अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- भाषाशास्त्राची सामान्यतत्त्वे
- भाषेचा अभ्यास : पद्धती व शास्त्रे
भाषाशास्त्राची सामान्यतत्त्वे
भाषा म्हणजे काय?
भाषा ही मानवाने विचार, भावना आणि अनुभव दुसऱ्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी वापरलेली यादृच्छिक (arbitrary) ध्वनिसंकेतांची व्यवस्था आहे. भाषेमुळेच समाज टिकतो, ज्ञान पुढच्या पिढीकडे जाते आणि संस्कृती घडते.
भाषाशास्त्र (Linguistics) : अर्थ
भाषेचा शास्त्रीय, वस्तुनिष्ठ आणि पद्धतशीर अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे भाषाशास्त्र किंवा भाषाविज्ञान. भाषेची रचना, तिचा उगम, विकास, बदल आणि इतर भाषांशी असलेले नाते यांचा अभ्यास या शास्त्रात होतो.
महत्त्वाचे विचारवंत : भारतीय परंपरेत पाणिनी (अष्टाध्यायी – संस्कृत व्याकरण) आणि यास्क (निरुक्त – व्युत्पत्तिविचार) हे प्राचीन भाषाअभ्यासक मानले जातात. पाश्चात्य परंपरेत सर विल्यम जोन्स यांनी 1786 मध्ये संस्कृत, ग्रीक व लॅटिन यांच्यातील साम्य दाखवले. फर्दिनांद द सोस्यूर यांना आधुनिक भाषाशास्त्राचे जनक मानले जाते. ब्लूमफील्ड, सपीर, चॉम्स्की हेही महत्त्वाचे भाषाशास्त्रज्ञ आहेत.
भाषाशास्त्राची प्रमुख सामान्यतत्त्वे
- भाषा सामाजिक आहे : भाषा समाजात जन्मते, समाजात वाढते. समाजाशिवाय भाषेला अस्तित्व नाही.
- भाषा अर्जित (संपादित) आहे : भाषा जन्मजात मिळत नाही; मूल ती अनुकरणाने व सरावाने शिकते.
- भाषा यादृच्छिक आहे : शब्द आणि त्याचा अर्थ यांच्यात नैसर्गिक संबंध नसतो. उदा. 'पाणी', 'जल', 'water' – वस्तू एकच, शब्द वेगवेगळे.
- भाषा मुख्यतः मौखिक आहे : बोलणे हे भाषेचे मूळ रूप; लिपी नंतर आली. लिपी हे भाषेचे दृश्य रूप आहे.
- भाषा परिवर्तनशील आहे : प्रत्येक जिवंत भाषा काळानुसार बदलते. उदा. संस्कृत – प्राकृत – अपभ्रंश – मराठी ही परंपरा.
- भाषाबदल हळूहळू व नकळत होतो : बदल एका दिवसात होत नाही; तो पिढ्यानपिढ्या घडतो.
- भाषा ही व्यवस्था (system) आहे : ध्वनी, शब्द, वाक्य यांची नियमबद्ध रचना असते.
- प्रत्येक भाषा पूर्ण आहे : कोणतीही भाषा श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसते; प्रत्येक भाषा आपल्या समाजाच्या गरजा पूर्ण करते.
- भाषा ही परंपरा आहे : ती पिढीकडून पिढीकडे हस्तांतरित होते.
- भाषेत बोलीभेद असतात : प्रदेश, जात, व्यवसाय, वय यानुसार भाषेची रूपे बदलतात.
सोस्यूरचे महत्त्वाचे विचार
- लांग (langue) व परोल (parole) : लांग म्हणजे समाजातील भाषेची सामूहिक व्यवस्था; परोल म्हणजे व्यक्तीचे प्रत्यक्ष बोलणे.
- संकेतक व संकेतित : शब्दाचे ध्वनिरूप (संकेतक) आणि त्यामागची संकल्पना (संकेतित) मिळून भाषिक चिन्ह बनते.
- एककालिक व ऐतिहासिक अभ्यास असा भेद त्यांनी स्पष्ट केला.
भाषेचा अभ्यास : पद्धती व शास्त्रे
(अ) भाषाअभ्यासाच्या प्रमुख पद्धती
- वर्णनात्मक पद्धती (Descriptive / एककालिक) : एखाद्या भाषेचे विशिष्ट काळातील रूप जसे आहे तसे वर्णन करणे. उदा. आजच्या प्रमाण मराठीचे ध्वनी, शब्दरूपे, वाक्यरचना.
- ऐतिहासिक पद्धती (Historical / कालानुक्रमिक) : भाषेत काळाच्या ओघात झालेले बदल अभ्यासणे. उदा. यादवकालीन मराठी ते आधुनिक मराठी.
- तुलनात्मक पद्धती (Comparative) : दोन किंवा अधिक भाषांची तुलना करून त्यांचे नाते व मूळ शोधणे. उदा. मराठी, हिंदी, बंगाली यांची प्राकृतोद्भव भाषा म्हणून तुलना.
- संरचनात्मक पद्धती (Structural) : भाषेला एक रचनाबद्ध व्यवस्था मानून तिच्या घटकांचे परस्पर संबंध तपासणे.
| मुद्दा | वर्णनात्मक | ऐतिहासिक | तुलनात्मक |
|---|---|---|---|
| अभ्यासाचा केंद्रबिंदू | एका काळातील भाषा | काळानुसार झालेले बदल | अनेक भाषांतील साम्य-भेद |
| दृष्टी | स्थिर (एककालिक) | गतिशील (कालानुक्रमिक) | नातेसंबंधावर आधारित |
| उपयोग | व्याकरण, अध्यापन | भाषेचा विकास समजणे | भाषाकुळे ठरवणे |
(आ) भाषाअभ्यासाची शास्त्रे (शाखा)
- ध्वनिविचार / स्वनविज्ञान (Phonetics) : ध्वनींची निर्मिती, उच्चारस्थाने व स्वरूप यांचा अभ्यास.
- स्वनिमविचार (Phonology) : विशिष्ट भाषेत अर्थभेद करणाऱ्या ध्वनिघटकांचा (स्वनिम) अभ्यास.
- रूपविचार (Morphology) : शब्दांची घडण, प्रत्यय, विभक्ती, सामासिक शब्द यांचा अभ्यास.
- वाक्यविचार (Syntax) : शब्दांपासून वाक्य कसे बनते, पदक्रम, अन्वय यांचा अभ्यास.
- अर्थविचार (Semantics) : शब्द व वाक्यांचा अर्थ आणि अर्थबदल (अर्थविस्तार, अर्थसंकोच, अर्थादेश) यांचा अभ्यास.
- व्युत्पत्तिशास्त्र (Etymology) : शब्दाचे मूळ व त्याचा प्रवास शोधणे. उदा. संस्कृत 'हस्त' – प्राकृत 'हत्थ' – मराठी 'हात'.
- कोशविज्ञान (Lexicography) : शब्दकोश रचनेचे शास्त्र.
- लिपिविज्ञान : लिपीचा उगम व विकास यांचा अभ्यास.
- बोलीविज्ञान (Dialectology) : प्रादेशिक व सामाजिक बोलींचा अभ्यास. उदा. वऱ्हाडी, अहिराणी, कोकणी बोली.
- समाजभाषाविज्ञान (Sociolinguistics) : भाषा व समाज यांच्या संबंधांचा अभ्यास.
- मानसभाषाविज्ञान (Psycholinguistics) : भाषा शिकणे व मेंदू यांचा संबंध.
परीक्षेसाठी टीप : दीर्घ उत्तरात व्याख्या, किमान 6-8 तत्त्वे/शाखा, प्रत्येकाला मराठी उदाहरण, आणि तुलनात्मक तक्ता दिल्यास जास्त गुण मिळतात. अभ्यासग्रंथ : कृ. पा. कुळकर्णी यांचे 'मराठी भाषा : उगम व विकास' यातील मांडणी जरूर वाचावी.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भाषाशास्त्र म्हणजे काय ते सांगून भाषाशास्त्राची सामान्यतत्त्वे सोदाहरण स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भाषेच्या अभ्यासाच्या विविध पद्धती व शास्त्रे (शाखा) यांचा सविस्तर परिचय करून द्या.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भाषा परिवर्तनशील आहे.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वर्णनात्मक व ऐतिहासिक भाषाअभ्यास पद्धतीतील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : व्युत्पत्तिशास्त्र / अर्थविचार.