अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- मराठी बोली : संकल्पना, स्वरूप व वैशिष्ट्ये
- प्रमाण व बोली : बंध-अनुबंध
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – मराठी बोली : संकल्पना, स्वरुप व वैशिष्ट्ये; प्रमाण व बोली : बंध-अनुबंध: मराठी बोली : संकल्पना, स्वरुप व वैशिष्ट्ये; प्रमाण व बोली : बंध-अनुबंध
१. मराठी बोली : संकल्पना, स्वरुप व वैशिष्ट्ये
बोली म्हणजे काय? (संकल्पना)
एकाच भाषेचे वेगवेगळ्या प्रदेशांत किंवा वेगवेगळ्या समाजगटांत बोलले जाणारे वेगळे रूप म्हणजे बोली (Dialect). बोली ही स्वतंत्र भाषा नसते. ती मूळ भाषेचीच एक शाखा असते. मराठी ही एक भाषा आहे आणि वऱ्हाडी, नागपुरी, झाडी, अहिराणी (खानदेशी), मालवणी, चंदगडी, कोल्हापुरी इत्यादी तिच्या बोली आहेत.
लोकव्यवहारात 'दर बारा कोसांवर भाषा बदलते' असे म्हटले जाते. याचा अर्थ असा की भौगोलिक अंतर, समाज, व्यवसाय यांप्रमाणे एकाच भाषेच्या उच्चारात, शब्दांत आणि वाक्यरचनेत फरक पडतो. यातूनच बोली तयार होतात.
बोलीचे प्रकार
- प्रादेशिक बोली : विशिष्ट भूप्रदेशानुसार तयार झालेली बोली. उदा. विदर्भातील वऱ्हाडी, कोकणातील मालवणी, खानदेशातील अहिराणी.
- सामाजिक बोली : जात, जमात, समाजगट यांनुसार वेगळेपणा दाखवणारी बोली. उदा. विविध आदिवासी समाजांच्या बोली.
- व्यावसायिक बोली : विशिष्ट व्यवसायातील लोकांची खास शब्दसंपदा असलेली बोली. उदा. शेतकरी, कोळी, विणकर यांचे खास शब्द.
बोलीचे स्वरुप
- बोली ही मुख्यतः मौखिक असते; ती पिढ्यान्‌पिढ्या तोंडी परंपरेने चालत येते.
- ती नैसर्गिक व उत्स्फूर्त असते; तिच्यावर लिखित नियमांचे बंधन कमी असते.
- प्रत्येक बोलीचे स्वतःचे अंतर्गत व्याकरण असते, फक्त ते लिखित स्वरूपात संहिताबद्ध नसते.
- बोलीत त्या प्रदेशाची संस्कृती, चालीरीती, सण, शेती, निसर्ग यांचे प्रतिबिंब दिसते.
- बोली सतत बदलणारी (गतिशील) असते.
मराठी बोलींची वैशिष्ट्ये
- उच्चारभेद : एकाच शब्दाचा उच्चार प्रदेशानुसार बदलतो. उदा. प्रमाण 'मला' – वऱ्हाडी/नागपुरी 'मले'; प्रमाण 'तुला' – 'तुले'.
- शब्दसंपदा : प्रत्येक बोलीत स्थानिक, खास शब्द असतात. उदा. अहिराणीत 'माझे' साठी 'मन्हं' असे रूप आढळते.
- व्याकरणभेद : क्रियापदांची रूपे, प्रत्यय वेगळे असतात. उदा. वऱ्हाडीत 'करून राह्यला' (करत आहे) अशी रचना.
- म्हणी, वाक्प्रचार व लोकसाहित्य : ओव्या, लोकगीते, म्हणी, उखाणे यांचा समृद्ध साठा बोलींमध्ये असतो.
- आपुलकी व जिव्हाळा : बोलीत भावना थेट, रोखठोक व जिव्हाळ्याने व्यक्त होतात.
- शेजारील भाषांचा प्रभाव : सीमाभागातील बोलींवर हिंदी, कन्नड, गुजराती, तेलुगू इत्यादी भाषांचा प्रभाव दिसतो. उदा. नागपुरीवर हिंदीचा, चंदगडीवर कन्नडचा प्रभाव.
बोलींचा अभ्यास व सर्वेक्षण
भारतीय भाषांच्या अभ्यासात जॉर्ज ग्रियर्सन यांच्या लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया (Linguistic Survey of India) या सर्वेक्षणात मराठीच्या बोलींचीही नोंद झाली. पुढे मराठी अभ्यासकांनी बोलींचा स्वतंत्र अभ्यास केला. अरुण जाखडे संपादित 'मराठी बोलीभाषेचे सर्वेक्षण' (पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे) हा ग्रंथ विविध मराठी बोलींची ओळख, उदाहरणे व वैशिष्ट्ये एकत्र मांडतो. परीक्षेसाठी या ग्रंथातील प्रत्येक बोलीची उदाहरणे अभ्यासावीत.
२. प्रमाण व बोली : बंध-अनुबंध
प्रमाणभाषा म्हणजे काय?
समाजाने शिक्षण, शासनव्यवहार, न्यायालय, प्रसारमाध्यमे व लेखन यांसाठी स्वीकारलेले भाषेचे एक सर्वमान्य, नियमबद्ध रूप म्हणजे प्रमाणभाषा (Standard Language). सर्वसाधारणपणे मराठीची प्रमाणभाषा ही पुणे परिसरातील सुशिक्षित वर्गाच्या बोलीवर आधारित मानली जाते. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांसारख्या व्याकरणकारांनी मराठी व्याकरण नियमबद्ध केल्यामुळे प्रमाणभाषेला स्थिर रूप मिळाले.
प्रमाणभाषा व बोली : तुलना
| मुद्दा | प्रमाणभाषा | बोली |
|---|---|---|
| स्वरुप | लिखित, नियमबद्ध | मुख्यतः मौखिक, उत्स्फूर्त |
| क्षेत्र | संपूर्ण भाषिक प्रदेश | विशिष्ट प्रदेश / समाजगट |
| वापर | शिक्षण, शासन, माध्यमे, औपचारिक लेखन | घर, गाव, दैनंदिन व्यवहार |
| व्याकरण | लिखित व संहिताबद्ध | अंतर्गत, अलिखित |
| बदल | तुलनेने स्थिर | जलद बदलणारी |
| भावव्यक्ती | औपचारिक | जिव्हाळ्याची, रोखठोक |
बंध-अनुबंध (परस्परसंबंध)
- देवाणघेवाण : बोलीतील अनेक शब्द प्रमाणभाषेत येऊन रूढ होतात; तर शिक्षण व माध्यमांमुळे प्रमाणभाषेतील शब्द बोलींमध्ये जातात.
- प्रमाणभाषेचे पोषण : बोली हा प्रमाणभाषेचा जिवंत स्रोत आहे. बोलींमुळे भाषेची शब्दसंपदा वाढते.
- साहित्यातील स्थान : ग्रामीण व प्रादेशिक साहित्यात बोलीचा प्रभावी वापर झाला. उदा. बहिणाबाई चौधरी यांच्या कवितांत खानदेशी (लेवा) बोली; व्यंकटेश माडगूळकर, शंकर पाटील यांच्या ग्रामीण कथांतील संवादांत ग्रामीण बोली.
- सांस्कृतिक ओळख : प्रमाणभाषा भाषिक एकता देते, तर बोली प्रादेशिक अस्मिता जपते. दोन्ही एकमेकांना पूरक आहेत.
- भाषेची एकता : सर्व बोली व प्रमाणभाषा मिळूनच 'मराठी भाषा' पूर्ण होते.
संघर्षाचे मुद्दे
- प्रमाणभाषेला अधिक प्रतिष्ठा मिळाल्याने बोली बोलणाऱ्यांना कधी कधी न्यूनगंड वाटतो.
- शहरीकरण, शिक्षण व माध्यमांमुळे अनेक बोलींतील शब्द लोप पावत आहेत.
- शाळेत बोलीभाषक विद्यार्थ्यांना प्रमाणभाषा शिकताना अडचणी येतात.
बोलींचे जतन का आवश्यक?
- लोकसंस्कृती, लोकसाहित्य व इतिहासाचे जतन होते.
- भाषेची विविधता व समृद्धी टिकते.
- भाषाशास्त्रीय अभ्यासासाठी बोली महत्त्वाची साधने आहेत.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बोली म्हणजे काय? मराठी बोलीची संकल्पना स्पष्ट करून तिचे स्वरुप व वैशिष्ट्ये सोदाहरण लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रमाणभाषा व बोली यांच्यातील बंध-अनुबंध सविस्तर स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : प्रमाणभाषा
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) बोलीचे प्रकार थोडक्यात स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : बोलींच्या जतनाची आवश्यकता