अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- चरित्र: व्याख्या, संकल्पना आणि स्वरूप
- चरित्र या वाङ्मयप्रकाराचे विविध घटक आणि वैशिष्ट्ये
- मराठीतील चरित्र वाङ्मयाचा इतिहास : प्राचीन व अर्वाचीन
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – चरित्र: व्याख्या संकल्पना आणि स्वरूप: चरित्र: व्याख्या संकल्पना आणि स्वरूप; चरित्र या वाङ्मयप्रकाराचे विविध घटक आणि वैशिष्ट्ये; मराठीतील चरित्र वाङ्मयाचा इतिहास : प्राचीन व अर्वाचीन
१. चरित्र : व्याख्या, संकल्पना आणि स्वरूप
चरित्र (Biography) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाचा तिच्याखेरीज दुसऱ्या लेखकाने लिहिलेला सत्याधारित आणि कलात्मक वृत्तांत. इंग्रजी 'Biography' हा शब्द ग्रीक 'bios' (जीवन) आणि 'graphein' (लिहिणे) या शब्दांपासून बनला आहे. चरित्र लिहिणाऱ्याला चरित्रकार आणि ज्याचे चरित्र लिहिले जाते त्याला चरित्रनायक म्हणतात.
व्याख्या (सोप्या शब्दांत)
- एखाद्या व्यक्तीच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या, किंवा तिच्या जीवनातील महत्त्वाच्या कालखंडाच्या घटनांचे विश्वसनीय आणि कलात्मक निवेदन म्हणजे चरित्र.
- चरित्र हा इतिहास आणि साहित्य यांच्या सीमारेषेवरचा वाङ्मयप्रकार आहे. त्यात इतिहासाची सत्यनिष्ठा आणि साहित्याची रसात्मकता एकत्र येतात.
संकल्पना
- सत्य हा पाया : चरित्रातील घटना काल्पनिक नसतात; त्या पुराव्यांवर आधारित असतात.
- व्यक्तिमत्त्वाचा शोध : केवळ घटनांची यादी नव्हे, तर त्या व्यक्तीचे स्वभाव, विचार, संघर्ष आणि विकास यांचे दर्शन.
- कलात्मक मांडणी : घटनांची निवड, क्रम आणि निवेदनशैली यांमुळे चरित्र वाचनीय होते.
स्वरूप
चरित्र हा ललितेतर गद्य प्रकार मानला जातो, पण उत्तम चरित्र कादंबरीसारखे वाचनीय असते. त्यात व्यक्ती आणि तिचा काळ, समाज, परिस्थिती यांचे परस्परसंबंध दिसतात. पाश्चात्त्य साहित्यात जेम्स बॉसवेलने लिहिलेले डॉ. सॅम्युएल जॉन्सन यांचे चरित्र हे आधुनिक चरित्रलेखनाचा आदर्श मानले जाते.
| मुद्दा | चरित्र | आत्मचरित्र | कादंबरी |
|---|---|---|---|
| लेखक | दुसरी व्यक्ती | स्वतः व्यक्ती | लेखक (कल्पनेने) |
| आधार | सत्य, पुरावे, संशोधन | स्वतःच्या आठवणी | कल्पना |
| दृष्टिकोन | तुलनेने तटस्थ | आत्मनिष्ठ | लेखकाला हवा तसा |
| मर्यादा | साधनांची उपलब्धता | आत्मप्रौढी, लपवाछपवी | सत्याचे बंधन नाही |
२. चरित्र या वाङ्मयप्रकाराचे विविध घटक आणि वैशिष्ट्ये
घटक
- चरित्रनायक : चरित्राचा केंद्रबिंदू. तो प्रसिद्ध असेलच असे नाही, पण त्याचे जीवन प्रेरणादायी किंवा अभ्यासयोग्य असावे.
- चरित्रकार : त्याची अभ्यासवृत्ती, प्रामाणिकपणा, सहानुभूती आणि तटस्थता महत्त्वाची.
- साधनसामग्री (संशोधन) : पत्रे, दैनंदिनी, कागदपत्रे, मुलाखती, समकालीनांच्या आठवणी, वृत्तपत्रे इत्यादी.
- कालखंड व परिसर : नायकाचा काळ, समाज, राजकीय-सांस्कृतिक परिस्थिती.
- घटनांची निवड व रचना : महत्त्वाच्या प्रसंगांची निवड आणि त्यांची सुसंगत मांडणी.
- व्यक्तिचित्रण : नायकाचे गुण-दोष, मनोव्यापार, जीवनविकास.
- भाषा व निवेदनशैली : सोपी, प्रवाही, प्रसंगचित्रणक्षम भाषा.
वैशिष्ट्ये
- सत्यनिष्ठा : कल्पनेला मर्यादित वाव; अतिशयोक्ती टाळणे.
- तटस्थता : नायकाचे केवळ गुणगान नव्हे, तर दोषांचेही प्रामाणिक दर्शन.
- सहानुभूती : नायकाच्या मनाचा आतून वेध घेण्याची क्षमता.
- प्रेरकता : वाचकाला जीवनमूल्ये, संघर्षशीलता यांची प्रेरणा.
- समाजदर्शन : व्यक्तीच्या माध्यमातून त्या काळाचे दर्शन.
- वाचनीयता : कलात्मक मांडणीमुळे रंजकता.
लक्षात ठेवा : गौरवपर स्तुती करणारे लेखन म्हणजे 'संतचरित्र' किंवा 'स्तुतिचरित्र'; आधुनिक चरित्र मात्र चिकित्सक, संशोधनाधारित आणि वस्तुनिष्ठ असते. हाच प्राचीन व अर्वाचीन चरित्रातील मूलभूत फरक आहे.
३. मराठीतील चरित्र वाङ्मयाचा इतिहास : प्राचीन व अर्वाचीन
अ) प्राचीन चरित्र वाङ्मय
- लीळाचरित्र : महानुभाव पंथातील म्हाइंभट यांनी चक्रधरस्वामींच्या लीळा (प्रसंग) संकलित केल्या. हे मराठीतील पहिले चरित्र मानले जाते (साधारण तेराव्या शतकाचा उत्तरार्ध). त्यात आठवणींचे संकलन, साधी गद्यभाषा आणि प्रत्यक्ष प्रसंगचित्रण दिसते.
- महानुभावीय इतर ग्रंथ : गोविंदप्रभूंचे चरित्र सांगणारे 'ऋद्धिपूरचरित्र' (गोविंदप्रभुचरित्र) आणि 'स्मृतिस्थळ' यांसारखे ग्रंथ.
- संतचरित्रे : अठराव्या शतकातील महिपती यांनी 'भक्तविजय', 'संतविजय', 'भक्तलीलामृत', 'संतलीलामृत' इत्यादी ग्रंथांतून संतांची चरित्रे पद्यात लिहिली. यांत भक्तिभाव, चमत्कार आणि श्रद्धा प्रधान आहेत.
- बखर वाङ्मय : सभासद बखरीसारख्या बखरींमध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज व इतर ऐतिहासिक व्यक्तींच्या जीवनाचे गद्य वर्णन आहे. त्या इतिहास व चरित्र यांचे मिश्रण आहेत.
प्राचीन चरित्रांची वैशिष्ट्ये : धार्मिक हेतू, भक्ती व श्रद्धा, चमत्कारांचा समावेश, स्तुतिपरता, चिकित्सेचा अभाव.
ब) अर्वाचीन चरित्र वाङ्मय
- एकोणिसावे शतक : इंग्रजी शिक्षण, छापखाने व पाश्चात्त्य साहित्याच्या प्रभावामुळे गद्य चरित्रलेखनाला सुरुवात झाली. सुरुवातीला परदेशी थोर व्यक्तींच्या चरित्रांचे अनुवाद व रूपांतरे झाली.
- राष्ट्रीय नेत्यांची चरित्रे : न. चिं. केळकर यांचे लोकमान्य टिळकांचे विस्तृत चरित्र हे महत्त्वाचे उदाहरण.
- धनंजय कीर : महात्मा जोतीराव फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, लोकमान्य टिळक इत्यादींची संशोधनाधारित चरित्रे लिहिली.
- विज्ञाननिष्ठ व प्रेरक चरित्रे : वीणा गवाणकर यांचे एक होता कार्व्हर हे अमेरिकन कृषिशास्त्रज्ञ जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर यांच्या संघर्षमय जीवनावरील चरित्र अत्यंत लोकप्रिय ठरले. गुलामगिरीत जन्मलेल्या माणसाने ज्ञान व सेवेच्या बळावर केलेली प्रगती हे त्याचे सूत्र आहे.
- विविधता : समाजसुधारक, शास्त्रज्ञ, कलावंत, खेळाडू, सामान्य माणसे यांच्यावरही चरित्रे लिहिली जाऊ लागली; चरित्रात्मक कादंबरी हा उपप्रकारही विकसित झाला.
अर्वाचीन चरित्रांची वैशिष्ट्ये : संशोधन व पुरावे, वस्तुनिष्ठता, मानवी गुण-दोषांचे दर्शन, सामाजिक जाणीव, गद्याची प्रवाही शैली.
| मुद्दा | प्राचीन चरित्र | अर्वाचीन चरित्र |
|---|---|---|
| हेतू | धार्मिक, भक्तिप्रचार | प्रेरणा, ज्ञान, समाजदर्शन |
| नायक | संत, पंथप्रमुख, राजे | नेते, सुधारक, शास्त्रज्ञ, सामान्य माणसे |
| आधार | श्रद्धा, आठवणी, चमत्कार | संशोधन, कागदपत्रे |
| रूप | पद्य व गद्य | मुख्यतः गद्य |
| दृष्टिकोन | स्तुतिपर | चिकित्सक, वस्तुनिष्ठ |
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) चरित्र या वाङ्मयप्रकाराची व्याख्या सांगून त्याचे स्वरूप, घटक आणि वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठीतील प्राचीन व अर्वाचीन चरित्र वाङ्मयाचा इतिहास थोडक्यात सांगून दोन्हींमधील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : लीळाचरित्र – मराठीतील पहिले चरित्र.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चरित्र आणि आत्मचरित्र यांतील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चरित्रकाराची भूमिका व त्याच्याकडे आवश्यक असणारे गुण यावर टीप लिहा.