मराठी भाषा : उद्गम व विकास : भाग 2 (Marathi Language: Origin and Development Part 2) MAR ME 102

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मराठी भाषेची उत्पत्ती

मराठी भाषेची उत्पत्ती

प्रस्तावना : मराठी ही महाराष्ट्राची प्रमुख भाषा आहे. ती एकाएकी निर्माण झाली नाही. अनेक शतकांच्या प्रवासात ती हळूहळू घडत गेली. मराठीचा उगम समजून घेण्यासाठी तिचे भाषाकुल, तिची पूर्वरूपे आणि उत्पत्तीविषयी अभ्यासकांची मते पाहावी लागतात.

१. मराठीचे भाषाकुल

• मराठी भाषा इंडो-युरोपियन (Indo-European) भाषाकुलात मोडते.
• या कुलाच्या भारतीय आर्य (Indo-Aryan) शाखेतील ती एक आधुनिक भारतीय आर्यभाषा आहे.
• हिंदी, गुजराती, बंगाली, पंजाबी इत्यादी भाषा मराठीच्या भगिनीभाषा मानल्या जातात.

२. भारतीय आर्यभाषांच्या विकासाचे टप्पे

३. मराठीच्या उत्पत्तीविषयी प्रमुख मते (उपपत्ती)

(अ) संस्कृतपासून उत्पत्ती : जुन्या पंडितांचे मत असे की मराठी थेट संस्कृतपासून निर्माण झाली. मराठीत तत्सम व तद्भव शब्द मोठ्या प्रमाणात आहेत, हा त्यांचा आधार. मात्र मराठीचे ध्वनी, प्रत्यय व व्याकरण थेट संस्कृतसारखे नाही; मधल्या प्राकृत अवस्थेतून बदल झाले आहेत. म्हणून आधुनिक भाषाशास्त्र हे मत जसेच्या तसे मान्य करत नाही.

(आ) महाराष्ट्री प्राकृतापासून उत्पत्ती : बहुसंख्य अभ्यासकांचे मत असे की मराठी महाराष्ट्री प्राकृत या भाषेपासून विकसित झाली.

• महाराष्ट्री प्राकृत ही प्राकृतांमध्ये काव्यासाठी श्रेष्ठ मानली गेली. दंडीने ‘काव्यादर्श’मध्ये महाराष्ट्राश्रयी प्राकृत उत्कृष्ट असल्याचे म्हटले आहे.
• सातवाहन राजा हाल याच्या नावाने ओळखली जाणारी ‘गाथासप्तशती’ महाराष्ट्री प्राकृतात आहे.
• संस्कृत नाटकांतील स्त्रीपात्रांच्या गीतांसाठी महाराष्ट्री प्राकृत वापरली जाई.
• वररुचीच्या ‘प्राकृतप्रकाश’ या व्याकरणग्रंथात महाराष्ट्री प्राकृताचे विवेचन आहे.

(इ) महाराष्ट्री अपभ्रंशापासून उत्पत्ती : काही अभ्यासकांच्या मते प्राकृत आणि मराठी यांच्या मध्ये अपभ्रंश ही अवस्था होती. प्राकृतातून अपभ्रंश व अपभ्रंशातून मराठी असा विकास झाला. मराठीतील काही प्रत्यय व शब्दरूपे अपभ्रंशाशी जवळची आहेत.

(ई) अनेक प्राकृतांचे मिश्रण : काही विद्वानांच्या मते मराठीवर फक्त महाराष्ट्रीच नव्हे तर इतर प्राकृत बोलींचाही प्रभाव आहे.

(उ) द्राविडी व देशी प्रभाव : महाराष्ट्र दक्षिणेला कन्नड-तेलुगू प्रदेशांना लागून असल्याने मराठीत काही द्राविडी शब्द व रचना आढळतात. तसेच ज्यांचे मूळ संस्कृतात सापडत नाही असे देशी शब्द मराठीत आहेत.

४. महत्त्वाचे अभ्यासक

• ज्यूल ब्लॉक (Jules Bloch) : फ्रेंच भाषाशास्त्रज्ञ; मराठीच्या घडणीवर (Formation of the Marathi Language) शास्त्रीय अभ्यास केला. महाराष्ट्री प्राकृत-अपभ्रंशाशी मराठीचा संबंध दाखवला.
• जॉर्ज ग्रियर्सन (G. A. Grierson) : ‘भारतीय भाषा सर्वेक्षण (Linguistic Survey of India)’मध्ये भारतीय भाषांचे वर्गीकरण केले.
• वि. का. राजवाडे : इतिहासाचार्य; मराठी भाषा, शब्दव्युत्पत्ती व जुन्या लेखांवर संशोधन केले.
• कृ. पां. कुलकर्णी : मराठी भाषेचा उद्गम व विकास यांचा सविस्तर अभ्यास मांडला.

५. मराठीचे प्राचीन लिखित पुरावे

• शिलालेख : श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथील गोमटेश्वर मूर्तीच्या पायथ्याशी असलेला मराठी लेख प्राचीन मराठीचा महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो. तसेच अक्षी (रायगड) शिलालेख, ताम्रपट इत्यादी पुरावे आढळतात. हे पुरावे साधारण इ.स. दहाव्या ते बाराव्या शतकातील मानले जातात.
• ग्रंथरचना : महानुभाव पंथातील ‘लीळाचरित्र’ (म्हाइंभट) हा मराठीतील आद्य गद्य चरित्रग्रंथ मानला जातो. संत ज्ञानेश्वरांची ‘ज्ञानेश्वरी’ (इ.स. १२९०) ही प्रगल्भ मराठीचा पुरावा आहे.
• यावरून इ.स. दहाव्या-अकराव्या शतकापर्यंत मराठी स्वतंत्र भाषा म्हणून आकार घेऊ लागली होती, असे मानले जाते.

६. प्राकृतातून मराठीत झालेले बदल (उदाहरणे)

• उच्चार सुलभीकरण : जोडाक्षरे सोपी झाली. उदा. संस्कृत ‘हस्त’ → प्राकृत ‘हत्थ’ → मराठी ‘हात’.
• संस्कृत ‘कर्म’ → प्राकृत ‘कम्म’ → मराठी ‘काम’.
• संस्कृत ‘दुग्ध’ → प्राकृत ‘दुद्ध’ → मराठी ‘दूध’.
• विभक्तिप्रत्यय कमी होऊन शब्दयोगी अव्ययांचा वापर वाढला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी भाषेच्या उत्पत्तीविषयी विविध अभ्यासकांची मते सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंश या टप्प्यांतून मराठी भाषा कशी विकसित झाली, ते उदाहरणांसह लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : महाराष्ट्री प्राकृत
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मराठीचे प्राचीन शिलालेख
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मराठी भाषेचे भाषाकुल थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मराठी भाषेचे विविध कालिक भेद

मराठी भाषेचे विविध कालिक भेद

अर्थ : कोणतीही भाषा कायम एकसारखी राहत नाही. काळानुसार तिचे उच्चार, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि लेखनपद्धती बदलत जातात. एखाद्या भाषेत वेगवेगळ्या कालखंडांत दिसणाऱ्या या फरकांना कालिक भेद म्हणतात. या अभ्यासाला ऐतिहासिक भाषाविज्ञान (Historical Linguistics) असे म्हणतात. मराठीचा सुमारे हजार वर्षांचा लिखित इतिहास पाहिला तर तिच्यात असे अनेक कालिक भेद स्पष्ट दिसतात.

कालविभागणीचे आधार

• राजकीय सत्ता : यादव, बहामनी व इतर सुलतानी राजवटी, शिवशाही, पेशवाई, इंग्रजी राजवट.
• भाषिक बदल : उच्चार, प्रत्यय, विभक्ती, क्रियापदांची रूपे यांतील बदल.
• परभाषांचा प्रभाव : संस्कृत, कन्नड, फारसी-अरबी, इंग्रजी इत्यादी.
• साहित्यिक पुरावे : शिलालेख, ताम्रपट, महानुभाव व वारकरी साहित्य, बखरी, पत्रव्यवहार, नियतकालिके.

अभ्यासक साधारणपणे मराठीचे तीन मोठे कालखंड मानतात : (1) प्राचीन (आद्य) मराठी, (2) मध्ययुगीन मराठी, (3) आधुनिक मराठी. काही विद्वानांनी राजवटीनुसार यादवकालीन, बहामनीकालीन (सुलतानी), शिवकालीन, पेशवेकालीन आणि इंग्रजी/आधुनिक अशी अधिक सूक्ष्म विभागणीही केली आहे. या अभ्यासात वि. का. राजवाडे, शं. गो. तुळपुळे, ना. गो. कालेलकर इत्यादी अभ्यासकांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.

1. प्राचीन / आद्य मराठी (यादवकालीन मराठी)

साधारणपणे इ.स. च्या दहाव्या-अकराव्या शतकापासून ते यादव सत्तेच्या अस्तापर्यंत (चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत) हा काळ मानला जातो.

• पुरावे : रायगड जिल्ह्यातील अक्षी शिलालेख हा मराठीतील सर्वात जुन्या लेखांपैकी एक मानला जातो. श्रवणबेळगोळ येथील मराठी ओळ (‘श्री चावुण्डराजें करवियलें’) प्रसिद्ध आहे. याशिवाय विविध ताम्रपट व शिलालेख.
• साहित्य : महानुभाव पंथाचे गद्य-पद्य (म्हाइंभटांचे ‘लीळाचरित्र’ – मराठीतील आद्य चरित्रग्रंथ), ज्ञानेश्वरांची ‘ज्ञानेश्वरी’ (इ.स. 1290), नामदेव व वारकरी संतांचे अभंग.
• भाषिक वैशिष्ट्ये :
  • प्राकृत (महाराष्ट्री व अपभ्रंश) भाषेशी जवळीक; प्राकृतसदृश रूपे अधिक.
  • अनुनासिकांचा (अनुस्वार) भरपूर वापर, उदा. ‘करवियलें’.
  • विभक्ती प्रत्यय व क्रियापदांची रूपे आजच्यापेक्षा वेगळी व अधिक गुंतागुंतीची.
  • संस्कृत तत्सम शब्दांचा तुलनेने कमी पण वाढता वापर; कन्नड भाषेशी संपर्क.
  • गद्य व पद्य दोन्ही रूपांत प्रौढ भाषेचा विकास.

2. मध्ययुगीन मराठी

यादवांच्या पराभवानंतर (चौदावे शतक) ते इंग्रजी सत्ता स्थापन होईपर्यंत (एकोणिसाव्या शतकाची सुरुवात) हा दीर्घ काळ. याचे उपविभाग :

• (अ) बहामनी / सुलतानी काळ : राज्यकारभाराची भाषा फारसी झाल्याने फारसी-अरबी शब्दांचा मराठीत मोठा शिरकाव झाला. उदा. कारभार, दफ्तर, जमीन, हवालदार, अर्ज, कागद, मुलूख. एकनाथांसारख्या संतांनी लोकभाषेतून रचना केली.
• (आ) शिवकाळ : शिवाजी महाराजांनी स्वभाषेचा आग्रह धरला. रघुनाथ पंडितांचा ‘राज्यव्यवहारकोश’ तयार करून फारसी शब्दांना संस्कृत-मराठी पर्याय दिले गेले. तुकाराम, रामदास यांचे साहित्य; मोडी लिपीतील पत्रव्यवहार.
• (इ) पेशवेकाळ : बखरी, पत्रे, शाहिरी वाङ्मय (पोवाडे, लावणी), पंडिती काव्य (मोरोपंत इत्यादी). गद्याचा विकास व संस्कृतप्रचुरतेत वाढ.

मध्ययुगीन मराठीची वैशिष्ट्ये :

• प्राकृतपासून दूर जाऊन आजच्या मराठीकडे वाटचाल; अनेक रूपे सोपी झाली.
• फारसी-अरबी शब्दसंग्रहाचा विपुल वापर, विशेषतः प्रशासन, महसूल, न्याय क्षेत्रात.
• पंडिती काव्यात संस्कृत शब्दांचा प्रभाव; संतसाहित्यात बोलीभाषेचा प्रभाव.
• बखर गद्यातून ऐतिहासिक व व्यवहारी गद्यशैली विकसित.

3. आधुनिक मराठी (इंग्रजी काळ व नंतर)

पेशवाईच्या अस्तानंतर (इ.स. 1818) इंग्रजी सत्ता आल्यापासून आजपर्यंतचा काळ.

• मुद्रणकला : छापखान्यांमुळे (मिशनऱ्यांचे प्रयत्न) देवनागरी लिपीत छपाई; मोडीचा वापर हळूहळू कमी.
• नियतकालिके : बाळशास्त्री जांभेकरांचे ‘दर्पण’ (1832) – मराठी पत्रकारितेची सुरुवात.
• प्रमाणीकरण (Standardization) : दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांचे मराठी व्याकरण, शब्दकोश, पाठ्यपुस्तके यांमुळे प्रमाण मराठी तयार झाली; पुणे परिसरातील भाषेला प्रमाणभाषेचा दर्जा.
• इंग्रजीचा प्रभाव : टेबल, स्टेशन, बस, कोर्ट असे शब्द; निबंध, कादंबरी, लघुकथा असे नवे साहित्यप्रकार; विरामचिन्हांचा वापर.
• पारिभाषिक शब्दनिर्मिती : स्वातंत्र्योत्तर काळात राज्यभाषा म्हणून प्रशासन, शिक्षण, विज्ञानासाठी नवे शब्द.
• सध्या संगणक, माध्यमे व जागतिकीकरणामुळे इंग्रजी शब्दांचा वापर वाढत आहे (हा प्रवाह सतत बदलत असल्याने नव्या माहितीचा अभ्यास करावा).

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी भाषेचे विविध कालिक भेद सांगून प्रत्येक कालखंडाची भाषिक वैशिष्ट्ये उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मध्ययुगीन मराठीवरील फारसी-अरबी भाषेचा प्रभाव आणि आधुनिक मराठीवरील इंग्रजी भाषेचा प्रभाव यांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : यादवकालीन (आद्य) मराठी.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : राज्यव्यवहारकोश व शिवकालीन मराठी.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आधुनिक मराठीचे प्रमाणीकरण.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मराठी भाषेचे प्रांतिक व इतर भेद

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – मराठी-भाषेचे प्रांतिक व इतर भेद: मराठी-भाषेचे प्रांतिक व इतर भेद

मराठी-भाषेचे प्रांतिक व इतर भेद

१. प्रस्तावना

मराठी ही महाराष्ट्राची प्रमुख भाषा आहे. मात्र संपूर्ण महाराष्ट्रात ती एकसारखी बोलली जात नाही. प्रदेश, समाज, व्यवसाय, शिक्षण, वय, स्त्री-पुरुष यांनुसार भाषेच्या उच्चारात, शब्दसंग्रहात आणि व्याकरणात फरक पडतो. एकाच भाषेची अशी वेगवेगळी रूपे म्हणजे भाषेचे भेद होत. एक म्हण प्रसिद्ध आहे: बारा कोसांवर भाषा बदलते.

२. बोली व प्रमाणभाषा : व्याख्या

• बोली (Dialect) : विशिष्ट प्रदेशातील किंवा समाजगटातील लोक दैनंदिन व्यवहारात वापरतात ती भाषेची स्थानिक रूपे म्हणजे बोली.
• प्रमाणभाषा (Standard Language) : शिक्षण, शासन, ग्रंथलेखन, वृत्तपत्रे व प्रसारमाध्यमे यांत वापरली जाणारी, सर्वमान्य व नियमबद्ध भाषा म्हणजे प्रमाणभाषा. मराठीची प्रमाणभाषा प्रामुख्याने पुणे परिसरातील देशी बोलीच्या आधारावर घडली, असे मानले जाते.
• बोली ही प्रमाणभाषेपेक्षा कमी दर्जाची नसते; ती भाषेचे जिवंत रूप असते आणि प्रमाणभाषेलाही शब्दसंपत्ती पुरवते.

३. भाषाभेद निर्माण होण्याची कारणे

1. भौगोलिक कारणे : नद्या, डोंगर, जंगले यांमुळे प्रदेश वेगळे पडतात आणि भाषा स्वतंत्रपणे विकसित होते.
2. शेजारी भाषांचा प्रभाव : विदर्भावर हिंदीचा, खानदेशावर गुजराती-हिंदीचा, दक्षिण महाराष्ट्रावर कन्नडचा, तर सीमाभागावर तेलुगूचा प्रभाव दिसतो.
3. ऐतिहासिक-राजकीय कारणे : विविध राजवटींमुळे फारसी, अरबी, पोर्तुगीज, इंग्रजी शब्द भाषेत आले.
4. सामाजिक कारणे : जात, धर्म, व्यवसाय, आर्थिक स्तर यांनुसार भाषा बदलते.
5. शिक्षण व नागरीकरण : शिक्षित-अशिक्षित, शहरी-ग्रामीण यांच्या भाषेत फरक पडतो.

४. मराठीचे प्रांतिक (प्रादेशिक) भेद

भारतीय भाषांचे सर्वेक्षण करणाऱ्या जॉर्ज ग्रियर्सन यांच्या 'लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया' (Linguistic Survey of India) या ग्रंथात मराठीच्या बोलींचे वर्गीकरण केले आहे. अभ्यासाच्या सोयीसाठी मराठीचे प्रमुख प्रांतिक भेद पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

• देशी मराठी : पुणे, सातारा, नगर इत्यादी देश भागातील बोली. प्रमाणभाषेचा आधार. कोल्हापुरी बोलीवर कन्नडचा थोडा प्रभाव जाणवतो.
• कोकणी व मालवणी : किनारपट्टीची बोली. अनुनासिक उच्चार अधिक. मालवणीत 'म्हाका' (मला), 'खंय' (कुठे), 'कित्याक' (का) असे शब्द. आगरी, कोळी या उपबोलीही किनारपट्टीवर आहेत. (टीप : गोव्याची कोकणी ही आता स्वतंत्र भाषा म्हणून राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीत समाविष्ट आहे.)
• वऱ्हाडी : पश्चिम विदर्भ (अमरावती, अकोला, बुलढाणा, यवतमाळ परिसर). 'मले' (मला), 'तुले' (तुला), 'आमी', 'तुमी' अशी रूपे. उच्चार ठसकेबाज व रांगडे.
• नागपुरी : नागपूर परिसर. हिंदीचा प्रभाव जास्त. 'करून राहिलो' अशा प्रकारची चालू काळाची रचना प्रचलित.
• झाडीबोली : पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली). जंगल प्रदेशाची बोली; आदिवासी भाषांचा व छत्तीसगढी-हिंदीचा प्रभाव. डॉ. हरिश्चंद्र बोरकर यांनी या बोलीच्या अभ्यासाला चालना दिली.
• खानदेशी (अहिराणी) : जळगाव, धुळे, नंदुरबार परिसर. गुजराती व हिंदीचा प्रभाव. बहिणाबाई चौधरी यांच्या कवितांमध्ये खानदेशातील लेवा गणबोलीचे सौंदर्य दिसते.
• मराठवाडी : मराठवाडा भागाची बोली. निजामी राजवटीमुळे उर्दू-फारसी शब्दांचा प्रभाव.
• महाराष्ट्राबाहेरील मराठी : बेळगाव-कारवार सीमाभाग, तंजावर (तमिळनाडू), बडोदा, इंदूर, ग्वाल्हेर येथे इतिहासकाळात गेलेल्या मराठी लोकांची मराठी; तेथील स्थानिक भाषांचा प्रभाव.

५. तुलनात्मक तक्ता

६. मराठीचे इतर भेद

• सामाजिक/जातीय भेद : विविध जाती-समाजांची बोली वेगळी असते. उदा. पूर्वी ब्राह्मणी व कुणबी मराठी यांतील फरक; कोकणातील चित्पावनी बोली.
• व्यावसायिक भेद : शेतकरी, कोळी, सोनार, व्यापारी यांची विशिष्ट परिभाषा. उदा. शेतीतील 'कुळव', 'मोट' असे शब्द.
• धार्मिक भेद : मुस्लिम समाजाच्या मराठीत उर्दू शब्द, ख्रिस्ती समाजाच्या मराठीत (उदा. वसईकडील) पोर्तुगीज-इंग्रजी प्रभाव.
• स्त्री-पुरुष भाषाभेद : स्त्रियांच्या भाषेत लाडिक, भावपूर्ण शब्द, ओव्या-उखाणे यांचा वापर अधिक.
• शहरी व ग्रामीण भेद : शहरी भाषेत इंग्रजी शब्द जास्त, ग्रामीण भाषेत देशी शब्द व म्हणी जास्त.
• लिखित व बोली भेद : लेखनाची भाषा औपचारिक, तर बोलण्याची भाषा अनौपचारिक व संक्षिप्त.
• भटक्या-आदिवासी समाजाच्या बोली : वारली, कोरकू, गोंड इत्यादी समाजांच्या भाषांचा मराठीशी संपर्क; काही भटक्या जमातींच्या स्वतंत्र सांकेतिक बोली.

७. बोलींचे महत्त्व

• बोली या लोकसंस्कृती, लोकगीते, म्हणी, वाक्प्रचार यांचे भांडार आहेत.
• प्रमाणभाषेला नवे शब्द व जिवंतपणा देतात.
• ग्रामीण व प्रादेशिक साहित्याला (उदा. ग्रामीण कथा-कादंबरी) वास्तवता देतात.
• भाषेच्या इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी बोली महत्त्वाचे साधन ठरतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी भाषेच्या प्रमुख प्रांतिक बोलींचा उदाहरणांसह सविस्तर परिचय करून द्या.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भाषाभेद निर्माण होण्याची कारणे सांगून मराठी भाषेचे सामाजिक व इतर भेद स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : वऱ्हाडी बोली
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : झाडीबोली
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) बोली व प्रमाणभाषा यांतील फरक स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मराठी भाषेची वर्णप्रक्रिया

मराठी भाषेची वर्णप्रक्रिया

अर्थ व व्याख्या

वर्णप्रक्रिया (Phonological Process) म्हणजे एका भाषेतील शब्द दुसऱ्या भाषेत किंवा एका कालखंडातून दुसऱ्या कालखंडात जाताना त्यांच्या स्वर व व्यंजनांमध्ये होणारे बदल. संस्कृत, प्राकृत (विशेषतः महाराष्ट्री प्राकृत), अपभ्रंश आणि मराठी असा विकासक्रम मानला जातो. या प्रवासात शब्दांच्या उच्चारांत ठरावीक नियमांनुसार बदल झाले. त्यांचा अभ्यास म्हणजे मराठीची वर्णप्रक्रिया.

वर्णविकाराची कारणे

• उच्चारसौकर्य (सुलभता): कठीण जोडाक्षरे बोलण्यास सोपी करण्याची प्रवृत्ती.
• प्रयत्नलाघव: कमी श्रमात उच्चार करण्याची मानवी सवय.
• प्रादेशिक व सामाजिक प्रभाव: लोकभाषा, बोली आणि अन्य भाषांचा संपर्क.
• अज्ञान व अनुकरण: शब्द ऐकून चुकीच्या किंवा बदललेल्या रूपात उच्चारणे.
• कालप्रवाह: दीर्घ काळात उच्चारात हळूहळू बदल होत जाणे.

अ) स्वरविकार

1. ऋ चा लोप/बदल: प्राकृतमध्ये ऋ स्वतंत्र स्वर राहिला नाही; त्याचा अ, इ किंवा उ झाला. उदा. मृत्तिका > मट्टिआ > माती; वृश्चिक > विंचू; पृष्ठ > पुट्ठ > पाठ.
2. ऐ > ए, औ > ओ: उदा. तैल > तेल; मौक्तिक > मोत्तिअ > मोती.
3. पूर्वस्वर दीर्घीकरण (Compensatory Lengthening): जोडाक्षरातील द्वित्व सुलभ होताना आधीचा ऱ्हस्व स्वर दीर्घ होतो. हा मराठीतील अत्यंत महत्त्वाचा नियम आहे. उदा. कर्म > कम्म > काम; सप्त > सत्त > सात; अग्नि > अग्गि > आग; दुग्ध > दुद्ध > दूध.
4. स्वरसंकोच: दोन स्वर एकत्र येऊन एक स्वर होणे. उदा. चतुर्थ > चउत्थ > चौथा.
5. अनुनासिकीकरण: स्वराला अनुनासिकत्व प्राप्त होणे. उदा. उष्ट्र > उट्ट > उंट; वृश्चिक > विंचू.

आ) व्यंजनविकार

1. समीकरण (Assimilation): जोडाक्षरातील एक व्यंजन दुसऱ्यासारखे होणे. उदा. भक्त > भत्त; सप्त > सत्त; कर्ण > कण्ण.
2. द्वित्वाचे सुलभीकरण: प्राकृतमधील द्वित्व मराठीत एकेरी होते. उदा. भत्त > भात; कण्ण > कान; पण्ण (पर्ण) > पान.
3. महाप्राण > ह: दोन स्वरांमधील ख, घ, थ, ध, भ यांचा ह होतो. उदा. मुख > मुह; दधि > दहि > दही; बधिर > बहिर > बहिरा.
4. मध्यवर्ती व्यंजनलोप: दोन स्वरांमधील अल्पप्राण व्यंजन (क, ग, च, ज, त, द इ.) प्राकृतमध्ये अनेकदा लुप्त होते. उदा. सूचि > सूई > सुई.
5. श, ष > स: उदा. शुष्क > सुक्क > सुका; षष्टि > सट्ठि > साठ.
6. न > ण: प्राकृतमध्ये न चा ण होण्याची प्रवृत्ती. उदा. पानीय > पाणिअ > पाणी.
7. आद्य य > ज: उदा. यव > जव; योगी > जोगी.
8. मूर्धन्यीकरण: दंत्य व्यंजनाचे मूर्धन्य होणे. उदा. मृत्तिका > मट्टिआ (त > ट).

इ) इतर वर्णप्रक्रिया

• आगम (Addition): नवा वर्ण जोडला जाणे. उदा. बोलीत स्कूल > इस्कूल, स्त्री > इस्त्री.
• लोप (Elision): आदि, मध्य किंवा अंत्य वर्ण गळणे. उदा. मध्यवर्ती व्यंजनलोप (सूचि > सुई).
• वर्णविपर्यास (Metathesis): वर्णांचा क्रम उलटसुलट होणे. उदा. बोलीत मतलब > मतबल.
• विषमीकरण (Dissimilation): समान वर्ण जवळ आल्यास त्यांपैकी एक बदलणे; समीकरणाच्या उलट प्रक्रिया.

तुलनात्मक तक्ता

मराठीची वैशिष्ट्यपूर्ण ध्वनिवैशिष्ट्ये

• ळ हा वर्ण मराठीने जपला आहे (उदा. केळ, डोळा).
• च, ज यांचे दोन उच्चार: तालव्य (चहा, जीव) व दंततालव्य (चमचा, जग).
• मराठी शब्दसंग्रहात तत्सम (संस्कृत जसेच्या तसे), तद्भव (बदलून आलेले) व देशी शब्द आढळतात. वर्णप्रक्रिया मुख्यतः तद्भव शब्दांत दिसते.

महत्त्वाचे अभ्यासक

मराठीच्या ऐतिहासिक भाषाविचारात जूल ब्लॉक (Jules Bloch) यांचा मराठी भाषेच्या घडणीवरील ग्रंथ पायाभूत मानला जातो. वि. का. राजवाडे यांनी व्युत्पत्तीविषयक लेखन केले. कृ. पां. कुलकर्णी व ना. गो. कालेलकर यांनीही मराठीच्या उद्गम-विकासाचा अभ्यास केला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी भाषेची वर्णप्रक्रिया म्हणजे काय? स्वरविकार व व्यंजनविकार उदाहरणांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संस्कृत-प्राकृतमधून मराठीत शब्द येताना झालेले प्रमुख वर्णबदल व त्यांची कारणे सोदाहरण विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पूर्वस्वर दीर्घीकरण
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: समीकरण व द्वित्वाचे सुलभीकरण
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: आगम, लोप व वर्णविपर्यास