कर्ष काढतो.
- गतिशील: काळानुसार बदलतो. प्राचीन काळी नीती, आधुनिक काळी लोकशाही, हक्क, स्त्रीवाद, पर्यावरण असे नवे विषय आले.
- आंतरविद्याशाखीय: इतिहास, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान यांची मदत घेतो.
उदारमतवादी व मार्क्सवादी दृष्टिकोन
| मुद्दा | उदारमतवादी दृष्टिकोन (Liberal) | मार्क्सवादी दृष्टिकोन (Marxist) |
|---|---|---|
| केंद्रबिंदू | व्यक्ती, तिचे स्वातंत्र्य व हक्क | वर्ग, उत्पादनाची साधने व वर्गसंघर्ष |
| अभ्यास पद्धती | पारंपरिक (तात्त्विक, ऐतिहासिक, कायदेशीर) आणि आधुनिक वर्तनवादी (Behavioural) | द्वंद्वात्मक भौतिकवाद (Dialectical Materialism) व ऐतिहासिक भौतिकवाद |
| उद्देश | विद्यमान व्यवस्थेत हळूहळू सुधारणा | भांडवलशाही बदलून वर्गविहीन समाज निर्माण करणे |
| राजकारणाचा पाया | विविध गटांमधील स्पर्धा व सहमती | आर्थिक पाया (Base) राजकारण ठरवतो |
मार्क्सवाद्यांच्या मते राजकीय सिद्धांत हा केवळ जग समजून घेण्यासाठी नाही, तर जग बदलण्यासाठी आहे.
व्याप्ती (Scope)
- राज्याचा अभ्यास: राज्याची उत्पत्ती, स्वरूप, घटक आणि कार्ये.
- शासनाचा अभ्यास: कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायमंडळ आणि शासनाचे प्रकार.
- राजकीय संकल्पना: सत्ता, अधिकार, स्वातंत्र्य, समता, हक्क, न्याय, सार्वभौमत्व (Sovereignty).
- राजकीय विचारप्रणाली: उदारमतवाद, मार्क्सवाद, समाजवाद, गांधीवाद, स्त्रीवाद.
- राजकीय वर्तन: मतदार, राजकीय पक्ष, दबावगट, जनमत.
- नवीन विषय: पर्यावरण, मानवी हक्क, लिंगभाव (Gender), जागतिकीकरण.
महत्त्व (Significance)
- राजकीय संकल्पनांचा नेमका अर्थ समजतो, त्यामुळे गोंधळ टळतो.
- नागरिकांना हक्क व कर्तव्यांची जाणीव होते; जागरूक नागरिक घडतो.
- शासनाच्या धोरणांचे मूल्यमापन करण्याची दृष्टी मिळते.
- समाजातील प्रश्न (गरिबी, विषमता, अन्याय) सोडवण्यासाठी मार्ग सुचवतो.
- लोकशाही मजबूत होते, कारण चर्चा व विचारस्वातंत्र्य वाढते.
- भारतीय संविधानातील न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता ही मूल्ये समजण्यास मदत होते.
२. राज्य (State): अर्थ, स्वरूप, मूलभूत घटक; उदारमतवादी व मार्क्सवादी दृष्टिकोन
अर्थ
‘State’ हा शब्द लॅटिन शब्द ‘स्टेटस’ (Status) पासून आला आहे. इटालियन विचारवंत मॅकियाव्हेली (Machiavelli) याने हा शब्द आधुनिक अर्थाने प्रथम वापरला, असे मानले जाते. राज्य म्हणजे निश्चित प्रदेशात राहणारा, संघटित शासन असलेला आणि सार्वभौम असलेला लोकसमुदाय.
- गार्नर (J.W. Garner): राज्य म्हणजे कमी-अधिक संख्येतील लोकांचा असा समुदाय जो निश्चित भूप्रदेशावर कायमस्वरूपी राहतो, बाह्य नियंत्रणापासून स्वतंत्र असतो आणि ज्याचे संघटित शासन असते, ज्याच्या आज्ञा बहुसंख्य लोक सवयीने पाळतात.
- मॅक्स वेबर (Max Weber): राज्य म्हणजे असा मानवी समुदाय जो एका निश्चित प्रदेशात शारीरिक बळाच्या वैध वापराची मक्तेदारी यशस्वीपणे सांगतो.
स्वरूप (Nature)
- राज्य ही एक राजकीय व कायदेशीर संस्था आहे.
- राज्य कायमस्वरूपी असते; शासन बदलते पण राज्य टिकते.
- राज्य सक्तीची संस्था आहे; प्रदेशातील प्रत्येकाला त्याचे कायदे पाळावे लागतात.
- राज्याचे सदस्यत्व अनिवार्य आहे, ऐच्छिक नाही.
- राज्य सार्वभौम असते; त्याच्यावर कोणतीही वरची सत्ता नसते.
राज्याचे मूलभूत घटक (Basic Elements)
- लोकसंख्या (Population): लोकांशिवाय राज्य असू शकत नाही. संख्या किती असावी याचा निश्चित नियम नाही. उदा. भारत मोठ्या लोकसंख्येचे राज्य, तर व्हॅटिकन सिटी अगदी लहान.
- भूप्रदेश (Territory): निश्चित सीमा असलेली जमीन, त्यावरील हवाई क्षेत्र आणि सागरी क्षेत्र.
- शासन (Government): राज्याची इच्छा प्रत्यक्ष अमलात आणणारी यंत्रणा. ती कायदे करते, राबवते व न्याय देते.
- सार्वभौमत्व (Sovereignty): राज्याचा सर्वात महत्त्वाचा घटक. अंतर्गत सार्वभौमत्व म्हणजे देशातील सर्वांवर सर्वोच्च सत्ता; बाह्य सार्वभौमत्व म्हणजे इतर देशांच्या नियंत्रणापासून स्वातंत्र्य. उदा. १९४७ पूर्वी भारताला सार्वभौमत्व नव्हते, म्हणून तो स्वतंत्र राज्य नव्हता.
आधुनिक काळात काही अभ्यासक आंतरराष्ट्रीय मान्यता हा पाचवा घटक मानतात.
राज्याबाबत उदारमतवादी दृष्टिकोन (Liberal Approach)
- राज्याची निर्मिती लोकांच्या संमतीने झाली. सामाजिक कराराचा सिद्धांत – हॉब्ज (Hobbes), लॉक (Locke), रूसो (Rousseau).
- जॉन लॉकच्या मते राज्याचे काम व्यक्तीचे जीवन, स्वातंत्र्य व संपत्ती यांच्या नैसर्गिक हक्कांचे रक्षण करणे.
- राज्य हे सर्व समाजाचे प्रतिनिधित्व करते, ते तटस्थ असते.
- नकारात्मक उदारमतवाद: राज्य ‘आवश्यक वाईट’ (Necessary Evil); त्याने कमीत कमी हस्तक्षेप करावा (पोलीस राज्य).
- सकारात्मक उदारमतवाद: राज्याने शिक्षण, आरोग्य, रोजगार देऊन लोककल्याण करावे – कल्याणकारी राज्य (Welfare State).
- राज्याची सत्ता संविधान, कायद्याचे राज्य व लोकशाहीने मर्यादित असावी.
राज्याबाबत मार्क्सवादी दृष्टिकोन (Marxist Approach)
- कार्ल मार्क्स (Karl Marx) व फ्रेडरिक एंगेल्स (Engels) यांच्या मते राज्य हे वर्गीय संस्था आहे.
- खाजगी संपत्ती निर्माण झाल्यानंतर समाज ‘आहे रे’ व ‘नाही रे’ अशा वर्गांत विभागला आणि मालक वर्गाने आपल्या हितासाठी राज्य निर्माण केले. (एंगेल्स – ‘द ओरिजिन ऑफ द फॅमिली, प्रायव्हेट प्रॉपर्टी अँड द स्टेट’, १८८४)
- राज्य तटस्थ नसते; ते शोषक वर्गाचे शोषित वर्गावर नियंत्रण ठेवण्याचे साधन आहे.
- ‘कम्युनिस्ट जाहीरनामा’ (१८४८) नुसार आधुनिक राज्याचे कार्यकारी मंडळ म्हणजे भांडवलदार वर्गाचे सामायिक व्यवहार सांभाळणारी समिती होय.
- क्रांतीनंतर ‘कामगार वर्गाची हुकूमशाही’ (Dictatorship of the Proletariat) येईल आणि वर्गविहीन समाजात राज्य हळूहळू लोप पावेल (Withering away of the State).
| मुद्दा | उदारमतवादी | मार्क्सवादी |
|---|---|---|
| उत्पत्ती | लोकांच्या संमतीने / करारातून | वर्गविभाजन व खाजगी संपत्तीतून |
| स्वरूप | तटस्थ, सर्वांचे हित पाहणारे | वर्गीय, शोषक वर्गाचे साधन |
| भविष्य | राज्य कायम राहील | वर्गविहीन समाजात राज्य लोप पावेल |
| उद्दिष्ट | व्यक्तिस्वातंत्र्य व हक्कांचे रक्षण | शोषणमुक्त, वर्गविहीन समाज |
मूल्यमापन: उदारमतवाद्यांवर टीका की ते आर्थिक विषमतेकडे दुर्लक्ष करतात. मार्क्सवादावर टीका की राज्य लोप पावण्याऐवजी साम्यवादी देशांत राज्य अधिक शक्तिशाली झाले.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे: Theory = ‘थिओरिया’; आदर्शवादी व अनुभवाधिष्ठित स्वरूप; राज्याचे चार घटक – लोकसंख्या, भूप्रदेश, शासन, सार्वभौमत्व; गार्नरची व्याख्या; उदारमतवादी – संमतीतून राज्य, कल्याणकारी राज्य; मार्क्सवादी – राज्य वर्गीय साधन, राज्य लोप पावेल.
परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) राजकीय सिद्धांताचा अर्थ सांगून त्याचे स्वरूप, व्याप्ती व महत्त्व स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी, 16 गुण) राज्याची व्याख्या देऊन राज्याचे मूलभूत घटक स्पष्ट करा. राज्याबाबत उदारमतवादी व मार्क्सवादी दृष्टिकोनांची तुलना करा.
- (लघुत्तरी, 8 गुण) राजकीय सिद्धांताचे आदर्शवादी व अनुभवाधिष्ठित स्वरूप स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी, 8 गुण) सार्वभौमत्व हा राज्याचा सर्वात महत्त्वाचा घटक का आहे?
- (लघुत्तरी, 8 गुण) मार्क्सवादानुसार ‘राज्य लोप पावणे’ म्हणजे काय?