अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- गझल : संकल्पना, स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये
- मराठी गझल : उगम आणि विकास
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – गझल : संकल्पना, स्वरुप आणि वैशिष्ट्ये; मराठी गझल : उगम आणि विकास: गझल : संकल्पना, स्वरुप आणि वैशिष्ट्ये; मराठी गझल : उगम आणि विकास
गझल : संकल्पना, स्वरुप आणि वैशिष्ट्ये
गझल शब्दाचा अर्थ
गझल हा मूळ अरबी शब्द आहे. त्याचा पारंपरिक अर्थ स्त्रियांशी किंवा प्रेयसीशी केलेला संवाद, प्रेमगोष्टी असा सांगितला जातो. काही अभ्यासक या शब्दाचा संबंध शिकाऱ्याच्या बाणाने घायाळ झालेल्या हरिणाच्या करुण आर्त स्वराशीही जोडतात. यावरून गझलेत उत्कटता, आर्तता आणि भावनांची कोमलता असते, हे स्पष्ट होते.
उगम
- गझलचा उगम अरबी काव्यात झाला. अरबी 'कसीदा' या प्रदीर्घ स्तुतिकाव्याच्या प्रारंभीच्या प्रेमवर्णनपर भागातून गझल स्वतंत्र झाली, असे मानले जाते.
- पुढे फारसी (पर्शियन) भाषेत गझलेचा मोठा विकास झाला. रूमी, हाफिज यांसारख्या कवींनी तिला उंची दिली.
- भारतात उर्दू भाषेत गझल लोकप्रिय झाली. मीर, गालिब इत्यादी कवींनी उर्दू गझल समृद्ध केली.
- उर्दूच्या प्रभावातून गझल मराठीत आली.
व्याख्या (सोप्या शब्दांत)
समान वृत्तातील, समान यमक (काफिया) आणि अंत्ययमक (रदीफ) पाळणाऱ्या, अर्थदृष्ट्या स्वतंत्र अशा द्विपदींची (शेरांची) मालिका म्हणजे गझल होय.
गझलचे स्वरुप : तांत्रिक घटक
| घटक | अर्थ / स्पष्टीकरण |
|---|---|
| शेर (द्विपदी) | दोन ओळींचे एकक. प्रत्येक शेर अर्थाने पूर्ण व स्वतंत्र असतो. |
| मिसरा | शेराची एक ओळ. पहिली ओळ 'उला मिसरा', दुसरी 'सानी मिसरा'. |
| मतला | गझलेचा पहिला शेर. याच्या दोन्ही ओळींत काफिया व रदीफ असतात. |
| मक्ता | गझलेचा शेवटचा शेर. पारंपरिक गझलेत यात कवीचे टोपणनाव (तखल्लुस) येते. |
| रदीफ | प्रत्येक शेराच्या शेवटी जसाच्या तसा येणारा शब्द किंवा शब्दसमूह (अंत्ययमक). |
| काफिया | रदीफच्या आधी येणारा, बदलत जाणारा पण समान नाद असलेला यमकाचा शब्द. |
| बहर / वृत्त | संपूर्ण गझलेत एकच वृत्त (लय) पाळले जाते. |
| अलामत | काफियातील समान राहणारा स्वर / अक्षर. |
लक्षात ठेवा : रदीफ बदलत नाही, काफिया बदलतो. काही गझलांना रदीफ नसतो (गैर-मुरद्दफ गझल), पण काफिया आवश्यक असतो.
गझलची वैशिष्ट्ये
- शेरांची स्वायत्तता : प्रत्येक शेर स्वतंत्र कविता असतो; एकाच गझलेत प्रेम, दुःख, समाज, तत्त्वज्ञान असे वेगवेगळे विषय येऊ शकतात.
- सूचकता व संक्षिप्तता : दोन ओळींत मोठा आशय सांगितला जातो. पहिली ओळ उत्सुकता निर्माण करते, दुसरी ओळ धक्का किंवा कलाटणी देते.
- तंत्रशुद्धता : वृत्त, काफिया, रदीफ यांचे काटेकोर पालन आवश्यक.
- भावनिक उत्कटता : प्रेम, विरह, वेदना, आर्तता हे मूळ भाव.
- संवादात्मकता : 'तू', 'मी' अशा संबोधनातून थेट संवाद.
- गेयता : लयबद्धतेमुळे गझल गायनासाठी अनुकूल; मैफल व मुशायरा परंपरा.
- विषयविस्तार : आधुनिक गझलेत सामाजिक विषमता, विद्रोह, राजकारण, जीवनसंघर्ष हेही विषय येतात.
गझल आणि गीत : तुलना
| मुद्दा | गझल | गीत |
|---|---|---|
| रचना | स्वतंत्र शेरांची मालिका | ध्रुवपद व कडवी |
| आशय | प्रत्येक शेराचा वेगळा विषय असू शकतो | एकच सलग भाव / विषय |
| नियम | काफिया, रदीफ, वृत्त अनिवार्य | तुलनेने लवचीक |
मराठी गझल : उगम आणि विकास
१. प्रारंभिक / पूर्वपीठिका काळ
- मध्ययुगात मुस्लिम सत्ता व फारसी-उर्दू भाषेच्या संपर्कामुळे मराठी काव्यात फारसी शब्द व काही रचनाप्रकार आले. काही अभ्यासक जुन्या मराठी कवितेत गझलसदृश रचनांचे धागे शोधतात; मात्र तंत्रशुद्ध गझल त्या काळात रुजली नव्हती.
२. माधव ज्युलियन यांचा काळ
- माधव ज्युलियन (माधव त्र्यंबक पटवर्धन) हे फारसीचे अभ्यासक होते. त्यांनी फारसी गझलेचे तंत्र मराठीत आणण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न केला.
- त्यांचा 'गज्जलांजली' हा संग्रह मराठी गझलेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
- याच काळात भाऊसाहेब पाटणकर यांनी उर्दू शायरीच्या धर्तीवर 'मराठी शायरी' लिहून लोकप्रियता मिळवली.
- मर्यादा : या रचनांवर फारसी-उर्दूचा प्रभाव जास्त; मराठी मातीतील गझल अजून घडायची होती.
३. सुरेश भट युग (स्वातंत्र्योत्तर काळ)
- सुरेश भट (अमरावती) यांना 'मराठी गझलसम्राट' म्हटले जाते. त्यांनी गझलला खऱ्या अर्थाने मराठी चेहरा दिला.
- प्रमुख संग्रह : 'रूपगंधा', 'रंग माझा वेगळा', 'एल्गार', 'झंझावात'.
- त्यांनी गझलेचे तंत्र समजावून सांगणारी 'गझलेची बाराखडी' लिहिली व अनेक नव्या कवींना मार्गदर्शन केले.
- प्रेमाबरोबरच सामाजिक अन्याय, विद्रोह, माणुसकी, जीवनसंघर्ष हे विषय त्यांनी गझलेत आणले.
४. गायन व लोकप्रियता
- भीमराव पांचाळे (गझलनवाज) यांसारख्या गायकांनी मराठी गझल गायकीतून महाराष्ट्रभर पोहोचवली.
- गझल मैफली, मुशायरे, गझल संमेलने यांमुळे श्रोतृवर्ग वाढला.
५. भटोत्तर / समकालीन गझल
- मंगेश पाडगावकर, वा. न. सरदेसाई, इलाही जमादार, श्रीकृष्ण राऊत आदी अनेक कवींनी गझल समृद्ध केली (या कवींचा अभ्यास पुढील घटकांत).
- स्त्री-गझलकार, ग्रामीण, दलित व विदर्भातील कवी पुढे आले; विषयांत विविधता आली.
- राम पंडित संपादित 'मराठी गझल : अर्धशतकाचा प्रवास' (साहित्य अकादमी) हा ग्रंथ या प्रवासाचे प्रातिनिधिक दर्शन घडवतो.
परीक्षेसाठी सार : अरबी → फारसी → उर्दू → मराठी असा गझलेचा प्रवास; माधव ज्युलियन यांनी पाया घातला, सुरेश भटांनी मराठी गझलेला स्वतंत्र ओळख दिली, आणि त्यानंतरच्या पिढीने विषय व अभिव्यक्तीत विविधता आणली.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) गझल म्हणजे काय? गझलची संकल्पना स्पष्ट करून तिचे स्वरुप आणि वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी गझलेचा उगम आणि विकास सविस्तर स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मतला, मक्ता, रदीफ आणि काफिया.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मराठी गझलेच्या विकासातील सुरेश भट यांचे योगदान थोडक्यात लिहा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : माधव ज्युलियन आणि मराठी गझल.