अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- संतकवयित्रींची कविता : संकल्पना आणि स्वरूप
- मध्ययुगीन संतकवयित्री : चरित्र आणि ऐतिहासिक आढावा
१. संतकवयित्रींची कविता : संकल्पना आणि स्वरूप
प्रस्तावना
मराठी साहित्याच्या इतिहासात मध्ययुग (साधारण तेरावे ते सतरावे शतक) हे संतसाहित्याचे सुवर्णयुग मानले जाते. या काळात भक्ती चळवळ (Bhakti Movement) आणि विशेषतः वारकरी संप्रदाय यांच्या प्रभावामुळे समाजातील सर्व स्तरांतील लोक काव्यरचना करू लागले. या संतपरंपरेत पुरुष संतांबरोबरच अनेक स्त्रियांनीही अभंगरचना केली. त्यांच्या कवितेलाच संतकवयित्रींची कविता असे म्हणतात. प्रस्तुत अभ्यासग्रंथ मध्ययुगीन संत कवयित्रींची कविता (संपादक डॉ. विलास खोले, साहित्य अकादमी, दिल्ली) यात या कवयित्रींच्या निवडक रचना संकलित केल्या आहेत.
संकल्पना (अर्थ)
- संत म्हणजे ईश्वरभक्तीत रमलेली, सदाचारी, लोककल्याणाची तळमळ असलेली व्यक्ती.
- संतकवयित्री म्हणजे भक्ती हाच जीवनाचा केंद्रबिंदू मानून आपल्या आध्यात्मिक व जीवनानुभवांना काव्यरूप देणारी स्त्री.
- संतकवयित्रींची कविता म्हणजे ईश्वरभक्ती, आत्मनिवेदन आणि स्त्रीजीवनाचे अनुभव यांचा संगम असलेली, प्रामुख्याने अभंग या रचनाप्रकारात लिहिलेली मध्ययुगीन मराठी कविता.
लक्षात ठेवा : संतकवयित्रींची कविता ही केवळ धार्मिक कविता नाही; ती मध्ययुगीन स्त्रीच्या मनाचा, दुःखाचा, विद्रोहाचा आणि आत्मशोधाचा पहिला मोठा आविष्कार आहे.
संतकवयित्रींच्या कवितेच्या उदयाची कारणे
- भक्ती चळवळीची समतावादी भूमिका : वारकरी संप्रदायाने जात, वर्ण, लिंग यांपेक्षा भक्तीला महत्त्व दिले. त्यामुळे स्त्रियांना अभिव्यक्तीची संधी मिळाली.
- संतसहवास : बहुतेक संतकवयित्री कोणत्या ना कोणत्या संतपरिवाराशी जोडलेल्या होत्या (उदा. ज्ञानदेव, नामदेव, चोखामेळा, तुकाराम).
- लोकभाषेचा स्वीकार : संस्कृतऐवजी मराठी या लोकभाषेत धर्मविचार मांडला गेल्याने अशिक्षित स्त्रियांनाही काव्यरचना शक्य झाली.
- कीर्तन-भजन परंपरा : मौखिक परंपरेमुळे अभंग लोकांच्या तोंडी टिकले व पसरले.
- सामाजिक दुःखाची जाणीव : जातीय विटाळ, स्त्रीदास्य, कौटुंबिक बंधने यांविरुद्धची भावना भक्तीच्या माध्यमातून व्यक्त झाली.
संतकवयित्रींच्या कवितेचे स्वरूप / वैशिष्ट्ये
- अभंग रचनाप्रकार : बहुतेक रचना अभंग छंदात आहेत. अभंग गेय, सुटसुटीत व पाठांतरास सोपा असतो.
- आत्मनिवेदनपरता : कवयित्री आपले वैयक्तिक अनुभव, दुःख, आनंद थेट देवाशी संवाद साधत मांडतात.
- विठ्ठलभक्ती : पंढरपूरचा विठ्ठल हा भक्तीचा केंद्रबिंदू. त्याला माता, पिता, सखा अशा नात्यांनी संबोधले जाते (उदा. 'विठाई', 'माउली').
- स्त्रीजीवनाचे अनुभवविश्व : दळणकांडण, स्वयंपाक, संसार, सासुरवास यांसारख्या घरगुती प्रतिमांतून भक्ती व्यक्त होते.
- सामाजिक विद्रोह : जातीभेद, विटाळ, पुरुषप्रधान बंधने यांवर प्रश्न विचारले जातात. उदा. सोयराबाईने देहाच्या विटाळापेक्षा आत्मा निर्मळ असल्याचा विचार मांडला.
- तत्त्वज्ञान : अद्वैत, नामस्मरण, गुरुकृपा, संतसंग यांचे सोप्या भाषेत विवेचन.
- साधी, जिवंत भाषा : बोलीभाषेचा गोडवा, जिव्हाळा, उत्कटता.
- कारुण्य व आर्तता : देवाची विनवणी, शरणागती, असहायतेचे उत्कट चित्रण (विशेषतः कान्होपात्रा).
पुरुष संतकवी व संतकवयित्री : तुलना
| मुद्दा | पुरुष संतकवी | संतकवयित्री |
|---|---|---|
| अनुभवविश्व | व्यापक समाज, तत्त्वचर्चा, लोकशिक्षण | घर, संसार, स्त्रीचे दुःख व आत्मानुभव |
| प्रतिमा | समाजजीवन, निसर्ग, शास्त्रे | घरकाम, माहेर-सासर, मायलेकरू |
| संघर्ष | कर्मकांड, ढोंग यांविरुद्ध | कर्मकांडासोबत स्त्रीदास्य व जातीय विटाळ यांविरुद्ध |
| स्वर | उपदेशपर व तत्त्वनिष्ठ | आत्मनिवेदनपर, भावोत्कट |
महत्त्व
- मराठीतील स्त्रीलेखनाची पायाभरणी.
- मध्ययुगीन समाजाचा, विशेषतः स्त्रिया व दलित यांच्या स्थितीचा ऐतिहासिक दस्तऐवज.
- भक्तीच्या माध्यमातून स्त्रीच्या आत्मसन्मानाची जाणीव.
२. मध्ययुगीन संतकवयित्री : चरित्र आणि ऐतिहासिक आढावा
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
तेराव्या शतकात यादवकाळात ज्ञानदेव-नामदेवांनी वारकरी संप्रदायाला व्यापक रूप दिले. याच काळात मुक्ताबाई, जनाबाई, सोयराबाई, निर्मळा यांसारख्या संतकवयित्री उदयाला आल्या. पुढे राजकीय अस्थिरतेच्या काळात कान्होपात्रा आणि सतराव्या शतकात तुकारामांच्या प्रभावाखाली बहिणाबाई यांनी ही परंपरा पुढे नेली. या परंपरेत गोणाई, राजाई (नामदेवांच्या कुटुंबातील), वेणाबाई (समर्थ रामदासांच्या शिष्या) अशा इतर कवयित्रींचाही उल्लेख होतो.
(१) संत मुक्ताबाई
- संत ज्ञानेश्वर, निवृत्तीनाथ व सोपानदेव यांची धाकटी बहीण; तेरावे शतक.
- लहान वयातच प्रगल्भ आध्यात्मिक जाणीव; योगी चांगदेवांच्या गुरू म्हणून परंपरेत मान्यता.
- ताटीचे अभंग प्रसिद्ध : समाजाच्या अपमानामुळे दुःखी होऊन दार (ताटी) बंद करून बसलेल्या ज्ञानदेवांना संताने क्रोध सोडून ताटी उघडावी, असा उपदेश.
- वैशिष्ट्ये : योगानुभव, अद्वैत तत्त्वज्ञान, गूढ व रूपकात्मक रचना.
- पारंपरिक मान्यतेनुसार मेहूण (जळगाव परिसर) येथे त्यांनी देह ठेवला.
(२) संत जनाबाई
- संत नामदेवांच्या घरी दासी म्हणून राहिल्या; स्वतःला 'नामयाची दासी' म्हणवून घेतात.
- घरकाम करताना विठ्ठल मदतीला येतो, अशा भावभक्तीच्या कथा परंपरेत प्रसिद्ध.
- वैशिष्ट्ये : दळण-कांडणासारख्या श्रमजीवनातून भक्ती, विठ्ठलाशी सख्यभाव, स्त्रीच्या बंधनाविरुद्ध धीट उद्गार, वात्सल्य व कारुण्य.
- मराठीतील सर्वाधिक लोकप्रिय संतकवयित्रींपैकी एक; त्यांच्या अनेक ओव्या-अभंग आजही लोकगीतांप्रमाणे गायले जातात.
(३) संत सोयराबाई
- संत चोखामेळा यांच्या पत्नी; महार समाजातील; मंगळवेढा परिसराशी संबंध.
- पुत्र कर्ममेळा हेही अभंगकार.
- वैशिष्ट्ये : जातीय विटाळाविरुद्ध विचार, देह अपवित्र मानला तरी आत्मा निर्मळ ही भूमिका, विठ्ठलाशी एकरूपतेचा अनुभव ('अवघा रंग एक झाला' हा अभंग त्यांच्या नावे प्रसिद्ध).
- दलित स्त्रीचा मध्ययुगातील आत्मभान असलेला आवाज.
(४) संत निर्मळा
- चोखामेळा यांची बहीण व संत बंका यांची पत्नी.
- चोखामेळा परिवारातील भक्तीमय वातावरणात घडलेली कवयित्री.
- वैशिष्ट्ये : नामस्मरणाचे महत्त्व, बंधुप्रेम, दैन्य व शरणागती, साधी भाषा.
(५) संत कान्होपात्रा
- मंगळवेढा येथील गणिका (नर्तकी) कुळात जन्म; पंधरावे शतक मानले जाते.
- गणिकेचे जीवन नाकारून विठ्ठलभक्तीचा मार्ग स्वीकारला.
- परंपरेनुसार एका सत्ताधीशाने बळजबरीने नेण्याचा प्रयत्न केल्यावर त्यांनी पंढरपूरच्या मंदिरात विठ्ठलचरणी प्राण अर्पण केले; मंदिर परिसरात त्यांच्या स्मृतीचे स्थान आहे.
- वैशिष्ट्ये : आर्त विनवणी, असहाय स्त्रीची शरणागती, पतितपावन विठ्ठलावरील विश्वास.
(६) संत बहिणाबाई (शिऊरकर)
- सतरावे शतक; संत तुकारामांच्या शिष्या.
- वैवाहिक जीवनात पतीकडून विरोध व त्रास सहन करूनही भक्तीमार्ग चालू ठेवला.
- आत्मचरित्रपर अभंग हे त्यांचे वैशिष्ट्य; मराठीतील आत्मकथनाची सुरुवातीची खूण मानली जाते.
- वारकरी परंपरेचा इमारतीच्या रूपकातून आढावा (ज्ञानदेवांनी पाया रचला, तुकाराम कळस झाले - या आशयाचा प्रसिद्ध अभंग).
- स्त्रीधर्म व भक्ती यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न.
सावधान : संत बहिणाबाई (सतरावे शतक, तुकारामशिष्या) आणि कवयित्री बहिणाबाई चौधरी (विसावे शतक, खानदेशी कविता) या वेगवेगळ्या आहेत.
संतकवयित्रींचा तुलनात्मक आढावा
| कवयित्री | काळ | संबंध / गुरू | प्रमुख वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| मुक्ताबाई | तेरावे शतक | ज्ञानेश्वरांची बहीण | योगानुभव, ताटीचे अभंग |
| जनाबाई | तेरावे-चौदावे शतक | नामदेवांची दासी | श्रमजीवन व सख्यभक्ती |
| सोयराबाई | चौदावे शतक | चोखामेळ्यांची पत्नी | विटाळविरोध |
| निर्मळा | चौदावे शतक | चोखामेळ्यांची बहीण | नामस्मरण, दैन्य |
| कान्होपात्रा | पंधरावे शतक (मानले जाते) | गणिकाकन्या | आर्तता, शरणागती |
| बहिणाबाई | सतरावे शतक | तुकारामशिष्या | आत्मचरित्रपर अभंग |
निष्कर्ष
मध्ययुगीन संतकवयित्रींनी भिन्न जाती, वर्ग व परिस्थितीतून येऊनही भक्तीच्या समान धाग्याने मराठी कविता समृद्ध केली. ज्ञानमार्गी मुक्ताबाईपासून आत्मकथनपर बहिणाबाईपर्यंत ही परंपरा स्त्रीच्या आत्मभानाचा प्रवास दाखवते. परीक्षेत उत्तर लिहिताना प्रत्येक कवयित्रीचे चरित्र, काळ, संतपरिवाराशी संबंध आणि कवितेचे वैशिष्ट्य हे चार मुद्दे अवश्य मांडावेत.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संतकवयित्रींच्या कवितेची संकल्पना स्पष्ट करून तिचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मध्ययुगीन संतकवयित्रींचा चरित्रात्मक व ऐतिहासिक आढावा घ्या.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : संत मुक्ताबाई आणि ताटीचे अभंग.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : चोखामेळा परिवारातील संतकवयित्री (सोयराबाई व निर्मळा).
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : संत बहिणाबाईंचे आत्मचरित्रपर अभंग.