अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- अलंकारशास्त्राचा इतिहास
- अलंकाराचे काव्यातील स्थान आणि कार्य
- अलंकाराच्या उत्पत्तीची मीमांसा आणि योजनेचे हेतू
- मराठीचे अलंकारशास्त्र
- अलंकाराचे वर्गीकरण
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – अलंकारशास्त्र: अलंकारशास्त्राचा इतिहास; अलंकाराचे काव्यातील स्थान आणि कार्य; अलंकाराच्या उत्पत्तीची मीमांसा आणि योजनेचे हेतु; मराठीचे अलंकारशास्त्र; अलंकाराचे वर्गीकरण
१. अलंकारशास्त्राचा इतिहास
अलंकार म्हणजे काय? 'अलं करोति इति अलंकारः' म्हणजे जो शोभा वाढवतो तो अलंकार. काव्यभाषेचे सौंदर्य वाढवणाऱ्या शब्दरचनेच्या आणि अर्थरचनेच्या विशेष पद्धतींचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे अलंकारशास्त्र. इंग्रजीत यासाठी 'अलंकार / भाषालंकार (Figures of Speech)' ही संज्ञा वापरली जाते.
संस्कृत परंपरा (मुख्य टप्पे)
- भरतमुनी (नाट्यशास्त्र) : अलंकारांचा प्राचीन उल्लेख. उपमा, रूपक, दीपक आणि यमक असे चार अलंकार सांगितले.
- भामह (काव्यालंकार) : अलंकाराला काव्याचा प्रमुख घटक मानले. त्यांना अलंकार संप्रदायाचे प्रमुख आचार्य मानले जाते.
- दंडी (काव्यादर्श) : काव्याला शोभा आणणारे धर्म म्हणजे अलंकार, अशी व्याख्या केली.
- वामन : 'रीतिरात्मा काव्यस्य' असे सांगून रीतीला काव्याचा आत्मा मानले. 'सौंदर्य हाच अलंकार' असा व्यापक अर्थ दिला.
- उद्भट, रुद्रट : अलंकारांची संख्या आणि वर्गीकरण वाढवले.
- आनंदवर्धन (ध्वन्यालोक) : ध्वनी हा काव्याचा आत्मा मानला. यामुळे अलंकारांना दुय्यम स्थान मिळाले.
- कुंतक (वक्रोक्तिजीवित) : वक्रोक्ती म्हणजे वैशिष्ट्यपूर्ण कथनशैली हेच काव्याचे जीवित मानले.
- मम्मट (काव्यप्रकाश) : अलंकार हे हार, कुंडल यांसारखे बाह्य शोभा देणारे घटक आहेत, असे मत मांडले.
- विश्वनाथ (साहित्यदर्पण), जयदेव (चंद्रालोक), अप्पय्य दीक्षित (कुवलयानंद) : उत्तरकालीन ग्रंथांमध्ये अलंकारांची संख्या शंभराहून अधिक झाली.
पाश्चात्त्य परंपरा
ग्रीक काळात ॲरिस्टॉटलने वक्तृत्वशास्त्र (Rhetoric) आणि काव्यशास्त्र (Poetics) यांत रूपक (Metaphor) यावर विचार मांडले. पुढे पाश्चात्त्य वक्तृत्वशास्त्रात अलंकारांचे सविस्तर वर्गीकरण झाले. आधुनिक काळात अलंकारविचाराचा विस्तार प्रतिमा (Image) आणि प्रतीक (Symbol) यांच्या विचारापर्यंत झाला.
लक्षात ठेवा : भरतमुनींचे चार अलंकार ते अप्पय्य दीक्षितांचे शंभराहून अधिक अलंकार हा प्रवास अलंकारशास्त्राच्या विकासाचे द्योतक आहे.
२. अलंकाराचे काव्यातील स्थान आणि कार्य
स्थानाविषयीची दोन मते
| मुद्दा | अलंकारवादी (भामह, दंडी) | ध्वनी/रसवादी (आनंदवर्धन, मम्मट) |
|---|---|---|
| अलंकाराचे स्थान | काव्याचा अनिवार्य, प्रमुख घटक | काव्याचा बाह्य, दुय्यम घटक |
| काव्याचा आत्मा | अलंकार (शोभा) | ध्वनी, रस |
| उपमा | शरीराचा अविभाज्य भाग | दागिना; काढता येतो |
आधुनिक समीक्षकांच्या मते अलंकार हा बाहेरून चिकटवलेला दागिना नसावा. तो कवीच्या अनुभवातून सहज उमटलेला असावा. म. वा. धोंड यांच्या 'काव्यविभ्रम' या ग्रंथात अलंकाराकडे कवीच्या अनुभवाशी जोडून पाहण्याचा दृष्टिकोन आढळतो.
अलंकाराचे कार्य
- सौंदर्यवर्धन : भाषेला शोभा आणि नादमाधुर्य देणे.
- अर्थस्पष्टता : अमूर्त कल्पना मूर्त करून समजण्यास सोप्या करणे.
- भावतीव्रता : वाचकाच्या मनात भावना अधिक उत्कटपणे जागवणे.
- चमत्कृती : अनपेक्षित जुळणीतून आश्चर्य आणि आनंद निर्माण करणे.
- संक्षेप : थोड्या शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करणे.
- स्मरणीयता : अनुप्रास, यमक यांमुळे ओळी लक्षात राहतात.
३. अलंकाराच्या उत्पत्तीची मीमांसा आणि योजनेचे हेतु
उत्पत्तीची कारणे
- सादृश्य शोधण्याची मानवी प्रवृत्ती : अपरिचित गोष्ट परिचित गोष्टीशी तुलना करून समजून घेणे. यातून उपमा, रूपक यांसारखे अलंकार जन्मले.
- भाषेचा मूळ रूपकात्मक स्वभाव : सामान्य बोलीतही 'डोंगराचा माथा', 'नदीचे पात्र' अशी रूपके सहज वापरली जातात.
- भावावेग : तीव्र भावना साध्या भाषेत अपुऱ्या वाटतात. म्हणून वक्र किंवा अतिशयोक्त भाषा येते.
- कल्पनाशक्ती : कवीची कल्पना नवे संबंध जोडते.
- नादप्रियता : ध्वनीच्या पुनरावृत्तीतील आनंदातून अनुप्रास, यमक हे अलंकार निर्माण झाले.
अलंकार योजनेचे हेतू
- आशयाचे प्रभावी संप्रेषण
- वाचकाचे लक्ष वेधणे आणि रसनिर्मितीला साहाय्य करणे
- वर्णनाला चित्रमयता देणे
- कवीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि शैलीचा ठसा उमटवणे
टीप : हेतूशिवाय केवळ प्रदर्शनासाठी केलेली अलंकारयोजना कृत्रिम ठरते. हा 'अलंकारांचा अतिरेक' म्हणून काव्याचा दोष मानला जातो.
४. मराठीचे अलंकारशास्त्र
- मराठी अलंकारशास्त्र प्रामुख्याने संस्कृत अलंकारशास्त्रावर आधारित आहे. अलंकारांची नावे, व्याख्या आणि वर्गीकरण बहुतांश संस्कृतमधून स्वीकारले गेले.
- प्राचीन मराठी काव्य : संत ज्ञानेश्वरांच्या ज्ञानेश्वरीत उपमा, रूपक आणि दृष्टांत यांचा विपुल व समर्पक वापर आढळतो. संत आणि पंडित कवींच्या काव्यात (उदा. मोरोपंत) यमक, अनुप्रास यांची विशेष आवड दिसते.
- व्याकरण ग्रंथ : एकोणिसाव्या शतकापासून मराठी व्याकरण आणि शालेय पाठ्यपुस्तकांतून अलंकारांची उदाहरणांसह मांडणी होऊ लागली.
- आधुनिक विवेचन : रा. श्री. जोग यांचा 'अभिनव काव्यप्रकाश' हा ग्रंथ या संदर्भात महत्त्वाचा मानला जातो. म. वा. धोंड यांच्या 'काव्यविभ्रम' मध्ये अलंकारांचा नव्या, मानसशास्त्रीय व सौंदर्यशास्त्रीय दृष्टीने विचार केला आहे.
- आधुनिक मराठी समीक्षेत अलंकारविचार हळूहळू प्रतिमा आणि प्रतीक विचाराकडे वळला. सुधीर रसाळ यांचा 'कविता आणि प्रतिमा' हा ग्रंथ याचे उदाहरण आहे.
५. अलंकाराचे वर्गीकरण
अ) मुख्य वर्गीकरण
| प्रकार | आधार | उदाहरणे |
|---|---|---|
| शब्दालंकार | शब्द आणि नाद यांवर सौंदर्य अवलंबून असते. समानार्थी शब्द ठेवल्यास चमत्कृती नष्ट होते. | अनुप्रास, यमक, श्लेष |
| अर्थालंकार | अर्थावर सौंदर्य अवलंबून असते. शब्द बदलला तरी अलंकार टिकतो. | उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, दृष्टांत, अतिशयोक्ती |
| उभयालंकार | शब्द आणि अर्थ दोन्हींवर आधारित | काही आचार्यांनी हा स्वतंत्र वर्ग मानला |
ब) अर्थालंकारांचे तत्त्वाधारित वर्गीकरण
- साम्यमूलक : सादृश्यावर आधारित. उदा. उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा.
- विरोधमूलक : विरोधावर आधारित. उदा. विरोधाभास, विभावना.
- तर्क/न्यायमूलक : कारण-कार्य संबंध किंवा युक्तिवादावर आधारित. उदा. अर्थांतरन्यास, काव्यलिंग.
- अतिशयमूलक : वास्तवाचे वाढीव वर्णन. उदा. अतिशयोक्ती.
परीक्षेसाठी सूत्र : शब्द बदलला आणि चमत्कार गेला तर तो शब्दालंकार. शब्द बदलूनही चमत्कार टिकला तर तो अर्थालंकार.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अलंकारशास्त्राचा इतिहास सविस्तर स्पष्ट करा. संस्कृत अलंकारशास्त्रातील प्रमुख आचार्यांचे योगदान लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अलंकाराचे काव्यातील स्थान आणि कार्य यांची सविस्तर चर्चा करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : अलंकाराच्या उत्पत्तीची मीमांसा
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मराठीचे अलंकारशास्त्र
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अलंकारांचे वर्गीकरण थोडक्यात स्पष्ट करा.