मराठी व व्यावहारिक मराठी भाग 6 (साहित्य रंग भाग 3 सत्र 6) (Marathi and Practical/Functional Marathi Part 6 (Sahityarang Part 3, Sem 6)) MAR 111

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• गद्य विभाग (प्रकरण 1, 2, 3)

गद्य विभाग (प्रकरण 1, 2, 3)

1. गद्य म्हणजे काय?

गद्य (Prose): छंद, वृत्त किंवा यमक यांचे बंधन नसलेले, सरळ वाक्यरचनेतील लेखन म्हणजे गद्य. विचार मांडणे, अनुभव सांगणे, कथा रंगवणे आणि समीक्षा करणे यासाठी गद्याचा वापर होतो.

• वैचारिक गद्य / निबंध: एखाद्या प्रश्नाची तर्कशुद्ध मांडणी.
• समीक्षात्मक गद्य (Literary Criticism): साहित्यकृतीचे आकलन, विश्लेषण आणि मूल्यमापन.
• कथा (Short Story): एखाद्या प्रसंगाभोवती गुंफलेले, पात्रांसह केलेले कथन.
• विनोदी लेखन (Humour): विसंगती दाखवून हसवणारे आणि त्यातून जीवनदर्शन घडवणारे लेखन.

2. प्रकरण 1 – गं. बा. सरदार (वैचारिक / संशोधनपर गद्य)

लेखक-परिचय: गंगाधर बाळकृष्ण सरदार हे मराठीतील महत्त्वाचे विचारवंत, संशोधक आणि समीक्षक होते. साहित्याचा विचार त्यांनी सामाजिक संदर्भातून केला. पुरोगामी, समाजवादी आणि बुद्धिप्रामाण्यवादी दृष्टी हे त्यांच्या लेखनाचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले जाते.

• महत्त्वाचे ग्रंथ: संतवाङ्मयाची सामाजिक फलश्रुती, अर्वाचीन मराठी गद्याची पूर्वपीठिका.
• संतसाहित्याचा अभ्यास: संतांच्या कार्याकडे केवळ भक्ती म्हणून न पाहता समाजपरिवर्तनाचे कार्य म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन त्यांनी मांडला.
• प्रबोधन परंपरा: महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा व प्रबोधन चळवळीचा त्यांनी अभ्यास केला.

लेखनशैलीची वैशिष्ट्ये:

• तर्कशुद्ध, मुद्देसूद आणि पुराव्यावर आधारित मांडणी.
• इतिहास, समाज आणि साहित्य यांची सांगड.
• गंभीर, संयत आणि प्रबोधनपर भाषा.
• सामान्य माणसाच्या हिताचा विचार.

अभ्यास कसा करावा: पाठातील मध्यवर्ती विचार कोणता आहे, तो लेखकाने कोणत्या उदाहरणांनी व पुराव्यांनी पटवून दिला आहे आणि आजच्या समाजाला तो कसा लागू होतो, हे मुद्दे लिहून ठेवा.

3. प्रकरण 2 – सुधीर रसाळ (समीक्षात्मक गद्य)

लेखक-परिचय: डॉ. सुधीर रसाळ हे मराठीतील ज्येष्ठ आणि अभ्यासू समीक्षक आहेत. त्यांनी मराठवाड्यात (औरंगाबाद / छत्रपती संभाजीनगर) दीर्घकाळ मराठीचे अध्यापन केले. विशेषतः आधुनिक मराठी कवितेच्या समीक्षेसाठी ते ओळखले जातात.

• महत्त्वाचे लेखन: कविता आणि प्रतिमा, विंदांचे गद्यरूप (या ग्रंथाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाल्याचे नोंदवले जाते; विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी).
• समीक्षादृष्टी: कलाकृतीच्या रूपाचा, भाषेचा, प्रतिमांचा आणि रचनेचा बारकाईने अभ्यास करणारी, म्हणजेच रूपनिष्ठ आणि विश्लेषक दृष्टी.

समीक्षालेखनाची वैशिष्ट्ये:

• संहितानिष्ठ वाचन: मूळ साहित्यकृतीचे बारकाईने वाचन करणे.
• संकल्पनांची स्पष्टता: प्रतिमा, आशय, रूप यांसारख्या संज्ञांचा अचूक वापर.
• तटस्थ मूल्यमापन: भावनेपेक्षा विश्लेषणावर भर.
• पारिभाषिक, गंभीर भाषा: विचारांची घट्ट वीण.

अभ्यास कसा करावा: पाठात कोणत्या लेखकाची किंवा कलाकृतीची चर्चा आहे, कोणते निकष वापरले आहेत आणि लेखकाचा निष्कर्ष काय आहे, असे तीन टप्पे करून टिपणे काढा.

4. प्रकरण 3 – द. मा. मिरासदार (विनोदी ग्रामीण कथा)

लेखक-परिचय: दत्ताराम मारुती मिरासदार (1927–2021) हे मराठीतील लोकप्रिय विनोदी कथाकार होते. त्यांच्या कथांचे विश्व ग्रामीण महाराष्ट्राचे आहे. व्यंकटेश माडगूळकर आणि शंकर पाटील यांच्यासोबत त्यांनी महाराष्ट्रभर कथाकथनाचे कार्यक्रम केले आणि ही कला लोकप्रिय केली.

• महत्त्वाचे कथासंग्रह / कथा: माझ्या बापाची पेंड, मिरासदारी, गप्पागोष्टी; तसेच ‘व्यंकूची शिकवणी’ ही गाजलेली कथा.
• त्यांनी अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले होते.

कथेची वैशिष्ट्ये:

• ग्रामीण वातावरण: गावातील पार, चावडी, शाळा, जत्रा अशी पार्श्वभूमी.
• इरसाल पात्रे: भोळी, बढाईखोर, आळशी किंवा चलाख माणसे.
• प्रसंगनिष्ठ विनोद: घटनांमधील विसंगतीतून हशा निर्माण होतो.
• बोलीभाषेचा वापर: ग्रामीण बोलीमुळे संवाद जिवंत वाटतात.
• अतिशयोक्ती आणि उपहास: माणसाच्या दुर्बलतेवर हसवत टीका.
• कारुण्याची झालर: विनोदाखाली कधी कधी माणसाचे दुःख व असहायताही दिसते.

अभ्यास कसा करावा: कथेचे कथानक थोडक्यात स्वतःच्या शब्दांत लिहा. मुख्य पात्रांची स्वभाववैशिष्ट्ये 4–5 मुद्द्यांत काढा. विनोद कोठून निर्माण होतो (प्रसंग, संवाद, पात्र) ते उदाहरणासह नोंदवा.

5. तीन प्रकरणांची तुलना

6. गद्य पाठावर उत्तर लिहिण्याची पद्धत

1. प्रस्तावना: लेखक-परिचय 3–4 ओळींत द्या.
2. पाठाचा आशय: मध्यवर्ती कल्पना स्वतःच्या शब्दांत मांडा.
3. मुद्देसूद विवेचन: वैशिष्ट्ये, पात्रे किंवा विचार उपशीर्षके देऊन लिहा.
4. शैली: भाषा, निवेदन आणि रचना यांची चर्चा करा.
5. समारोप: पाठाचे आजचे महत्त्व आणि तुमचे मत लिहा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) द. मा. मिरासदार यांच्या पाठ्यपुस्तकातील कथेच्या आधारे त्यांच्या विनोदी ग्रामीण कथेची वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) गं. बा. सरदार यांच्या पाठातील मध्यवर्ती विचार स्पष्ट करून त्यांच्या वैचारिक लेखनशैलीचे विवेचन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : समीक्षक सुधीर रसाळ यांची समीक्षादृष्टी.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : मिरासदारांच्या कथेतील ग्रामीण बोलीभाषेचा वापर.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : गं. बा. सरदार यांचे संतसाहित्यविषयक कार्य.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• गद्य विभाग (पाठ 4, 5)
• पद्य विभाग (कविता 1, 2)

गद्य विभाग (पाठ 4, 5)

पाठ 4 : पु. ल. देशपांडे – लेखक परिचय

• पूर्ण नाव : पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे (1919–2000). 'पु. ल.' किंवा 'भाई' या नावाने ते महाराष्ट्रात ओळखले जातात.
• ओळख : विनोदी लेखक, नाटककार, नट, संगीतकार, एकपात्री कलाकार. त्यांना 'महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व' म्हटले जाते.
• प्रमुख साहित्य : व्यक्ती आणि वल्ली, बटाट्याची चाळ, असा मी असामी (विनोदी लेखन); अपूर्वाई, पूर्वरंग (प्रवासवर्णन); तुझे आहे तुजपाशी, ती फुलराणी (नाटक).
• सन्मान : 'व्यक्ती आणि वल्ली'साठी साहित्य अकादमी पुरस्कार, पद्मभूषण आणि महाराष्ट्र शासनाचा पहिला 'महाराष्ट्र भूषण' पुरस्कार.

पु. लं.च्या लेखनाची वैशिष्ट्ये

1. निर्मळ विनोद : त्यांचा विनोद कोणालाही दुखावत नाही. माणसाच्या स्वभावातील विसंगती ते हसत हसत दाखवतात.
2. व्यक्तिचित्रण : साध्या मध्यमवर्गीय माणसांची जिवंत व्यक्तिचित्रे हे त्यांचे बलस्थान आहे.
3. कारुण्याची किनार : हसवता हसवता ते वाचकाच्या डोळ्यांत पाणी आणतात. विनोद आणि कारुण्य यांचा मिलाफ हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.
4. भाषाशैली : बोलीभाषेचा वापर, शब्दांवर कोटी, मार्मिक निरीक्षण आणि गप्पांसारखी सहज, ओघवती शैली.
5. मध्यमवर्गीय जीवनाचे चित्रण : चाळ, कचेरी, प्रवास, कुटुंब अशा रोजच्या जीवनातून विनोद निर्माण होतो.

पाठ 5 : सतीश आळेकर – लेखक परिचय

• ओळख : आधुनिक मराठी रंगभूमीवरील महत्त्वाचे नाटककार, दिग्दर्शक व अभिनेते (जन्म 1949, पुणे). पुण्यातील 'थिएटर अकॅडमी' या प्रायोगिक नाट्यसंस्थेच्या जडणघडणीत त्यांचा मोठा वाटा आहे.
• प्रमुख नाटके : महानिर्वाण, बेगम बर्वे, महापूर, मिकी आणि मेमसाहेब, शनिवार-रविवार.
• प्रमुख एकांकिका : झुलता पूल, भजन, बस, दार कोणी उघडत नाही इत्यादी.
• सन्मान : संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, पद्मश्री इत्यादी.

आळेकरांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये

1. प्रायोगिक रंगभूमी : पारंपरिक नाट्यरचनेला फाटा देऊन नवे प्रयोग केले.
2. काळा विनोद (Black Humour) : मृत्यू, भीती, एकटेपणा अशा गंभीर विषयांवर उपहासाच्या अंगाने भाष्य केले.
3. असंगतता (Absurdity) : जीवनातील निरर्थकता आणि विसंगती नाट्यरूपात मांडली.
4. मध्यमवर्गीय मानसिकतेवर टीका : विशेषतः पुण्यातील मध्यमवर्गीय समाज, त्याच्या रूढी व दांभिकता यांचे उपहासात्मक चित्रण केले.
5. लोककलांचा वापर : कीर्तन, भजन यांसारख्या पारंपरिक प्रकारांचा आधुनिक नाटकात कल्पक उपयोग केला.

गद्य पाठ अभ्यासण्याची पद्धत

• पाठाचा विषय, मध्यवर्ती कल्पना आणि आशय स्वतःच्या शब्दांत लिहिण्याचा सराव करावा.
• पाठातील पात्रे किंवा व्यक्तिरेखा, प्रसंग आणि त्यांचे स्वभावविशेष नोंदवावेत.
• विनोद, उपहास, कारुण्य कोठे आणि कसे निर्माण होते, ते उदाहरणांसह लिहावे.
• लेखकाची भाषाशैली व पाठातून मिळणारा संदेश स्पष्ट करावा.

पद्य विभाग (कविता 1, 2)

कविता 1 : संत एकनाथ – कवी परिचय

• काळ व स्थान : सोळावे शतक (साधारणतः 1533–1599), पैठण.
• गुरू : जनार्दन स्वामी. अभंगांतील नाममुद्रा 'एका जनार्दनी'.
• साहित्य : एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, अभंग, गौळणी व भारुडे. त्यांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली.

एकनाथांच्या काव्याची वैशिष्ट्ये

1. भारुड : रूपकात्मक, नाट्यमय, विनोदी लोककाव्य. त्यातून अध्यात्म आणि समाजप्रबोधन साधले.
2. लोकशिक्षण : अंधश्रद्धा, जातिभेद, दांभिकता यांवर प्रहार केला.
3. भक्ती व समता : वारकरी संप्रदायाची समतेची शिकवण आचरणात आणली.
4. सोपी भाषा : सामान्य माणसाला समजेल अशी बोलीभाषा, दृष्टांत व रूपके यांचा वापर केला.

कविता 2 : बालकवी – कवी परिचय

• पूर्ण नाव : त्र्यंबक बापूजी ठोमरे (1890–1918).
• उपाधी : तरुण वयातच एका कविसंमेलनात त्यांना 'बालकवी' ही पदवी मिळाली.
• गाजलेल्या कविता : आनंदी आनंद गडे, श्रावणमासी, फुलराणी, औदुंबर, खेड्यातील रात्र.
• वयाच्या अवघ्या अठ्ठाविसाव्या वर्षी रेल्वे अपघातात त्यांचे निधन झाले.

बालकवींच्या काव्याची वैशिष्ट्ये

1. निसर्गकवी : निसर्गाचे चैतन्यमय आणि सजीव चित्रण केले. निसर्गावर मानवी भावनांचे आरोपण (चेतनगुणोक्ती) हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.
2. आनंदवाद आणि उदासी : सुरुवातीच्या कवितांमध्ये बालसुलभ आनंद दिसतो, तर नंतरच्या कवितांमध्ये गूढ उदासी जाणवते.
3. गेयता : नादमधुर शब्दरचना, लयबद्धता आणि चित्रमय वर्णन.
4. स्वच्छंदतावाद (Romanticism) : केशवसुतांनंतरच्या आधुनिक मराठी कवितेतील महत्त्वाचे स्वच्छंदतावादी कवी.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पु. ल. देशपांडे यांच्या विनोदी लेखनाची वैशिष्ट्ये अभ्यासक्रमातील पाठाच्या आधारे सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संत एकनाथ यांच्या काव्याचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करून अभ्यासक्रमातील कवितेचे रसग्रहण करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सतीश आळेकर यांची प्रायोगिक नाट्यदृष्टी.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : बालकवींचे निसर्गचित्रण.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : संत एकनाथांची भारुडे.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पद्य विभाग (कविता 3, 4, 5)

पद्य विभाग (कविता 3, 4, 5)

या घटकात साहित्यरंग भाग 3 (सत्र 6) मधील पद्य विभागातील कविता क्रमांक 3, 4 आणि 5 यांचा अभ्यास करायचा आहे. अभ्यासक्रमातील कवींच्या क्रमावरून (संत एकनाथ, बालकवी, तांबे, अनिल, ज्योती लांजेवार) या तीन कविता भा. रा. तांबे, कवी अनिल आणि ज्योती लांजेवार यांच्या असाव्यात, असा अंदाज आहे. विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासग्रंथातील कवितांची नेमकी नावे पडताळून पाहावीत. प्रत्येक कवितेसाठी कवी परिचय, कवितेचा आशय, मध्यवर्ती कल्पना, भाषाशैली आणि रसग्रहण हे मुद्दे परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत.

कविता 3 : भा. रा. तांबे — कवी परिचय व काव्यवैशिष्ट्ये

भास्कर रामचंद्र तांबे (इ.स. 1874 ते 1941) हे आधुनिक मराठी कवितेतील महत्त्वाचे भावकवी आहेत. ते ग्वाल्हेर संस्थानचे राजकवी होते, म्हणून त्यांना ‘राजकवी तांबे’ असे ओळखले जाते. केशवसुतांच्या काळातच त्यांनी मराठी कवितेला गेयता आणि माधुर्य दिले.

• गेयता (Lyricism): त्यांच्या कविता गाण्यासारख्या आहेत. त्यामुळे अनेक कविता भावगीते म्हणून लोकप्रिय झाल्या.
• प्रेम आणि सौंदर्य: प्रणय, निसर्ग आणि मानवी भावनांचे कोमल चित्रण.
• मृत्यूविषयक चिंतन: जीवनाची क्षणभंगुरता आणि मृत्यूकडे शांतपणे पाहण्याची वृत्ती हे त्यांच्या काव्याचे वैशिष्ट्य आहे.
• भाषा: संस्कृतप्रचुर पण मधुर, नादमय भाषा; वृत्तबद्ध रचना.
• गूढता व आध्यात्मिकता: काही कवितांत ईश्वर, आत्मा आणि जीवनाचा अर्थ यांचा शोध दिसतो.

अभ्यास कसा करावा: अभ्यासग्रंथातील तांबे यांच्या कवितेचा विषय (प्रेम, निसर्ग की मृत्यू) ओळखा. कवितेतील भावना, प्रतिमा आणि नादमयता यांचे मुद्दे काढा.

कविता 4 : कवी अनिल — कवी परिचय व काव्यवैशिष्ट्ये

कवी अनिल म्हणजे आत्माराम रावजी देशपांडे (इ.स. 1901 ते 1982). ते विदर्भातील मूर्तिजापूर येथील होते. म्हणून नागपूर विद्यापीठाच्या दृष्टीने ते जवळचे कवी आहेत.

• मुक्तछंदाचे प्रवर्तक: मराठी कवितेत मुक्तछंद (Free Verse) रुजवण्याचे श्रेय अनिलांना दिले जाते. ‘भग्नमूर्ती’ हे त्यांचे दीर्घकाव्य मुक्तछंदात आहे.
• दशपदी: दहा ओळींचा ‘दशपदी’ हा काव्यप्रकार त्यांनी मराठीत रूढ केला. ‘दशपदी’ या संग्रहाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
• इतर संग्रह: फुलवात, पेर्ते व्हा, निर्वासित चिनी मुलास, सांगाती इत्यादी.
• आशय: प्रेम, विरह, सामाजिक जाणीव, मानवतावाद आणि जीवनचिंतन.
• शैली: साधी, संयमित, चिंतनशील भाषा; भावनेचा अतिरेक टाळणारी.
• इतर माहिती: त्यांच्या पत्नी कुसुमावती देशपांडे या प्रसिद्ध लेखिका होत्या. अनिल मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षही होते.

अभ्यास कसा करावा: कविता मुक्तछंदात आहे की दशपदी स्वरूपात आहे, ते पाहा. कवितेतील मानवतावादी किंवा प्रेमभावनेचा आशय स्पष्ट करा.

कविता 5 : ज्योती लांजेवार — कवयित्री परिचय व काव्यवैशिष्ट्ये

ज्योती लांजेवार या नागपूरच्या आंबेडकरवादी कवयित्री आणि अभ्यासक होत्या. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील दलित कविता आणि स्त्रीवादी जाणीव यांचा संगम त्यांच्या लेखनात दिसतो.

• आंबेडकरी प्रेरणा: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांतून समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांचा पुरस्कार.
• स्त्रीचे दुःख: जात आणि लिंग या दोन्ही पातळ्यांवर शोषित स्त्रीचे जीवन, कष्टकरी स्त्रीचा संघर्ष.
• विद्रोह व आशावाद: अन्यायाविरुद्ध नकार आणि नव्या समाजाची आशा.
• भाषा: थेट, प्रखर, अनुभवनिष्ठ आणि प्रतिमायुक्त भाषा.

अभ्यास कसा करावा: कवितेतील सामाजिक प्रश्न, स्त्रीचे चित्रण आणि विद्रोही स्वर हे मुद्दे काढा. दलित साहित्य चळवळीचा थोडक्यात संदर्भ द्या.

तीन कवींची तुलना

कवितेचे रसग्रहण कसे लिहावे

1. कवी परिचय: दोन-तीन ओळींत कवीची ओळख द्या.
2. मध्यवर्ती कल्पना: कविता नेमके काय सांगते, ते एका वाक्यात मांडा.
3. आशय: कडव्यानुसार अर्थ स्वतःच्या शब्दांत लिहा.
4. भावना व रस: शृंगार, करुण, शांत, वीर इत्यादी रस ओळखा.
5. प्रतिमा व अलंकार: उपमा, रूपक, चेतनगुणोक्ती यांची उदाहरणे द्या.
6. भाषाशैली: शब्दरचना, नाद, लय आणि छंद यांचा उल्लेख करा.
7. समारोप: कवितेचे वेगळेपण आणि आपल्याला भावलेला संदेश लिहा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भा. रा. तांबे यांच्या अभ्यासक्रमातील कवितेचे रसग्रहण करून त्यांच्या काव्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कवी अनिल यांच्या कवितेचा आशय व अभिव्यक्ती स्पष्ट करून मराठी कवितेतील त्यांचे योगदान (मुक्तछंद व दशपदी) विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : ज्योती लांजेवार यांच्या कवितेतील आंबेडकरी व स्त्रीवादी जाणीव.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : राजकवी भा. रा. तांबे यांच्या कवितेतील गेयता.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : कवी अनिल आणि दशपदी काव्यप्रकार.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• व्यावहारिक मराठी (प्रकरण 1, 2)

व्यावहारिक मराठी (प्रकरण 1, 2)

या घटकात व्यावहारिक मराठीची दोन प्रकरणे येतात. प्रकरण 1: भाषांतर व अनुवाद आणि प्रकरण 2: मराठी शुद्धलेखन आणि मुद्रित शोधन. कार्यालय, प्रसारमाध्यमे, प्रकाशन व्यवसाय आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये या दोन्ही विषयांचा थेट उपयोग होतो.

प्रकरण 1: भाषांतर व अनुवाद

भाषांतर (Translation) अर्थ: एका भाषेतील (मूळ भाषा किंवा स्रोत भाषा, Source Language) मजकूर दुसऱ्या भाषेत (लक्ष्य भाषा, Target Language) अर्थ न बदलता मांडणे म्हणजे भाषांतर. यात मूळ शब्द, वाक्यरचना आणि आशय यांच्याशी शक्य तितके प्रामाणिक राहिले जाते.

अनुवाद अर्थ: 'अनु' म्हणजे मागून आणि 'वद' म्हणजे बोलणे. म्हणजे आधी सांगितलेले पुन्हा सांगणे. अनुवादात मूळ कृतीचा भाव, आशय आणि सौंदर्य लक्ष्य भाषेच्या प्रकृतीनुसार सहज व नैसर्गिक पद्धतीने मांडले जाते.

प्रकार:

• शब्दशः भाषांतर: शब्दाला शब्द देऊन केलेले भाषांतर. हा प्रकार कायदे व करारांसाठी उपयुक्त आहे.
• भावानुवाद: मूळ भाव जपून स्वतंत्र शब्दरचनेत केलेला अनुवाद. हा प्रकार कवितेसाठी उपयुक्त आहे.
• सारानुवाद: मूळ मजकुराचा सारांश दुसऱ्या भाषेत देणे.
• रूपांतर: पात्रे, स्थळे आणि संस्कृती लक्ष्य भाषेच्या वातावरणात बदलून केलेली मांडणी. उदा. परभाषेतील नाटकाचे मराठी रूपांतर.
• छायानुवाद / आधारित लेखन: मूळ कृतीवरून प्रेरणा घेऊन केलेले मुक्त लेखन.

चांगल्या भाषांतरकाराचे गुण:

• मूळ भाषा व लक्ष्य भाषा या दोन्हींचे सखोल ज्ञान असावे.
• विषयाचे ज्ञान व पारिभाषिक शब्दांची जाण असावी.
• दोन्ही भाषांच्या संस्कृती, म्हणी व वाक्प्रचार यांची ओळख असावी.
• मूळ लेखकाशी प्रामाणिकपणा आणि वाचकाचे भान असावे.
• शब्दकोश, परिभाषा कोश व संदर्भग्रंथ वापरण्याची सवय असावी.

भाषांतरातील अडचणी: म्हणी व वाक्प्रचार (उदा. इंग्रजी 'It's raining cats and dogs' चे शब्दशः भाषांतर निरर्थक ठरते; 'मुसळधार पाऊस' असा अर्थ द्यावा लागतो), सांस्कृतिक संदर्भ, नातेसंबंधवाचक शब्द, कवितेतील लय व अलंकार, तसेच पारिभाषिक शब्दांचा अभाव.

महत्त्व: भिन्न भाषिकांमध्ये ज्ञान आणि संस्कृतीची देवाणघेवाण होते. शासन व्यवहार, न्यायव्यवस्था, बँका, जाहिरात, प्रसारमाध्यमे, पर्यटन आणि शिक्षण या क्षेत्रांत भाषांतराची गरज असते. यातून रोजगाराच्या संधीही (अनुवादक, दुभाषी) उपलब्ध होतात.

प्रकरण 2: मराठी शुद्धलेखन आणि मुद्रित शोधन

शुद्धलेखन अर्थ: भाषेचे लेखन सर्वमान्य, प्रमाणित नियमांनुसार करणे म्हणजे शुद्धलेखन. लेखनात एकसूत्रता येण्यासाठी महाराष्ट्र साहित्य महामंडळाने लेखनविषयक नियम तयार केले आणि महाराष्ट्र शासनाने ते स्वीकारले. हेच नियम आज प्रमाण मानले जातात.

शुद्धलेखनाचे महत्त्वाचे नियम (निवडक):

1. अनुस्वार: जेथे उच्चारात स्पष्ट अनुनासिक आहे तेथे शीर्षबिंदू द्यावा. उदा. आंबा, घंटा. पर-सवर्ण लेखनही चालते (उदा. अन्त / अंत).
2. तत्सम इकारान्त-उकारान्त शब्द: मराठीत असे शब्द दीर्घान्त लिहावेत. उदा. कवी, गुरू, मती. पण सामासिक शब्दात पहिले पद ऱ्हस्वच राहते. उदा. कविराज, गुरुदक्षिणा.
3. मराठी शब्दांतील अंत्य ई-ऊ: हे दीर्घ लिहावेत. उदा. वही, पाणी, तू, ऊ.
4. उपान्त्य ई-ऊ: अकारान्त शब्दात उपान्त्य ई/ऊ दीर्घ लिहावा. उदा. गरीब, फूल, सून. मात्र प्रत्यय लागल्यावर तो ऱ्हस्व होतो. उदा. गरिबाला, फुलांचा.
5. तत्सम शब्द: संस्कृतातून जसेच्या तसे आलेल्या शब्दांचे लेखन मूळ संस्कृतप्रमाणे करावे. उदा. परीक्षा, बुद्धी, विद्यार्थी.
6. सामान्यरूप: प्रत्यय लागताना शब्दाचे सामान्यरूप योग्य लिहावे. उदा. घर, घराला; नदी, नदीला.
7. विरामचिन्हे: पूर्णविराम, स्वल्पविराम, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्ह यांचा योग्य वापर करावा.

अशुद्ध लेखनाची कारणे: बोलीभाषेचा प्रभाव, उच्चारदोष, नियमांचे अज्ञान, घाईने लेखन आणि संगणकावरील टंकलेखनातील चुका.

मुद्रित शोधन (Proofreading) अर्थ: छपाईपूर्वी तयार केलेल्या मजकुराच्या प्रतीतील (मुद्रित प्रत, प्रूफ) चुका शोधून त्या प्रमाणित चिन्हांनी दुरुस्त करणे म्हणजे मुद्रित शोधन. हे काम करणाऱ्या व्यक्तीला मुद्रितशोधक म्हणतात.

मुद्रित शोधनाची प्रक्रिया:

• मूळ हस्तलिखित किंवा मूळ प्रत आणि मुद्रित प्रत यांची शब्दशः तुलना करणे.
• पहिले प्रूफ, दुसरे प्रूफ आणि अंतिम प्रूफ अशा टप्प्यांत तपासणी करणे.
• चुकीच्या जागी खूण करून समासात (मार्जिनमध्ये) दुरुस्ती लिहिणे.

प्रचलित मुद्रितशोधन चिन्हे (उदाहरणार्थ): मजकूर गाळणे (वगळा), नवीन अक्षर किंवा शब्द घालणे (^ चिन्ह), दोन शब्दांमध्ये जागा देणे (#), अक्षरांची किंवा शब्दांची अदलाबदल करणे, नवा परिच्छेद करणे, जोडून लिहिणे इत्यादी. अचूक चिन्हांसाठी अभ्यासग्रंथातील तक्ता पाहावा.

मुद्रितशोधकाचे गुण: शुद्धलेखन नियमांचे पक्के ज्ञान, एकाग्रता व सूक्ष्म निरीक्षण, संयम, भाषा व व्याकरणाची जाण, चिन्हांचा अचूक वापर आणि वेळेचे बंधन पाळण्याची क्षमता.

महत्त्व: मुद्रित शोधनामुळे पुस्तक, वृत्तपत्र, जाहिरात व शासकीय दस्तऐवज निर्दोष होतात. अर्थाचा अनर्थ टळतो आणि प्रकाशनाची विश्वासार्हता वाढते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भाषांतर व अनुवाद म्हणजे काय? भाषांतराचे प्रकार सांगून चांगल्या भाषांतरकाराचे गुण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी शुद्धलेखनाची आवश्यकता स्पष्ट करून शुद्धलेखनाचे प्रमुख नियम उदाहरणांसह लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भाषांतर आणि अनुवाद यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मुद्रित शोधन म्हणजे काय? मुद्रितशोधकाचे गुण लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भावानुवाद व रूपांतर.