अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- वऱ्हाडी बोली : स्वरूप, उगम आणि विकास
वऱ्हाडी बोली : स्वरूप, उगम आणि विकास
१. प्रस्तावना : बोली म्हणजे काय?
एकाच भाषेचे विशिष्ट प्रदेशात किंवा समाजगटात बोलले जाणारे रूप म्हणजे बोली (Dialect). बोलीचे ध्वनी, शब्दसंग्रह, प्रत्यय आणि वाक्यरचना प्रमाणभाषेपेक्षा (Standard Language) काहीसे वेगळे असतात. तरीही ती त्या भाषेचाच भाग असते. मराठीच्या अहिराणी, कोकणी वळणाची मालवणी, झाडी, नागपुरी अशा अनेक बोली आहेत. त्यापैकी विदर्भाच्या पश्चिम भागात बोलली जाणारी प्रमुख बोली म्हणजे वऱ्हाडी बोली.
२. वऱ्हाड प्रदेश आणि नावाची व्युत्पत्ती
- प्रदेश : अमरावती, अकोला, वाशिम, बुलढाणा आणि यवतमाळ हे जिल्हे सामान्यतः वऱ्हाड प्रदेश म्हणून ओळखले जातात. इंग्रजी कागदपत्रांत या प्रदेशाला बेरार (Berar) असे म्हटले आहे.
- व्युत्पत्ती : 'वरदा' (वर्धा) नदीचा काठ म्हणजे 'वरदातट' आणि त्यापासून 'वऱ्हाड' हा शब्द तयार झाला, असे एक प्रचलित मत आहे. काही अभ्यासक या नावाचा संबंध प्राचीन 'विदर्भ' या नावाशी जोडतात. या प्रदेशाची भाषा म्हणून 'वऱ्हाडी' हे नाव रूढ झाले.
- विदर्भ हा प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध प्रदेश आहे. संस्कृत काव्यशास्त्रातील 'वैदर्भी रीती' हे नावही याच प्रदेशाशी जोडले जाते.
३. वऱ्हाडी बोलीचे स्वरूप
वऱ्हाडी ही मराठीची एक प्रादेशिक बोली आहे, स्वतंत्र भाषा नव्हे. ती ग्रामीण, कष्टकरी, शेतकरी जीवनाशी घट्ट जोडलेली आहे. तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये :
- ध्वनिवैशिष्ट्ये : 'ण' ऐवजी अनेकदा 'न' चा उच्चार (उदा. पाणी → पानी). काही शब्दांत ऱ्हस्व-दीर्घ बदल आणि उच्चारांची सुलभता दिसते.
- विभक्ती प्रत्यय : प्रमाण मराठीतील 'ला' ऐवजी 'ले' हा प्रत्यय (उदा. मला → मले, तुला → तुले, त्याला → त्याले).
- क्रियापदरचना : चालू क्रिया दाखवण्यासाठी 'करून राह्यलो', 'जाऊन राह्यला' अशी रचना हे वऱ्हाडीचे खास वैशिष्ट्य मानले जाते (प्रमाण मराठी : करत आहे, जात आहे).
- सर्वनामे : आम्ही → आमी, तुम्ही → तुमी असे सुलभ रूप.
- शब्दसंग्रह : शेतीसंबंधी व घरगुती शब्दांचा मोठा साठा. उदा. वावर (शेत), पोट्टा/पोट्टी (मुलगा/मुलगी), माय (आई), कावून (का, कशाला).
- मिश्र प्रभाव : हिंदी, उर्दू यांसारख्या भाषांतील शब्दांचा प्रभाव.
- भावनिक व विनोदी लहेजा : वऱ्हाडीत रोखठोकपणा, मिश्कीलपणा, ग्रामीण विनोद आणि आपुलकी यांचा खास ठसा जाणवतो.
| प्रमाण मराठी | वऱ्हाडी |
|---|---|
| मला | मले |
| तुम्ही | तुमी |
| पाणी | पानी |
| शेत | वावर |
| मी काम करत आहे | मी काम करून राह्यलो |
| का? | कावून? |
४. वऱ्हाडी बोलीचा उगम
- भाषिक परंपरा : संस्कृत → महाराष्ट्री प्राकृत → अपभ्रंश → मराठी अशी मराठीची विकासपरंपरा सांगितली जाते. याच प्रवाहात प्रादेशिक भिन्नतेमुळे वऱ्हाडी बोली आकाराला आली.
- महानुभाव साहित्याचा संबंध : तेराव्या शतकातील महानुभाव पंथाचे कार्यक्षेत्र वऱ्हाडाशी जोडलेले होते. रिद्धपूर (अमरावती जिल्हा) हे या पंथाचे महत्त्वाचे स्थान आहे. 'लीळाचरित्र' सारख्या महानुभाव ग्रंथांच्या भाषेत वऱ्हाडी वळणाचे अनेक शब्द व रचना आढळतात, असे अभ्यासक मानतात. त्यामुळे वऱ्हाडीची मुळे प्राचीन मराठीपर्यंत जातात.
- भौगोलिक कारणे : सपाट, काळ्या मातीचा कापूसपट्टा, शेतीप्रधान जीवन आणि इतर मराठी प्रदेशांपासूनचे अंतर यामुळे स्वतंत्र बोलीवळण तयार झाले.
५. वऱ्हाडी बोलीचा विकास
- राजकीय इतिहासाचा प्रभाव : हा प्रदेश विविध राजवटींखाली राहिला. निजामी व मुस्लीम राजवटीमुळे उर्दू-फारसी शब्द आले; पुढे इंग्रजी अमलाखाली हा प्रदेश मध्य प्रांत व वऱ्हाड (C.P. and Berar) मध्ये समाविष्ट झाला, त्यामुळे हिंदीचा संपर्क वाढला. स्वातंत्र्यानंतर राज्य पुनर्रचनेनंतर (१९६० पासून) वऱ्हाड महाराष्ट्राचा भाग आहे.
- लोकसाहित्य : ओव्या, जात्यावरची गाणी, भुलाबाईची गाणी, लोकगीते, म्हणी, उखाणे यांतून वऱ्हाडी तोंडी परंपरेत जिवंत राहिली.
- संत व प्रबोधन परंपरा : संत गाडगे महाराजांनी आपल्या कीर्तनांत लोकांच्या बोलीचा, म्हणजे वऱ्हाडीचा, प्रभावी वापर करून समाजप्रबोधन केले. विदर्भातील संत परंपरेने बोलीला प्रतिष्ठा दिली.
- भाषाशास्त्रीय नोंद : ग्रियर्सन यांच्या भारतीय भाषा सर्वेक्षण (Linguistic Survey of India) मध्ये वऱ्हाडीची मराठीची बोली म्हणून नोंद आहे. अलीकडे 'भारतीय भाषांचे लोकसर्वेक्षण : महाराष्ट्र' (संपा. अरुण जाखडे) यातही महाराष्ट्रातील बोलींचा अभ्यास मांडला आहे.
- लिखित साहित्य : स्वातंत्र्योत्तर काळात कविता, कथा, कादंबरी, विनोदी लेखन यांत वऱ्हाडीचा वापर वाढला. उदा. पुरुषोत्तम बोरकर यांच्या 'मेड इन इंडिया' कादंबरीत वऱ्हाडीचा प्रभावी वापर आहे. (सविस्तर अभ्यास युनिट ४ मध्ये.)
- आधुनिक माध्यमे : वऱ्हाडी साहित्य संमेलने, कविसंमेलने, आकाशवाणी, नाटके, आणि अलीकडे समाजमाध्यमे यांमुळे वऱ्हाडीचा प्रसार वाढत आहे.
६. वऱ्हाडी बोलीसमोरील आव्हाने
- प्रमाण मराठी व इंग्रजीचे शिक्षणातील वर्चस्व.
- शहरीकरणामुळे नव्या पिढीत बोलीचा वापर कमी होणे.
- बोलीला 'गावठी' समजण्याची न्यूनगंडाची भावना.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा : वऱ्हाड = अमरावती, अकोला, वाशिम, बुलढाणा, यवतमाळ; 'वरदातट' व्युत्पत्ती; 'ले' प्रत्यय (मले, तुले); 'करून राह्यलो' ही क्रियापदरचना; महानुभाव साहित्य व रिद्धपूर; संत गाडगे महाराज; ग्रियर्सन सर्वेक्षण. उत्तरात प्रमाण मराठी व वऱ्हाडी यांचा तुलनात्मक तक्ता दिल्यास गुण वाढतात.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वऱ्हाडी बोलीचे स्वरूप स्पष्ट करून तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये उदाहरणांसह लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वऱ्हाडी बोलीचा उगम आणि विकास यांचा सविस्तर आढावा घ्या.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : 'वऱ्हाड' या नावाची व्युत्पत्ती व वऱ्हाड प्रदेश.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : महानुभाव साहित्य आणि वऱ्हाडी बोली.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : वऱ्हाडी बोलीच्या विकासातील लोकसाहित्याचे व संतांचे योगदान.