निवडक मराठी आत्मकथा (संपा. राम शेवाळकर) (Selected Marathi Autobiographies (ed. Ram Shewalkar)) MLT ME 101

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• आत्मकथा : संकल्पना, स्वरूप आणि ऐतिहासिक आढावा (मराठी आत्मकथा)

आत्मकथा : संकल्पना, स्वरूप आणि ऐतिहासिक आढावा (मराठी आत्मकथा)

१. आत्मकथेची संकल्पना (अर्थ व व्याख्या)

आत्मकथा / आत्मचरित्र (Autobiography) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या जीवनाची कहाणी स्वतःच्या शब्दांत लिहिणे. इंग्रजी शब्द ग्रीक autos (स्वतः), bios (जीवन) आणि graphein (लिहिणे) या तीन शब्दांपासून बनला आहे.

• सोपी व्याख्या : लेखक स्वतःच्या आयुष्यातील अनुभव, घटना, विचार आणि व्यक्तिमत्त्वाचा विकास मागे वळून पाहत, प्रथम पुरुषी (मी) निवेदनात सांगतो, ते लेखन म्हणजे आत्मकथा.
• फिलिप लजन (Philippe Lejeune) : या फ्रेंच समीक्षकाच्या मते, आत्मकथा म्हणजे एखाद्या प्रत्यक्ष व्यक्तीने स्वतःच्या जीवनाविषयी, विशेषतः स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या घडणीविषयी, मागे वळून पाहत लिहिलेले गद्य कथन. यात लेखक, निवेदक आणि नायक एकच व्यक्ती असते. यालाच ते आत्मचरित्रात्मक करार (autobiographical pact) म्हणतात.
• आत्मकथा हा ललितेतर गद्य (Non-fiction) प्रकार आहे. तरीही त्यात ललित साहित्याचे सौंदर्य असू शकते.

२. आत्मकथेचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये

1. सत्यकथन : आत्मकथेचा पाया वास्तव जीवनातील घटना हा असतो. ती कल्पित नसते.
2. प्रांजळपणा / प्रामाणिकपणा : स्वतःचे गुण तसेच दोष, चुका आणि अपयश मोकळेपणाने मांडणे हे चांगल्या आत्मकथेचे लक्षण आहे.
3. प्रथम पुरुषी निवेदन : कथन बहुधा मी या रूपात येते. लेखक, निवेदक आणि नायक एकच असतो.
4. पूर्वदृष्टी (Retrospection) : आयुष्याच्या उत्तरार्धात मागे वळून आठवणींच्या आधारे लेखन होते.
5. निवड आणि रचना : संपूर्ण आयुष्य सांगता येत नाही. त्यामुळे महत्त्वाचे प्रसंग निवडून कालक्रमाने किंवा विषयवार मांडणी केली जाते.
6. आत्मपरीक्षण : केवळ घटना न सांगता त्यांचा अर्थ, स्वतःच्या मनाची घडण आणि विचारांचा विकास शोधला जातो.
7. सामाजिक दस्तऐवज : व्यक्तीच्या जीवनाबरोबर त्या काळाचे समाजजीवन, चालीरीती, राजकारण आणि संस्कृती यांचे चित्र मिळते.
8. मर्यादा : स्मृतीची अपूर्णता, आत्मसमर्थन किंवा आत्मगौरवाचा मोह आणि इतर व्यक्तींविषयी पक्षपात हे धोके संभवतात.

३. आत्मकथा आणि संलग्न प्रकार : तुलना

४. मराठी आत्मकथेचा ऐतिहासिक आढावा

(अ) प्रारंभिक टप्पा (पेशवाई ते १९ वे शतक) :

• प्राचीन मराठी वाङ्मयात संतांच्या अभंगांत आत्मनिवेदन आढळते. महानुभाव पंथातील लीळाचरित्र हे चरित्रात्मक लेखन आहे. मात्र आधुनिक अर्थाची आत्मकथा तेव्हा नव्हती.
• नाना फडणीस यांचे छोटेखानी आत्मवृत्त हे मराठीतील आरंभीच्या आत्मकथनांपैकी एक मानले जाते.
• विष्णूभट गोडसे : माझा प्रवास या ग्रंथात १८५७ च्या उठावाच्या काळातील उत्तर भारतातील प्रवासाचे प्रत्यक्ष अनुभव येतात. हे प्रवासवर्णन आणि आत्मकथन यांचे मिश्रण आहे.
• बाबा पद्मनजी : अरुणोदय या आत्मकथेत धर्मांतराचा अनुभव आणि आत्मशोध दिसतो.

(ब) प्रबोधन व सुधारणा काळ (१९ व्या शतकाचा उत्तरार्ध ते स्वातंत्र्यपूर्व काळ) :

• इंग्रजी शिक्षण, समाजसुधारणा आणि स्त्रीशिक्षण यांच्या प्रभावामुळे आत्मकथा वाढल्या.
• धोंडो केशव कर्वे यांचे आत्मवृत्त स्त्रीशिक्षण आणि विधवाविवाहाच्या कार्याचा प्रांजळ लेखाजोखा मांडते.
• रमाबाई रानडे : आमच्या आयुष्यातील काही आठवणी आणि लक्ष्मीबाई टिळक : स्मृतिचित्रे ही स्त्री-आत्मकथनाची महत्त्वाची उदाहरणे आहेत. विशेषतः स्मृतिचित्रे साधेपणा, विनोद आणि प्रांजळपणासाठी प्रसिद्ध आहे.
• पं. रमाबाई यांच्या लेखनातून स्त्रीच्या संघर्षाचा आणि धार्मिक शोधाचा अनुभव व्यक्त होतो.
• वि. दा. सावरकर : माझी जन्मठेप हे राष्ट्रीय चळवळीशी निगडित आत्मकथन आहे.

(क) साहित्यिक व्यक्तींच्या आत्मकथा (२० वे शतक) :

• लेखक, पत्रकार आणि नाटककार यांनी आपले साहित्यिक जीवन आत्मकथांतून मांडले.
• प्र. के. अत्रे : कऱ्हेचे पाणी ही अनेक खंडांतील आत्मकथा विनोदी, जोमदार शैलीसाठी प्रसिद्ध आहे.
• ना. सी. फडके, ग. त्र्यं. माडखोलकर आणि सेतू माधवराव पगडी यांच्या आत्मकथांमध्ये साहित्यिक, राजकीय आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी दिसते.
• सुनीता देशपांडे : आहे मनोहर तरी (१९९०) ही धीट आणि प्रांजळ स्त्री-आत्मकथा म्हणून गाजली.

(ड) स्वातंत्र्योत्तर काळ : दलित, भटके व स्त्री आत्मकथने :

• दया पवार : बलुतं (१९७८) या आत्मकथनाने दलित आत्मकथनाची लाट सुरू केली.
• लक्ष्मण माने : उपरा, लक्ष्मण गायकवाड : उचल्या, शरणकुमार लिंबाळे : अक्करमाशी, किशोर शांताबाई काळे : कोल्हाट्याचं पोर या आत्मकथनांनी उपेक्षितांचे जग मराठी साहित्यात आणले.
• बेबी कांबळे : जिणं आमचं, कुमुद पावडे : अंतःस्फोट, उर्मिला पवार : आयदान यांनी दलित स्त्रीचे दुहेरी शोषण मांडले.
• या आत्मकथनांचा केंद्रबिंदू व्यक्तीपेक्षा समूहाचा अनुभव होता. त्यामुळे आत्मकथा सामाजिक विद्रोहाचे साधन बनली.

५. अभ्यासग्रंथाविषयी

निवडक मराठी आत्मकथा (संपा. राम शेवाळकर, साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली, १९९४) या संपादित ग्रंथात विविध कालखंडांतील आत्मकथांमधील निवडक अंश दिले आहेत. त्यामुळे मराठी आत्मकथेचा पेशवाईपासून आधुनिक काळापर्यंतचा विकास एकत्र अभ्यासता येतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आत्मकथा म्हणजे काय? आत्मकथेची संकल्पना स्पष्ट करून तिचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठी आत्मकथेच्या वाटचालीचा ऐतिहासिक आढावा उदाहरणांसह घ्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चरित्र आणि आत्मचरित्र यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : दलित आत्मकथने.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आत्मकथेतील प्रांजळपणा व सत्यकथन.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• नाना फडणीस
• विष्णूभट गोडसे
• बाबा पद्मनजी
• पं. रमाबाई यांच्या आत्मकथा

प्रस्तावना : घटक २ चे स्वरूप

या घटकात मराठी आत्मकथनाच्या प्रारंभीच्या काळातील चार लेखकांचा अभ्यास आहे. पेशवाईचा उत्तरार्ध, १८५७ चा उठाव, ख्रिस्ती धर्मांतर आणि स्त्री-सुधारणा असे विविध विषय या आत्मकथांतून दिसतात. मराठी आत्मकथा कशी जन्मली आणि कशी विकसित झाली, हे समजण्यासाठी हा घटक महत्त्वाचा आहे.

१. नाना फडणीस

लेखक परिचय

• नाना फडणीस (१७४२–१८००) हे पेशवाईतील प्रसिद्ध मुत्सद्दी व कारभारी होते.
• १७६१ च्या पानिपतच्या लढाईत ते उपस्थित होते आणि त्या संकटातून बचावले.
• पुढे सवाई माधवराव पेशव्यांच्या काळात ते राज्यकारभाराचे प्रमुख सूत्रधार ठरले. ‘बारभाई कारस्थान’ यासाठी ते ओळखले जातात.

आत्मकथनाचा आशय

• नानांनी आपल्या आयुष्याविषयी लिहिलेले लहानसे आत्मवृत्त मराठीतील सुरुवातीच्या आत्मचरित्रात्मक लेखनांपैकी एक मानले जाते.
• त्यात त्यांचे घराणे, बालपण, शिक्षण आणि पानिपतच्या अनुभवांचे वर्णन आहे.
• पानिपतच्या पराभवानंतरची धावपळ, जिवाची भीती आणि आप्तांचा वियोग यांचे प्रत्यक्ष अनुभव त्यात येतात.

वैशिष्ट्ये

• संक्षिप्तता : हे लेखन विस्तृत नाही. ते त्रोटक, बखरीसारखे निवेदन आहे.
• ऐतिहासिक मूल्य : पेशवेकालीन समाज आणि राजकारण समजण्यासाठी हे उपयुक्त साधन आहे.
• भाषा : जुनी, फारसीमिश्रित मराठी गद्यशैली वापरलेली आहे.
• मर्यादा : आत्मपरीक्षण आणि भावनांचे सखोल चित्रण कमी आहे. घटनाप्रधान निवेदनावर भर आहे.

२. विष्णूभट गोडसे

लेखक परिचय

• विष्णूभट गोडसे (वरसईकर) हे कोकणातील एक गरीब ब्राह्मण होते.
• १८५७ च्या सुमारास ते द्रव्यार्जनासाठी उत्तर हिंदुस्थानात गेले. तेथे त्यांनी १८५७ चा उठाव प्रत्यक्ष पाहिला.

ग्रंथ : माझा प्रवास

• या ग्रंथाचे उपशीर्षक ‘१८५७ च्या बंडाची हकीकत’ असे आहे. तो प्रवासवर्णन आणि आत्मकथन यांचे मिश्रण आहे.
• हे लेखन चिंतामण विनायक वैद्य यांच्या संपादनाने १९०७ मध्ये प्रकाशित झाले.
• लेखकाने झाशी, ग्वाल्हेर, अयोध्या इत्यादी प्रदेशांतील अनुभव लिहिले आहेत.
• झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्याविषयीची प्रत्यक्षदर्शी माहिती, इंग्रजांचा झाशीवरील हल्ला आणि लोकांचे हाल यांचे वर्णन हा ग्रंथाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

वैशिष्ट्ये

• प्रत्यक्षदर्शी साक्ष : १८५७ चे भारतीय सामान्य माणसाच्या नजरेतून केलेले दुर्मीळ वर्णन येथे मिळते.
• सामान्य माणसाचा दृष्टिकोन : लेखक नायक नाही. तो घटनांचा साक्षीदार आहे. भीती, भूक आणि लूट यांचे अनुभव प्रामाणिकपणे मांडले आहेत.
• साधी, बोलकी भाषा : निवेदन रसाळ, कथनात्मक आणि जिवंत आहे.
• महत्त्व : मराठी प्रवासवर्णन आणि आत्मकथन या दोन्ही प्रकारांत हा ग्रंथ महत्त्वाचा मानला जातो.

३. बाबा पद्मनजी

लेखक परिचय

• बाबा पद्मनजी (१८३१–१९०६) यांचा जन्म बेळगाव येथे झाला.
• १८५४ मध्ये त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला. पुढे ते ख्रिस्ती धर्मप्रचारक आणि लेखक म्हणून कार्यरत राहिले.
• त्यांची यमुनापर्यटन (१८५७) ही कादंबरी मराठीतील पहिली कादंबरी मानली जाते. तिचा विषय विधवांचे प्रश्न हा आहे.

आत्मचरित्र : अरुणोदय (१८८८)

• अरुणोदय हे मराठीतील पहिले सलग, आधुनिक स्वरूपाचे आत्मचरित्र मानले जाते.
• त्यात लेखकाचे बालपण, शिक्षण, हिंदू धर्मविषयक प्रश्न आणि मानसिक संघर्ष यांचे चित्रण आहे.
• ख्रिस्ती धर्मस्वीकाराचा निर्णय, त्यानंतर कुटुंबीयांचा विरोध, समाजाचा बहिष्कार आणि भोगलेले दुःख यांचे वर्णन त्यात येते.
• ‘अरुणोदय’ हे शीर्षक आत्म्याला मिळालेल्या नव्या प्रकाशाचे, म्हणजे नव्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

वैशिष्ट्ये

• आत्मपरीक्षण : लेखकाचा अंतर्गत वैचारिक संघर्ष येथे प्रथमच सविस्तर मांडला गेला.
• धार्मिक दृष्टिकोन : लेखन प्रचारात्मक झुकाव असलेले आहे. ही त्याची मर्यादाही मानली जाते.
• सामाजिक दस्तऐवज : एकोणिसाव्या शतकातील धर्मांतराचे प्रश्न, शिक्षण आणि मिशनरी कार्य यांचे दर्शन त्यातून घडते.
• भाषा : साधी, स्पष्ट आणि आधुनिक मराठी गद्यशैली वापरली आहे.

४. पं. रमाबाई यांच्या आत्मकथा

लेखिका परिचय

• पंडिता रमाबाई (१८५८–१९२२) या संस्कृतच्या विदुषी आणि स्त्री-शिक्षणाच्या अग्रणी होत्या.
• त्यांचे बालपण वडिलांसोबत (अनंतशास्त्री डोंगरे) तीर्थयात्रा करत गेले. दुष्काळात आई-वडील आणि भावंडे गमावण्याचे दुःख त्यांनी भोगले.
• कोलकाता येथे त्यांना ‘पंडिता’ व ‘सरस्वती’ या पदव्या मिळाल्या.
• त्यांनी आर्य महिला समाज (१८८२) आणि विधवांसाठी शारदा सदन (१८८९) स्थापन केले. पुढे केडगाव येथे ‘मुक्ति मिशन’चे कार्य उभारले.
• इंग्लंडमध्ये त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला.
• त्यांचे इतर लेखन : स्त्रीधर्मनीति आणि The High-Caste Hindu Woman (१८८७). त्यांनी बायबलचे मराठी भाषांतरही केले.

आत्मकथनाचा आशय

• त्यांचे आत्मनिवेदन (A Testimony, १९०७; मराठीत ‘माझी साक्ष’ या नावाने परिचित) मुख्यतः आध्यात्मिक प्रवासाचे कथन आहे.
• त्यात बालपणीची भटकंती, दारिद्र्य, आप्तमृत्यू, पतीचे निधन, धर्मविषयक शोध आणि ख्रिस्ती श्रद्धेपर्यंतचा प्रवास येतो.
• विधवा आणि निराधार स्त्रियांच्या दुःखाविषयीची तळमळ त्यात सतत जाणवते.

वैशिष्ट्ये

• स्त्रीलिखित आत्मकथन : स्त्रीच्या दृष्टिकोनातून समाज आणि धर्म यांचे परखड चित्रण येथे आढळते.
• आध्यात्मिक साक्ष : हे कथन ‘साक्ष’ (testimony) स्वरूपाचे आहे. श्रद्धा हा त्याचा केंद्रबिंदू आहे.
• सुधारणावादी दृष्टी : बालविवाह, विधवांची स्थिती आणि स्त्री-शिक्षण यांवर त्यांनी भर दिला आहे.
• शैली : साधी, प्रांजळ आणि भावनापूर्ण आहे.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) विष्णूभट गोडसे यांच्या ‘माझा प्रवास’ या आत्मकथनाचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बाबा पद्मनजी यांच्या ‘अरुणोदय’ या आत्मचरित्राचा आशय व मराठी आत्मकथेच्या इतिहासातील त्याचे स्थान स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : नाना फडणीस यांचे आत्मवृत्त.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : पंडिता रमाबाई यांच्या आत्मकथनातील स्त्रीविषयक जाणीव.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : प्रारंभीच्या मराठी आत्मकथांची वैशिष्ट्ये.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• धोंडो केशव कर्वे
• लक्ष्मीबाई टिळक
• कोल्हटकर
• विनोबा भावे यांच्या आत्मकथा

धोंडो केशव कर्वे

लेखक परिचय

महर्षी धोंडो केशव कर्वे (1858–1962) हे स्त्रीशिक्षण आणि विधवा-पुनर्विवाहासाठी आयुष्यभर काम करणारे थोर समाजसुधारक होते. त्यांनी स्वतः विधवेशी विवाह केला. त्यांनी हिंगणे (पुणे) येथे विधवा व अनाथ मुलींसाठी आश्रम सुरू केला आणि पुढे भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची (आजचे SNDT विद्यापीठ) स्थापना केली. त्यांना भारतरत्न (1958) हा सन्मान मिळाला.

आत्मकथा : आत्मवृत्त

कर्वे यांचे आत्मचरित्र आत्मवृत्त या नावाने ओळखले जाते. त्याचे इंग्रजी रूप Looking Back या नावाने प्रसिद्ध झाले.

• आशय : बालपण, शिक्षणासाठी केलेले कष्ट, गरिबी, विधवा-विवाहाचा निर्णय, समाजाचा विरोध, आश्रम व शिक्षणसंस्था उभारताना आलेल्या अडचणी.
• कार्यवृत्तांत : हे आत्मचरित्र म्हणजे व्यक्तीपेक्षा कार्याचा इतिहास आहे.

वैशिष्ट्ये

• साधी, सरळ भाषा : अलंकार नाहीत; निवेदन मोकळे व प्रामाणिक.
• तटस्थता : स्वतःचे दोषही प्रांजळपणे मांडले; आत्मप्रौढी नाही.
• सामाजिक दस्तऐवज : एकोणिसाव्या शतकातील स्त्रियांची स्थिती, बालविधवांचे प्रश्न यांचे दर्शन.
• प्रेरणादायी : चिकाटी, त्याग, काटकसर व सेवाभाव ही मूल्ये ठसतात.

लक्ष्मीबाई टिळक

लेखिका परिचय

लक्ष्मीबाई टिळक (1868–1936) या कवी रेव्हरंड नारायण वामन टिळक यांच्या पत्नी. पतीने ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्याने त्यांच्या संसारात मोठे वादळ आले. काही काळाने त्यांनीही ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला. पतीच्या निधनानंतर त्यांनी त्यांचे अपूर्ण ख्रिस्तायन हे काव्य पूर्ण केले.

आत्मकथा : स्मृतिचित्रे

स्मृतिचित्रे हे मराठीतील सर्वश्रेष्ठ आत्मचरित्रांपैकी एक मानले जाते. ते भागांमध्ये प्रसिद्ध झाले.

• आशय : कर्मठ ब्राह्मण घरातील बालपण, लहान वयातील विवाह, नारायण टिळकांचा कलंदर स्वभाव, त्यांचे धर्मांतर, लक्ष्मीबाईंची मानसिक घालमेल, नंतरचे धर्मांतर, संसारातील गरिबी व माणुसकीचे अनुभव.
• व्यक्तिरेखा : नारायण टिळक - भावनाप्रधान, उदार, विक्षिप्त कवी; लक्ष्मीबाई - व्यवहारी, धीराच्या, विनोदी व स्वाभिमानी स्त्री.

वैशिष्ट्ये

• प्रांजळपणा : स्वतःचे अज्ञान, हट्ट, चुका मनमोकळेपणाने सांगितल्या.
• विनोद : दुःखद प्रसंगांतही सहज, निर्मळ विनोद.
• बोलीभाषेचा गोडवा : गप्पा मारल्यासारखी घरगुती शैली.
• स्त्रीच्या दृष्टीतून जीवन : पारंपरिक स्त्री ते आत्मनिर्भर स्त्री हा प्रवास.
• औपचारिक शिक्षण कमी असूनही उच्च दर्जाची साहित्यिक निर्मिती - हे विशेष.

कोल्हटकर

अभ्यासक्रमात फक्त 'कोल्हटकर' असा उल्लेख आहे. मराठीत आत्मकथनाच्या संदर्भात प्रामुख्याने चिंतामणराव कोल्हटकर (1891–1959) यांचे बहुरूपी हे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे. विद्यार्थ्यांनी संपादित ग्रंथातील नेमका उतारा कोणत्या कोल्हटकरांचा आहे, ते पाठ्यपुस्तकातून तपासावे.

लेखक परिचय (चिंतामणराव कोल्हटकर)

• मराठी रंगभूमीवरील नामवंत नट, दिग्दर्शक व नाट्यसंस्था-चालक.
• मास्टर दीनानाथ मंगेशकर यांच्यासोबत बलवंत संगीत मंडळी स्थापन करण्यात सहभाग.
• गंभीर व खलनायकी भूमिकांसाठी ख्याती.

आत्मकथा : बहुरूपी - स्वरूप

• रंगभूमीवरील प्रवास, नाटक कंपन्यांचे जीवन, कलावंतांचे आर्थिक व मानसिक संघर्ष.
• तत्कालीन नाटककार, नट व प्रेक्षक यांच्या आठवणी - मराठी रंगभूमीचा इतिहास समजण्यास उपयुक्त.
• नाट्यमय, चित्रदर्शी शैली; प्रसंगवर्णन जिवंत.

अभ्यास सूचना : कलावंताचे आत्मचरित्र म्हणून त्याचे वेगळेपण, रंगभूमीचे चित्रण, लेखकाचा स्वभाव आणि भाषाशैली हे मुद्दे लक्षात घ्यावेत.

विनोबा भावे यांच्या आत्मकथा

लेखक परिचय

आचार्य विनोबा भावे (1895–1982) - गांधीजींचे निकटचे सहकारी, तत्त्वचिंतक, संत व लेखक. जन्म कोकणातील गागोदे गावी. पवनार (वर्धा) येथे आश्रम. 1940 मध्ये गांधीजींनी त्यांना पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही म्हणून निवडले. 1951 पासून भूदान चळवळ सुरू केली. त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार व मरणोत्तर भारतरत्न मिळाले. गीताई, गीता प्रवचने हे त्यांचे प्रसिद्ध ग्रंथ.

आत्मकथनाचे स्वरूप

• विनोबांनी पारंपरिक पद्धतीचे सलग आत्मचरित्र लिहिले नाही; त्यांचे आत्मकथन आठवणी, प्रवचने व संवादांतून आलेले आहे.
• आशय : बालपण, आईचे संस्कार, घर सोडून ज्ञानाच्या शोधात निघणे, गांधीजींची भेट, आश्रमजीवन, पदयात्रा, भूदान.

वैशिष्ट्ये

• आध्यात्मिकता : बाह्य घटनांपेक्षा आंतरिक साधनेवर भर.
• अहंकाराचा अभाव : 'मी' पेक्षा विचार व मूल्ये महत्त्वाची.
• सूत्रबद्ध भाषा : लहान, अर्थपूर्ण वाक्ये; चिंतनशील शैली.
• सत्य, अहिंसा, श्रम, साधेपणा या मूल्यांचे दर्शन.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लक्ष्मीबाई टिळक यांच्या 'स्मृतिचित्रे' या आत्मचरित्राचे आशय व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) धोंडो केशव कर्वे यांच्या आत्मवृत्तातून प्रकट होणारे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व व सामाजिक कार्य विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : विनोबा भावे यांच्या आत्मकथनाचे स्वरूप.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : कोल्हटकरांच्या आत्मचरित्रातील रंगभूमीचे चित्रण.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : 'स्मृतिचित्रे' मधील नारायण वामन टिळकांची व्यक्तिरेखा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• ना. सी. फडके
• माडखोलकर
• प्र. के. अत्रे
• सेतू माधवराव पगडी यांच्या आत्मकथा

प्रस्तावना : चौथ्या घटकाचे स्वरूप

या घटकात विसाव्या शतकातील चार नामवंत लेखकांच्या आत्मकथांचा अभ्यास करायचा आहे. ते आहेत कादंबरीकार ना. सी. फडके, पत्रकार-कादंबरीकार ग. त्र्यं. माडखोलकर, बहुरंगी साहित्यिक-वक्ते प्र. के. अत्रे आणि इतिहासकार सेतू माधवराव पगडी. राम शेवाळकर संपादित निवडक मराठी आत्मकथा (साहित्य अकादमी, 1994) या ग्रंथात यांच्या आत्मकथांमधील निवडक भाग (उतारे) समाविष्ट आहेत. त्यामुळे परीक्षेत लेखक-परिचय, आत्मकथेचे स्वरूप, लेखनशैली आणि आत्मकथेतून दिसणारा काळ यावर भर द्यावा.

ना. सी. फडके

लेखक-परिचय

• नारायण सीताराम फडके (1894–1978) हे मराठीतील लोकप्रिय कादंबरीकार, कथाकार आणि टीकाकार होते.
• त्यांनी तत्त्वज्ञानाचे अध्यापन केले. ते 'कलेसाठी कला' (Art for Art's sake) या भूमिकेचे प्रमुख पुरस्कर्ते मानले जातात.
• त्यांच्या कादंबऱ्यांत रंजकता, प्रणयकथा, सुबक बांधणी आणि आकर्षक तंत्र दिसते. त्यांनी कादंबरीच्या तंत्रावरही लेखन केले.

आत्मकथा : माझे जीवन : एक कादंबरी

• स्वरूप : नावातूनच स्पष्ट होते की लेखक आपल्या जीवनाकडे एका कादंबरीसारखे पाहतो. घटनांची मांडणी कथात्म आणि नाट्यपूर्ण आहे.
• आशय : बालपण, शिक्षण, अध्यापन, लेखक म्हणून घडण, साहित्यिक वाद, लोकप्रियता आणि वैयक्तिक जीवनातील प्रसंग.
• शैली : प्रवाही, सफाईदार, रंजक भाषा; प्रसंगचित्रणाचे कौशल्य. मनमोकळेपणासोबत स्वतःची प्रतिमा जपण्याची प्रवृत्तीही जाणवते.
• महत्त्व : एका लोकप्रिय लेखकाची साहित्यिक जडणघडण आणि तत्कालीन साहित्यविश्व समजते.

माडखोलकर

लेखक-परिचय

• गजानन त्र्यंबक माडखोलकर (1899–1976) हे पत्रकार, कादंबरीकार आणि टीकाकार होते.
• नागपूरच्या तरुण भारत या दैनिकाचे संपादक म्हणून ते विदर्भाच्या सार्वजनिक जीवनाशी जोडले गेले. म्हणून नागपूर विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांसाठी ते विशेष महत्त्वाचे आहेत.
• त्यांच्या कादंबऱ्या प्रामुख्याने राजकीय पार्श्वभूमीच्या आहेत, उदा. मुक्तात्मा, भंगलेले देऊळ.

आत्मकथा : वैशिष्ट्ये

• पत्रकारितेचे अनुभव, राजकीय घडामोडी, साहित्यिक मित्र व समकालीन व्यक्तींच्या आठवणी हा प्रमुख आशय.
• व्यक्तिगत जीवनापेक्षा सामाजिक-राजकीय काळाचे दर्शन अधिक घडते.
• शैली विचारप्रधान, अलंकृत आणि संपादकीय लेखनाचा प्रभाव असलेली.
• विदर्भ-मध्य प्रांतातील तत्कालीन पत्रकारिता व राजकारणाचा दस्तऐवज म्हणून मोल.

प्र. के. अत्रे

लेखक-परिचय

• प्रल्हाद केशव अत्रे (1898–1969) हे कवी, विडंबनकार, नाटककार, पत्रकार, शिक्षणतज्ज्ञ, चित्रपटनिर्माते आणि प्रभावी वक्ते होते.
• झेंडूची फुले (विडंबन काव्य), साष्टांग नमस्कार, तो मी नव्हेच (नाटके) ही प्रसिद्ध कृती. श्यामची आई या चित्रपटाची निर्मिती त्यांनी केली.
• मराठा दैनिकाचे संपादक; संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील आघाडीचे नेते.

आत्मकथा : कऱ्हेचे पाणी

• स्वरूप : अनेक खंडांत लिहिलेली विस्तृत आत्मकथा. नाव सासवड परिसरातील कऱ्हा नदीवरून, म्हणजे जन्मभूमीशी असलेले नाते दर्शवते.
• आशय : बालपण, शिक्षण, शिक्षकी पेशा, नाट्य-चित्रपट क्षेत्र, पत्रकारिता, राजकारण, समकालीन व्यक्तींचे किस्से.
• शैली : विनोदी, खेळकर, आत्मविश्वासपूर्ण, कधी अतिशयोक्त. वक्तृत्वाचा जोश लेखनात उतरतो.
• महत्त्व : एका बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचे आणि महाराष्ट्राच्या सुमारे अर्धशतकाच्या सांस्कृतिक-राजकीय इतिहासाचे जिवंत दर्शन.

सेतू माधवराव पगडी यांच्या आत्मकथा

लेखक-परिचय

• सेतू माधवराव पगडी (1910–1994) हे इतिहाससंशोधक, प्रशासकीय अधिकारी आणि फारसी-उर्दू भाषांचे जाणकार होते.
• हैदराबाद संस्थानातील प्रशासकीय सेवेत त्यांनी काम केले. मराठवाडा-हैदराबादचा परिसर त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू होता.
• फारसी साधनांच्या आधारे त्यांनी मराठा व मोगल इतिहासावर संशोधनपर लेखन केले. सूफी संप्रदायावरही त्यांनी लिहिले.

आत्मकथा : जीवनसेतू

• आशय : हैदराबाद संस्थानातील जीवन, निजामी राजवट, मराठी भाषिकांचे प्रश्न, प्रशासकीय अनुभव आणि संशोधनप्रवास.
• वैशिष्ट्ये : संयमित, वस्तुनिष्ठ आणि अभ्यासू दृष्टी. इतिहासकाराची नोंद ठेवण्याची वृत्ती यात दिसते.
• महत्त्व : महाराष्ट्राबाहेरील (हैदराबाद संस्थानातील) मराठी समाजाचे दुर्मीळ चित्रण; हिंदू-मुस्लिम संस्कृतीच्या संगमाचे दर्शन.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्र. के. अत्रे यांच्या 'कऱ्हेचे पाणी' या आत्मकथेचे स्वरूप, आशय आणि लेखनशैली स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ना. सी. फडके, माडखोलकर, प्र. के. अत्रे व सेतू माधवराव पगडी यांच्या आत्मकथांची तुलनात्मक वैशिष्ट्ये लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : ना. सी. फडके यांची आत्मकथा 'माझे जीवन : एक कादंबरी'.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सेतू माधवराव पगडी यांची 'जीवनसेतू' ही आत्मकथा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) माडखोलकरांच्या आत्मकथेतून दिसणारे पत्रकारितेचे व राजकीय जीवनाचे दर्शन थोडक्यात लिहा.