साहित्याचे अध्यापन भाग 1 (Teaching of Literature: Part 1 (Minor)) MLT Minor 104

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• साहित्याचे अध्यापन : संकल्पना आणि स्वरूप : वैश्विक परिप्रेक्ष्य

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – साहित्याचे अध्यापन : संकल्पना आणि स्वरुप : वैश्विक परिप्रेक्ष्य: साहित्याचे अध्यापन : संकल्पना आणि स्वरुप : वैश्विक परिप्रेक्ष्य

साहित्याचे अध्यापन : संकल्पना आणि स्वरुप : वैश्विक परिप्रेक्ष्य

१. प्रास्ताविक

साहित्य हे केवळ माहितीचे साधन नाही, तर मानवी अनुभव, भावना आणि जीवनदृष्टी यांची कलात्मक अभिव्यक्ती आहे. त्यामुळे साहित्य शिकवणे म्हणजे इतिहास किंवा विज्ञानासारखी तथ्ये सांगणे नव्हे. विद्यार्थ्याच्या मनात कलाकृतीचा अनुभव जागा करणे, त्याला तो अनुभव समजून घेण्याची व त्याचे मूल्यमापन करण्याची क्षमता देणे, हे साहित्य-अध्यापनाचे मुख्य कार्य आहे. अभ्यासग्रंथ साहित्य : अध्यापन आणि प्रकार (मौज प्रकाशन, 1987) हा या विषयाचा मराठीतील महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ आहे. त्याचे संपादन भागवत, रसाळ आणि पाडगावकर यांनी केले आहे.

२. साहित्याच्या अध्यापनाची संकल्पना (अर्थ)

व्याख्या (सोप्या शब्दांत) : साहित्यकृती आणि वाचक-विद्यार्थी यांच्यात जिवंत संवाद घडवून आणणारी, रसास्वाद, आकलन आणि समीक्षा यांची क्षमता विकसित करणारी शिक्षण-प्रक्रिया म्हणजे साहित्याचे अध्यापन होय.

• अनुभवकेंद्री प्रक्रिया : कवितेचा किंवा कथेचा अनुभव विद्यार्थ्याला स्वतः घेता यावा, हा मूळ हेतू असतो.
• शिक्षक मध्यस्थ म्हणून : शिक्षक हा कलाकृती आणि विद्यार्थी यांच्यातील दुवा असतो. भारतीय काव्यशास्त्राच्या भाषेत तो स्वतः सहृदय असावा लागतो.
• मूल्यसंस्कार : साहित्यातून संवेदनशीलता, सहानुभूती आणि मानवी मूल्यांची जाणीव विकसित होते.

३. साहित्य-अध्यापनाची उद्दिष्टे

1. रसास्वादाची (Aesthetic Appreciation) क्षमता वाढवणे.
2. भाषेचे सौंदर्य, शब्दकळा, प्रतिमा आणि लय यांची जाण निर्माण करणे.
3. चिकित्सक विचार (Critical Thinking) आणि स्वतंत्र मूल्यमापनाची क्षमता विकसित करणे.
4. साहित्यप्रकारांची (कविता, कथा, कादंबरी, नाटक) रूपवैशिष्ट्ये समजावून सांगणे.
5. साहित्याचा समाज, संस्कृती आणि इतिहास यांच्याशी असलेला संबंध दाखवणे.
6. वाचनाची आवड आणि सर्जनशील लेखनाची प्रेरणा निर्माण करणे.

४. साहित्य-अध्यापनाचे स्वरुप (वैशिष्ट्ये)

• कला आणि शास्त्र दोन्ही : रसग्रहणाची बाजू कलात्मक आहे, तर विश्लेषण आणि समीक्षेची बाजू शास्त्रीय आहे.
• संहिता-केंद्रितता : मूळ साहित्यकृतीचे (Text) सूक्ष्म वाचन हा अध्यापनाचा पाया असतो.
• वाचक-सहभाग : विद्यार्थी केवळ श्रोता नसून अर्थनिर्मितीतील सहभागी असतो.
• संदर्भाची जाण : लेखकाचे जीवन, काळ आणि सामाजिक परिस्थिती यांचे भान आवश्यक असते. मात्र ते कलाकृतीवर वरचढ होऊ नये.
• साहित्यप्रकारानुसार पद्धतीत बदल : कविता, नाटक आणि कादंबरी शिकवण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असतात.

५. वैश्विक परिप्रेक्ष्य

जगभरात साहित्य-अध्यापनाविषयी वेगवेगळे दृष्टिकोन विकसित झाले. त्यांचा प्रभाव मराठी अध्यापनावरही पडला.

• भारतीय परंपरा : भरतमुनींचा रससिद्धान्त आणि अभिनवगुप्तांची सहृदय संकल्पना यांनी आस्वादाला केंद्रस्थानी ठेवले. मराठीत कीर्तन, प्रवचन आणि टीका-परंपरेतून (उदा. ज्ञानेश्वरीचे निरूपण) साहित्य समजावून सांगण्याची मौखिक परंपरा दिसते.
• मॅथ्यू आर्नल्ड (Matthew Arnold) : एकोणिसाव्या शतकातील या इंग्रज विचारवंताने साहित्याला ‘जीवनाचे विवेचन’ मानले आणि त्याच्या संस्कारक्षम, मूल्यशिक्षणात्मक भूमिकेवर भर दिला.
• आय. ए. रिचर्ड्स (I. A. Richards) : Practical Criticism (1929) या ग्रंथात त्यांनी केंब्रिजमधील विद्यार्थ्यांना कवी आणि काळ यांचा उल्लेख न करता कविता देऊन प्रतिसाद तपासले. त्यातून ‘सूक्ष्म वाचना’चे महत्त्व पुढे आले.
• नवसमीक्षा (New Criticism) : अमेरिकेत क्लिंथ ब्रुक्स आणि रॉबर्ट पेन वॉरन यांच्या Understanding Poetry (1938) या पाठ्यपुस्तकाने संहितेच्या घट्ट विश्लेषणावर आधारित अध्यापन रूढ केले.
• एफ. आर. लिव्हिस (F. R. Leavis) : यांनी साहित्याच्या नैतिक गांभीर्यावर आणि काटेकोर मूल्यमापनावर भर दिला.
• वाचक-प्रतिसाद सिद्धान्त (Reader-Response Theory) : लुईस रोझेनब्लॅट यांच्या Literature as Exploration (1938) या ग्रंथाने वाचक आणि संहिता यांच्यातील परस्परक्रियेला महत्त्व दिले.

६. प्रमुख दृष्टिकोनांची तुलना

७. अध्यापनाच्या पद्धती

• व्याख्यान व निरूपण पद्धत
• सूक्ष्म वाचन (Close Reading) पद्धत
• चर्चा व प्रश्नोत्तर पद्धत
• तुलनात्मक पद्धत (दोन कवी किंवा दोन भाषांतील कलाकृतींची तुलना)
• प्रकट वाचन, नाट्यवाचन आणि अभिनय

८. आजच्या साहित्य-अध्यापनातील समस्या

• परीक्षाकेंद्री, तयार नोट्सवर आधारलेले शिक्षण
• मूळ संहितेचे वाचन न करण्याची प्रवृत्ती
• रसास्वादाऐवजी केवळ माहिती देण्यावर भर
• दृक्-श्राव्य माध्यमांमुळे वाचनसंस्कृती कमी होणे

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साहित्याच्या अध्यापनाची संकल्पना स्पष्ट करून त्याचे स्वरुप आणि उद्दिष्टे सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साहित्याच्या अध्यापनाचा वैश्विक परिप्रेक्ष्यातून आढावा घ्या. भारतीय आणि पाश्चात्त्य दृष्टिकोनांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आय. ए. रिचर्ड्स यांचे ‘प्रॅक्टिकल क्रिटिसिझम’ आणि सूक्ष्म वाचन.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : साहित्य-अध्यापनात शिक्षकाची ‘सहृदय’ म्हणून भूमिका.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आजच्या साहित्य-अध्यापनातील समस्या.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• ललित वाङ्मयाचे अध्यापन : स्वरूप आणि घटक

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – ललित वाङ्मयाचे अध्यापन : स्वरुप आणि घटक: ललित वाङ्मयाचे अध्यापन : स्वरुप आणि घटक

ललित वाङ्मयाचे अध्यापन : स्वरुप आणि घटक

1. ललित वाङ्मय म्हणजे काय?

ललित वाङ्मय (Creative / Imaginative Literature) म्हणजे लेखकाच्या कल्पनाशक्तीतून, अनुभवातून आणि भावनांतून निर्माण झालेले सौंदर्यपूर्ण लेखन. कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, ललितनिबंध, आत्मचरित्र हे त्याचे प्रमुख प्रकार आहेत. इतिहास, शास्त्र, तत्त्वज्ञान यांसारखे माहितीप्रधान लेखन ललितेतर वाङ्मय मानले जाते.

• ललित वाङ्मयात अनुभवाची अभिव्यक्ती महत्त्वाची असते, केवळ माहिती नव्हे.
• भाषा प्रतिमा, प्रतीके, लय आणि सूचकतेने युक्त असते.
• वाचकाला आनंद, अंतर्दृष्टी आणि जीवनाचे भान देणे हे त्याचे कार्य आहे.

2. ललित वाङ्मयाच्या अध्यापनाचे स्वरुप

• अनुभवप्रधान अध्यापन : साहित्यकृतीतील अनुभव विद्यार्थ्याने स्वतः अनुभवावा, अशी मांडणी शिक्षक करतो.
• रसग्रहणात्मक स्वरुप : कलाकृतीचे सौंदर्य उलगडून दाखवणे, म्हणजेच रसग्रहण (Appreciation) हा अध्यापनाचा गाभा आहे.
• भावात्मक व बौद्धिक दोन्ही पातळ्या : भावना जागृत करणे आणि त्याचबरोबर कलाकृतीचे विश्लेषण करण्याची क्षमता वाढवणे.
• मुक्त अर्थनिर्णयन : ललित कृतीचा एकच ‘बरोबर’ अर्थ नसतो. विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र अर्थ लावण्याची संधी द्यावी लागते.
• भाषिक संवेदनशीलता : शब्दांची निवड, शैली, अलंकार, प्रतिमा यांच्याकडे लक्ष वेधणे.
• मूल्यसंस्कार : मानवी जीवनातील सुख-दुःख, संघर्ष, मूल्ये यांचे भान विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करणे.

3. ललित वाङ्मय अध्यापनाची उद्दिष्टे

1. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड व अभिरुची निर्माण करणे.
2. साहित्याचा आस्वाद घेण्याची क्षमता (रसिकता) वाढवणे.
3. कल्पनाशक्ती व सर्जनशीलता विकसित करणे.
4. भाषेचे सौंदर्य व अभिव्यक्तीचे सामर्थ्य समजावणे.
5. टीकात्मक विचार (Critical Thinking) व स्वतंत्र मत मांडण्याची क्षमता वाढवणे.
6. समाज, संस्कृती आणि मानवी जीवन यांची व्यापक जाणीव निर्माण करणे.

4. ललित वाङ्मय अध्यापनाचे घटक

अध्यापन प्रक्रिया अनेक घटकांच्या परस्परसंबंधातून घडते :

• (अ) साहित्यकृती : अध्यापनाचा केंद्रबिंदू. तिचा प्रकार, आशय, रचना, भाषा आणि लेखकाची दृष्टी यांचा विचार आवश्यक.
• (आ) शिक्षक : शिक्षक हा कलाकृती व विद्यार्थी यांच्यातील दुवा आहे. त्याच्याकडे स्वतःची रसिकता, व्यासंग, समीक्षादृष्टी आणि प्रभावी सादरीकरणाचे कौशल्य असावे.
• (इ) विद्यार्थी : विद्यार्थ्यांचे वय, अनुभवविश्व, भाषिक पार्श्वभूमी आणि आवडी लक्षात घेऊन अध्यापन करावे. विद्यार्थी हा निष्क्रिय श्रोता न राहता सक्रिय वाचक बनला पाहिजे.
• (ई) अध्यापन पद्धती : साहित्यप्रकारानुसार योग्य पद्धतीची निवड.
• (उ) संदर्भ : लेखकाचे चरित्र, कालखंड, सामाजिक-सांस्कृतिक पार्श्वभूमी, वाङ्मयीन परंपरा यांचा उपयोग कृती समजण्यासाठी करावा; मात्र संदर्भ कृतीपेक्षा मोठे होऊ नयेत.
• (ऊ) मूल्यमापन : केवळ पाठांतर तपासण्याऐवजी आकलन, रसग्रहण आणि स्वतंत्र विचार तपासणारे प्रश्न असावेत.

5. साहित्यप्रकारानुसार अध्यापन

6. अध्यापनाच्या प्रमुख पद्धती

• व्याख्यान पद्धती : माहिती व पार्श्वभूमी देण्यासाठी उपयुक्त, पण एकतर्फी होण्याचा धोका.
• चर्चा व प्रश्नोत्तर पद्धती : विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढतो, स्वतंत्र विचाराला वाव मिळतो.
• अभिवाचन व नाट्यीकरण : विशेषतः नाटक व कवितेसाठी परिणामकारक.
• रसग्रहण पद्धती : ओळ-ओळ किंवा अंश-अंश उलगडून सौंदर्य दाखवणे.
• तुलनात्मक पद्धती : एकाच विषयावरील दोन कृती किंवा दोन लेखकांची तुलना.

7. ललित आणि ललितेतर वाङ्मयाच्या अध्यापनातील फरक

8. अध्यापनातील अडचणी

• परीक्षाकेंद्री शिक्षणामुळे पाठांतर व ‘तयार उत्तरां’वर भर.
• विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची घटती सवय.
• शिक्षकाची व्यक्तिगत मते विद्यार्थ्यांवर लादली जाण्याचा धोका.
• कलाकृतीऐवजी लेखकाचे चरित्र किंवा इतिहास यांवरच जास्त भर.
• वेळेची मर्यादा व मोठी वर्गसंख्या.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ललित वाङ्मयाच्या अध्यापनाचे स्वरुप स्पष्ट करून त्याचे प्रमुख घटक सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ललित वाङ्मयाच्या अध्यापनाची उद्दिष्टे सांगून साहित्यप्रकारानुसार (कविता, कथा, नाटक, कादंबरी) अध्यापन कसे करावे ते विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : ललित वाङ्मयाच्या अध्यापनात शिक्षकाची भूमिका.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ललित व ललितेतर वाङ्मयाच्या अध्यापनातील फरक थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : रसग्रहण पद्धती.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• साहित्य-समीक्षेचे अध्यापन

साहित्य-समीक्षेचे अध्यापन

साहित्याचे अध्यापन म्हणजे कविता, कथा, कादंबरी, नाटक इत्यादी ललित कृतींचा आस्वाद विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे. साहित्य-समीक्षेचे अध्यापन हे त्यापुढील टप्प्याचे आहे. यात विद्यार्थ्याला साहित्यकृतीचा विचारपूर्वक अर्थ लावणे, मूल्यमापन करणे आणि त्यासाठी लागणारे सिद्धांत व पद्धती समजावून सांगितल्या जातात. अभ्यासग्रंथ साहित्य : अध्यापन आणि प्रकार (संपादक भागवत, रसाळ, पाडगावकर, मौज प्रकाशन, 1987) यातील अध्यापनविषयक विचारांच्या चौकटीत हा घटक अभ्यासावा.

1. समीक्षा म्हणजे काय? (व्याख्या व अर्थ)

• समीक्षा (Criticism) म्हणजे साहित्यकृतीचे सम्यक् म्हणजे सर्व बाजूंनी केलेले परीक्षण.
• समीक्षेत साहित्यकृतीचा आस्वाद, अर्थनिर्णयन (Interpretation), विश्लेषण (Analysis) आणि मूल्यमापन (Evaluation) हे चार टप्पे असतात.
• समीक्षा ही साहित्यकृती व वाचक यांच्यातील दुवा आहे. ती वाचकाची अभिरुची घडवते.

2. समीक्षेचे प्रकार / अंगे

• सैद्धांतिक समीक्षा (Theoretical Criticism) : साहित्य म्हणजे काय, त्याचे प्रयोजन काय, सौंदर्य म्हणजे काय अशा मूलभूत प्रश्नांचा विचार. उदा. काव्यशास्त्र, सौंदर्यशास्त्र.
• उपयोजित समीक्षा (Practical / Applied Criticism) : एखाद्या विशिष्ट कवितेचे, कादंबरीचे प्रत्यक्ष परीक्षण.
• समीक्षेचा इतिहास : विविध काळांत समीक्षाविचार कसा बदलत गेला याचा अभ्यास.
• ग्रंथपरीक्षण (Book Review) : नव्या पुस्तकाचा थोडक्यात परिचय व मूल्यमापन.

3. समीक्षेच्या अध्यापनाचे स्वरूप

समीक्षेचे अध्यापन हे केवळ समीक्षकांची मते पाठ करून घेणे नव्हे. विद्यार्थ्यामध्ये स्वतंत्रपणे विचार करण्याची, कृतीचा स्वतःचा अर्थ लावण्याची व तो तर्कशुद्धपणे मांडण्याची क्षमता निर्माण करणे हे त्याचे खरे स्वरूप आहे. म्हणून हे अध्यापन सिद्धांत + प्रत्यक्ष कृती + लेखनसराव अशा तिन्ही अंगांनी व्हावे.

4. समीक्षेच्या अध्यापनाची उद्दिष्टे

1. साहित्यकृतीकडे डोळस व चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याची सवय लावणे.
2. विद्यार्थ्यांची साहित्यिक अभिरुची विकसित करणे.
3. समीक्षेतील संज्ञा-संकल्पना (उदा. रस, ध्वनी, आशय, रूप, प्रतिमा, निवेदन) स्पष्ट करणे.
4. भारतीय, पाश्चात्त्य व मराठी समीक्षापरंपरेचा परिचय करून देणे.
5. विविध समीक्षापद्धतींचा वापर करून कृतीचे विश्लेषण करायला शिकवणे.
6. स्वतंत्र, सुसंगत व पुराव्यानिशी समीक्षालेखन करण्याचे कौशल्य वाढवणे.

5. समीक्षा-अध्यापनाचे घटक (आशय)

अ) भारतीय काव्यशास्त्र : भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र व रससिद्धांत, आनंदवर्धनांचा ध्वनिसिद्धांत, कुंतकांचा वक्रोक्तिसिद्धांत, तसेच अलंकार, रीती, औचित्य हे विचार.

आ) पाश्चात्त्य समीक्षा : अॅरिस्टॉटलचे पोएटिक्स (अनुकरण, विरेचन), आय. ए. रिचर्ड्स यांची व्यावहारिक समीक्षा (Practical Criticism), टी. एस. एलियट यांचे परंपरा व व्यक्तिप्रतिभा यांविषयीचे विचार.

इ) मराठी समीक्षापरंपरा : बा. सी. मर्ढेकर (सौंदर्य आणि साहित्य), रा. श्री. जोग (सौंदर्यशास्त्र), रा. भा. पाटणकर (सौंदर्यमीमांसा), वा. ल. कुलकर्णी, भालचंद्र नेमाडे, सुधीर रसाळ इत्यादी समीक्षकांचे योगदान.

ई) समीक्षापद्धती (Approaches) :

• ऐतिहासिक व चरित्रात्मक : लेखकाचे जीवन व काळ यांच्या संदर्भात कृतीचा अभ्यास.
• मानसशास्त्रीय : लेखक व पात्रांच्या मनाचा शोध.
• मार्क्सवादी / समाजशास्त्रीय : वर्ग, समाजरचना, आर्थिक संबंध यांचा विचार.
• रूपवादी व नवसमीक्षा (Formalism, New Criticism) : कृतीच्या संहितेचे, भाषेचे, रचनेचे काटेकोर वाचन.
• स्त्रीवादी, दलित व देशीवादी समीक्षा : मराठीतील महत्त्वाचे आधुनिक प्रवाह.
• तौलनिक समीक्षा : दोन भाषांतील किंवा लेखकांतील कृतींची तुलना.

6. समीक्षा-अध्यापनाच्या पद्धती

• व्याख्यान पद्धती : सिद्धांत व संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी उपयुक्त; पण एकतर्फी होण्याचा धोका.
• प्रत्यक्ष संहितावाचन : एखादी कविता/कथा वर्गात वाचून तिचे विश्लेषण करणे; सिद्धांत प्रत्यक्ष उदाहरणाने स्पष्ट होतो.
• चर्चा व प्रश्नोत्तर पद्धती : विद्यार्थ्यांना स्वतःची मते मांडायला संधी.
• तुलनात्मक पद्धती : एकाच कृतीवरील दोन समीक्षकांची मते तुलनेने अभ्यासणे.
• लेखनसराव : ग्रंथपरीक्षण, कवितारसग्रहण, समीक्षालेख लिहून घेणे.
• चर्चासत्र, प्रकल्प व गटकार्य : संशोधनवृत्ती वाढवण्यासाठी.

7. साहित्य-अध्यापन व समीक्षा-अध्यापन यांतील फरक

8. समीक्षा-अध्यापनातील अडचणी

• सिद्धांतांची अमूर्तता व कठीण पारिभाषिक संज्ञा.
• विद्यार्थ्यांचे मूळ साहित्यकृतींचे वाचन कमी असणे.
• समीक्षकांची मते केवळ पाठांतर करण्याची प्रवृत्ती.
• पाश्चात्त्य संकल्पना मराठी संदर्भात उलगडताना येणाऱ्या अडचणी.
• मर्यादित वेळ व परीक्षाकेंद्री अभ्यासक्रम.

9. उपाय

• प्रत्येक संकल्पनेसाठी परिचित मराठी कवितेचे/कथेचे उदाहरण द्यावे.
• सोप्या भाषेत पारिभाषिक शब्दांचे अर्थ व त्यांचे इंग्रजी प्रतिशब्द द्यावेत.
• विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र मत मांडण्यास प्रोत्साहन द्यावे.
• वाचनालय, नियतकालिके, समीक्षाग्रंथ यांचा वापर वाढवावा.

10. समीक्षेच्या अध्यापकाची भूमिका व गुण

• व्यासंग : भारतीय, पाश्चात्त्य व मराठी समीक्षेचे सखोल वाचन.
• स्वतःची रसिकता व चिकित्सक दृष्टी.
• पूर्वग्रहमुक्त, विविध मतांचा आदर करणारी वृत्ती.
• सिद्धांत सोप्या भाषेत व उदाहरणांसह मांडण्याचे कौशल्य.
• विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शक व प्रेरक ठरणे.

11. महत्त्व

समीक्षेच्या अध्यापनामुळे विद्यार्थी केवळ वाचक न राहता जाणकार, विवेकी वाचक बनतो. चांगले-वाईट साहित्य ओळखण्याची क्षमता, भाषेचे सूक्ष्म भान, सामाजिक-सांस्कृतिक जाणीव आणि तर्कशुद्ध लेखनकौशल्य त्याच्यात निर्माण होते. यातूनच भावी समीक्षक, संपादक, अध्यापक व संशोधक घडतात. म्हणून समीक्षा-अध्यापन हे साहित्यशिक्षणाचे अविभाज्य अंग आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साहित्य-समीक्षेच्या अध्यापनाचे स्वरूप स्पष्ट करून त्याची उद्दिष्टे सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साहित्य-समीक्षेच्या अध्यापनाचे घटक व पद्धती विशद करा आणि या अध्यापनातील अडचणी व उपाय सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) साहित्याचे अध्यापन आणि समीक्षेचे अध्यापन यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सैद्धांतिक समीक्षा व उपयोजित समीक्षा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) समीक्षेच्या अध्यापकाची भूमिका व आवश्यक गुण थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• प्राचीन मराठी वाङ्मयाचे अध्यापन

प्राचीन मराठी वाङ्मयाचे अध्यापन

१. प्रस्तावना व अर्थ

मराठी साहित्याच्या इतिहासात साधारणतः बाराव्या-तेराव्या शतकापासून ते पेशवाईच्या अखेरपर्यंत (इ.स. १८१८ च्या सुमारास) निर्माण झालेल्या वाङ्मयाला प्राचीन मराठी वाङ्मय किंवा मध्ययुगीन मराठी वाङ्मय म्हणतात. या काळातील साहित्य मुख्यतः धार्मिक, आध्यात्मिक, भक्तिप्रधान आणि पद्यरूप आहे. हे वाङ्मय वर्गात शिकवताना त्याची भाषा, काळ, संस्कृती, तत्त्वज्ञान आणि काव्यसौंदर्य विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे म्हणजे प्राचीन मराठी वाङ्मयाचे अध्यापन होय.

आजचा विद्यार्थी आधुनिक भाषा आणि जीवनशैलीत वाढलेला असल्यामुळे सातशे-आठशे वर्षांपूर्वीचे साहित्य त्याला अवघड, परके वाटू शकते. म्हणून या वाङ्मयाचे अध्यापन हे केवळ अर्थ सांगणे नसून काळाचा पूल बांधणे असते.

२. प्राचीन मराठी वाङ्मयाचे प्रमुख प्रवाह (अध्यापनासाठी पार्श्वभूमी)

• महानुभाव वाङ्मय : श्री चक्रधर स्वामी यांच्या विचारांवर आधारित. म्हाइंभट यांचे लीळाचरित्र हे मराठीतील आद्य चरित्रग्रंथ मानले जाते. सूत्रपाठ, स्मृतिस्थळ हे महत्त्वाचे ग्रंथ. हे बहुतांश गद्य आहे.
• वारकरी संतवाङ्मय : संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव), संत नामदेव, संत एकनाथ (एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, भारुडे), संत तुकाराम (अभंगगाथा), तसेच जनाबाई, मुक्ताबाई, चोखामेळा इत्यादी संत.
• समर्थ संप्रदाय : समर्थ रामदास (दासबोध, मनाचे श्लोक).
• पंडिती काव्य : मुक्तेश्वर, वामन पंडित, रघुनाथ पंडित, मोरोपंत (आर्या). संस्कृतप्रचुर, अलंकारिक, विद्वत्तापूर्ण शैली.
• शाहिरी वाङ्मय : पोवाडा व लावणी. राम जोशी, होनाजी बाळा, अनंत फंदी, प्रभाकर इत्यादी शाहीर.
• बखर वाङ्मय : ऐतिहासिक गद्य; उदा. सभासद बखर.
• ख्रिस्ती मराठी वाङ्मय : फादर स्टीफन्स यांचे ख्रिस्तपुराण.

३. अध्यापनाची उद्दिष्टे

1. मराठी भाषेच्या जुन्या रूपाचा व तिच्या विकासाचा परिचय करून देणे.
2. मराठी संस्कृती, समाजजीवन, भक्तिपरंपरा यांचे आकलन घडवणे.
3. संतांनी मांडलेली समता, मानवता, नीतिमूल्ये विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे.
4. अभंग, ओवी, आर्या, श्लोक, पोवाडा, लावणी अशा काव्यप्रकारांची ओळख करून देणे.
5. साहित्यिक वारशाबद्दल अभिमान व जिज्ञासा निर्माण करणे.
6. रसग्रहण, तुलनात्मक विचार आणि चिकित्सक दृष्टी विकसित करणे.

४. अध्यापनातील अडचणी

• भाषिक अडचण : जुने शब्द, व्याकरण, विभक्तिरूपे आज प्रचलित नाहीत. उदा. ज्ञानेश्वरीतील अनेक शब्दांचा अर्थ आज सहज कळत नाही.
• तत्त्वज्ञानाची अडचण : अद्वैत, भक्ती, मोक्ष, द्वैत अशा संकल्पना विद्यार्थ्यांना अमूर्त वाटतात.
• संदर्भाचा अभाव : पुराणकथा, रामायण-महाभारतातील प्रसंग, तत्कालीन समाजरचना यांची माहिती नसल्याने आशय कळत नाही.
• अरुची : हे साहित्य केवळ धार्मिक आहे, आजच्या जीवनाशी संबंध नाही, असा गैरसमज.
• पाठांतराचा अतिरेक : केवळ अर्थ पाठ करून परीक्षा देण्याची सवय.
• पाठभेद : एकाच रचनेच्या अनेक प्रती व पाठभेद (Textual variants) असल्याने गोंधळ.

५. अध्यापनाच्या पद्धती व तंत्रे

1. ऐतिहासिक-सांस्कृतिक पद्धत : कवीचा काळ, संप्रदाय, सामाजिक-राजकीय परिस्थिती आधी समजावून सांगणे. उदा. तुकारामांचे अभंग शिकवताना तत्कालीन जातिभेद, कर्मकांड यांचा संदर्भ देणे.
2. भाषिक स्पष्टीकरण पद्धत : कठीण शब्दांची सूची (Glossary) देणे, शब्दांचे मूळ व आजचे रूप दाखवणे, अन्वय लावून अर्थ सांगणे.
3. सस्वर वाचन व गायन पद्धत : अभंग, ओवी, पोवाडा हे मुळात गेय आहेत. त्यांचे सुरात वाचन किंवा गायन केल्याने लय व भाव विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचतात.
4. रसग्रहण पद्धत : केवळ अर्थ न सांगता प्रतिमा, दृष्टांत, अलंकार, रस यांचा आस्वाद घडवणे. उदा. ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टांतांचे सौंदर्य.
5. तुलनात्मक पद्धत : दोन संतांची किंवा प्राचीन व आधुनिक कवितेची तुलना करणे. उदा. संतकाव्य व पंडितकाव्य यांतील भाषाभेद.
6. आधुनिक संदर्भ पद्धत : संतविचार आजच्या प्रश्नांशी जोडणे - समता, पर्यावरण, व्यसनमुक्ती, नैतिकता.
7. दृक्-श्राव्य साधनांचा वापर (Audio-Visual Aids) : कीर्तन, भजन, पोवाड्यांचे ध्वनिमुद्रण, संतांवरील चित्रपट, हस्तलिखितांची छायाचित्रे.
8. प्रकल्प व क्षेत्रभेट : वारी, लोककला सादरीकरण, जुन्या पोथ्या पाहणे, गावातील भजनी मंडळाशी संवाद.
9. चर्चा व प्रश्नोत्तर पद्धत : विद्यार्थ्यांना स्वतः अर्थ शोधण्यास प्रवृत्त करणे.

६. प्रवाहानुसार अध्यापनाचा भर (तुलनात्मक तक्ता)

७. शिक्षकाची भूमिका

• शिक्षकाला जुनी भाषा, तत्त्वज्ञान व इतिहास यांचे सखोल ज्ञान हवे.
• श्रद्धा आणि चिकित्सा यांचा समतोल राखावा; कोणत्याही संप्रदायाचा प्रचार न करता साहित्यिक दृष्टीने शिकवावे.
• विद्यार्थ्यांच्या मनात प्राचीन साहित्याबद्दलची भीती दूर करावी.
• पाठभेद, संशोधित आवृत्त्या, अभ्यासकांचे संदर्भ यांची ओळख करून द्यावी.
• शिकवताना आधुनिक उदाहरणे देऊन विषय जिवंत करावा.

८. प्राचीन व आधुनिक साहित्याच्या अध्यापनातील फरक

९. महत्त्व / उपयोग

• मराठी भाषेच्या उगमाची व विकासाची जाणीव होते.
• महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख व परंपरा समजते.
• मानवतावादी व नैतिक मूल्यांचे संस्कार होतात.
• आधुनिक साहित्यावर प्राचीन साहित्याचा प्रभाव समजतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्राचीन मराठी वाङ्मयाच्या अध्यापनाचे स्वरूप व उद्दिष्टे स्पष्ट करून अध्यापनाच्या विविध पद्धतींची सविस्तर चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्राचीन मराठी वाङ्मय शिकवताना येणाऱ्या अडचणी कोणत्या? त्या दूर करण्यासाठी शिक्षकाने कोणते उपाय योजावेत ते लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : संतकाव्याचे अध्यापन.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : प्राचीन मराठी वाङ्मयाच्या अध्यापनातील भाषिक अडचणी.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : पंडितीकाव्य व शाहिरी काव्य यांच्या अध्यापनातील भर.