अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- साहित्याचे अध्यापन : काही सूत्रे
- विद्यापीठीय अध्यापन : समीक्षा मूल्ये
साहित्याचे अध्यापन : काही सूत्रे
प्रस्तावना
साहित्याचे अध्यापन म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील मजकूर समजावून सांगणे नव्हे. विद्यार्थ्याच्या मनात साहित्याविषयी गोडी, आस्वादक्षमता आणि चिकित्सक दृष्टी निर्माण करणे हे त्याचे खरे उद्दिष्ट आहे. संदर्भ ग्रंथ साहित्य : आस्वाद, अध्यापन आणि समीक्षा (संपादन – सतीश बडवे) यातील मांडणीनुसार आस्वाद, अध्यापन आणि समीक्षा या तीनही प्रक्रिया परस्परांशी जोडलेल्या आहेत.
साहित्य अध्यापनाची व्याख्या / अर्थ
साहित्यकृतीचा अर्थ, सौंदर्य, रूपबंध, भाषा आणि जीवनदर्शन विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवून त्यांना स्वतंत्रपणे आस्वाद घेण्यास व मूल्यमापन करण्यास सक्षम करणारी नियोजित प्रक्रिया म्हणजे साहित्याचे अध्यापन होय.
साहित्य अध्यापनाची उद्दिष्टे
- आस्वादक्षमता : साहित्यातील सौंदर्य, भावना व कल्पना यांचा आनंद घेण्याची क्षमता वाढवणे.
- रसग्रहण : कविता, कथा, नाटक यांचे रसग्रहण करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.
- भाषिक समृद्धी : शब्दसंपत्ती, शैली, अलंकार, प्रतिमा यांची जाण निर्माण करणे.
- जीवनदृष्टी : माणूस, समाज आणि संस्कृती यांचे सखोल आकलन करून देणे.
- समीक्षादृष्टी : साहित्यकृतीचे गुणदोष तर्कशुद्धपणे तपासण्याची सवय लावणे.
- वाचनसंस्कृती : अभ्यासक्रमाबाहेरील वाचनाची आवड निर्माण करणे.
साहित्य अध्यापनाची महत्त्वाची सूत्रे
- साहित्यकृती केंद्रस्थानी : लेखकाचे चरित्र किंवा पार्श्वभूमी महत्त्वाची असली तरी मूळ कृतीचे वाचन हाच अध्यापनाचा पाया असावा.
- विद्यार्थीकेंद्रित अध्यापन : विद्यार्थ्यांचे वय, पूर्वज्ञान, भाषिक पातळी व आवड लक्षात घेऊन मांडणी करावी.
- आस्वाद ते विश्लेषण ते मूल्यमापन : प्रथम आस्वाद, नंतर घटकांचे विश्लेषण आणि शेवटी मूल्यमापन असा क्रम ठेवावा.
- रूपबंधाची जाणीव : कविता, कथा, कादंबरी, नाटक यांचे रूप वेगळे असल्याने प्रत्येकाची अध्यापन पद्धतीही वेगळी असावी.
- संदर्भाचे भान : कृतीचा काळ, सामाजिक-सांस्कृतिक परिस्थिती, वाङ्मयीन प्रवाह यांचा परिचय करून द्यावा.
- भाषा व शैली : शब्दयोजना, प्रतिमा, प्रतीके, निवेदनपद्धती यांकडे विद्यार्थ्यांचे लक्ष वेधावे.
- संवाद व चर्चा : प्रश्नोत्तरे, गटचर्चा, प्रकट वाचन यांद्वारे विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग घ्यावा.
- तुलनात्मक दृष्टी : समान विषयावरील इतर कृतींशी तुलना करून आकलन व्यापक करावे.
- मूल्यसंस्कार : उपदेश न करता साहित्यातूनच मानवी मूल्ये सहजपणे पोहोचवावीत.
शिक्षकाची भूमिका
- शिक्षक हा स्वतः चांगला वाचक व आस्वादक असावा.
- तो मार्गदर्शक असावा; स्वतःचे मत लादणारा नसावा.
- विविध समीक्षा दृष्टिकोनांची ओळख त्याला असावी.
- वर्गात प्रश्न विचारण्याचे आणि मतभिन्नतेचे स्वातंत्र्य द्यावे.
साहित्य अध्यापनातील दोष / अडथळे
- केवळ कथासार किंवा अर्थ सांगणे.
- परीक्षाकेंद्री, तयार टिपणांवर आधारित अध्यापन.
- मूळ कृतीऐवजी गाईडचा वापर.
- रूपबंधाचे भान न ठेवता सर्व साहित्यप्रकार एकाच पद्धतीने शिकवणे.
- विद्यार्थ्यांच्या प्रतिसादाकडे दुर्लक्ष.
लक्षात ठेवा : आस्वाद – विश्लेषण – मूल्यमापन हा साहित्य अध्यापनाचा मूलभूत क्रम आहे. परीक्षेत उत्तर लिहिताना हे सूत्र अवश्य मांडावे.
विद्यापीठीय अध्यापन : समीक्षा मूल्ये
प्रस्तावना
शालेय स्तरावर साहित्याचे अध्यापन प्रामुख्याने आस्वाद व भाषिक कौशल्यावर भर देते; तर विद्यापीठीय स्तरावर अपेक्षा अधिक व्यापक असते. येथे विद्यार्थ्याला साहित्याचा अभ्यासक, संशोधक आणि समीक्षक म्हणून घडवणे हे उद्दिष्ट असते. त्यामुळे विद्यापीठीय अध्यापनात समीक्षा मूल्यांना विशेष महत्त्व आहे.
समीक्षा म्हणजे काय?
साहित्यकृतीचा अर्थ, रचना, सौंदर्य आणि मूल्य यांचा तर्कशुद्ध, पुराव्याधारित व निकषांवर आधारित विचार म्हणजे समीक्षा (Criticism) होय. समीक्षा ही आस्वादाची पुढची, अधिक विचारप्रधान पायरी आहे.
विद्यापीठीय अध्यापनाची वैशिष्ट्ये
- साहित्याचा सैद्धांतिक (Theoretical) अभ्यास.
- वाङ्मयेतिहास, साहित्यप्रवाह व चळवळी यांचे भान.
- विविध समीक्षापद्धतींचा परिचय व उपयोजन.
- स्वतंत्र विचार, चर्चा व संशोधनवृत्तीला प्रोत्साहन.
- आंतरविद्याशाखीय (Interdisciplinary) दृष्टी – समाजशास्त्र, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, इतिहास यांच्याशी नाते.
विद्यापीठीय अध्यापनातील प्रमुख समीक्षा मूल्ये
- वस्तुनिष्ठता : वैयक्तिक आवडी-नावडीपेक्षा कृतीतील पुराव्यांवर आधारित मत मांडणे.
- तर्कशुद्धता : प्रत्येक विधानाला कारणमीमांसा व संहितेतील दाखले देणे.
- सिद्धांत व उपयोजन : समीक्षेचे सिद्धांत समजून घेऊन ते प्रत्यक्ष कृतीला लावता येणे.
- ऐतिहासिक भान : कृतीचा काळ व वाङ्मयीन परंपरेतील तिचे स्थान ओळखणे.
- तुलनात्मकता : मराठी तसेच इतर भाषांतील साहित्याशी तुलना करणे.
- सौंदर्यदृष्टी : रूप, रचना, भाषा, प्रतिमा यांच्या कलात्मकतेचा विचार.
- सामाजिक जाणीव : साहित्यातील वर्ग, जात, लिंगभाव, संस्कृती यांचे भान.
- मतस्वातंत्र्य व सहिष्णुता : भिन्न अर्थलावणी (Interpretation) स्वीकारण्याची वृत्ती.
- संशोधनवृत्ती : संदर्भ शोधणे, नवे प्रश्न उपस्थित करणे.
प्रमुख समीक्षा दृष्टिकोन (परिचय)
| दृष्टिकोन | मुख्य भर |
|---|---|
| रूपवादी (Formalist) | कृतीची रचना, भाषा, रूपबंध |
| समाजशास्त्रीय | साहित्य व समाज यांचा संबंध |
| मार्क्सवादी | वर्गसंघर्ष, आर्थिक संबंध |
| मानसशास्त्रीय | लेखक व पात्रांचे मनोव्यापार |
| स्त्रीवादी | स्त्रीचे स्थान, लिंगभाव |
| दलित / आंबेडकरवादी | जातिव्यवस्था, समता, विद्रोह |
| देशीवाद | देशी परंपरा, स्थानिक जाणिवा (भालचंद्र नेमाडे यांच्याशी संबंधित विचार) |
मराठीत बा. सी. मर्ढेकर, रा. भा. पाटणकर यांसारख्या विचारवंतांनी सौंदर्यशास्त्रीय चर्चा केली; विद्यापीठीय विद्यार्थ्यांनी अशा मराठी समीक्षा परंपरेचा परिचय करून घ्यावा.
शालेय व विद्यापीठीय अध्यापन : तुलना
| मुद्दा | शालेय अध्यापन | विद्यापीठीय अध्यापन |
|---|---|---|
| उद्दिष्ट | आस्वाद, भाषिक कौशल्य | समीक्षा, संशोधन |
| पद्धत | स्पष्टीकरण, अर्थ सांगणे | विश्लेषण, चर्चा, सिद्धांत उपयोजन |
| विद्यार्थ्याची भूमिका | प्रामुख्याने ग्रहणशील | सक्रिय, चिकित्सक |
| मूल्यमापन | स्मरण व आकलन | स्वतंत्र मत व तर्क |
| संदर्भ | पाठ्यपुस्तकापुरते | संदर्भग्रंथ, समीक्षाग्रंथ, संशोधन |
विद्यापीठीय अध्यापनातील समस्या
- परीक्षाकेंद्री व गुणकेंद्री मानसिकता.
- मूळ ग्रंथवाचनाचा अभाव.
- समीक्षा सिद्धांत केवळ पाठांतरापुरते राहणे.
- मोठी वर्गसंख्या, चर्चेसाठी अपुरा वेळ.
उपाय
- चर्चासत्रे, परिसंवाद, सादरीकरण (Seminar), प्रकल्प कार्य.
- ग्रंथालयाचा व नियतकालिकांचा वापर.
- विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र समीक्षालेखनास प्रवृत्त करणे.
परीक्षेसाठी : विद्यापीठीय अध्यापनाचा गाभा म्हणजे विद्यार्थ्याला 'वाचक' स्तरावरून 'समीक्षक' स्तरावर नेणे. वस्तुनिष्ठता, तर्कशुद्धता, ऐतिहासिक भान आणि सिद्धांत-उपयोजन ही चार मूल्ये उत्तरात आवर्जून लिहा.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साहित्याच्या अध्यापनाची उद्दिष्टे सांगून साहित्य अध्यापनाची महत्त्वाची सूत्रे सविस्तर स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) विद्यापीठीय स्तरावरील साहित्य अध्यापनात समीक्षा मूल्यांचे स्थान स्पष्ट करून प्रमुख समीक्षा मूल्यांची चर्चा करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : साहित्य अध्यापनात शिक्षकाची भूमिका.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शालेय आणि विद्यापीठीय साहित्य अध्यापन यांतील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आस्वाद, विश्लेषण आणि मूल्यमापन – साहित्य अध्यापनाचा क्रम.