अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये : संकल्पना व स्वरूप
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये : संकल्पना व स्वरुप: वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये : संकल्पना व स्वरुप
वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये : संकल्पना व स्वरूप
१. प्रस्तावना
भाषेची चार मूलभूत कौशल्ये आहेत: श्रवण, भाषण, वाचन आणि लेखन. यांपैकी लेखन हे सर्वांत प्रगत कौशल्य मानले जाते. लेखनाचे दोन ढोबळ प्रकार पडतात: व्यावहारिक लेखन (पत्र, अर्ज, अहवाल, जाहिरात इ.) आणि वाङ्मयीन लेखन (निबंध, कथा, ललितलेख, व्यक्तिचित्र, प्रवासवर्णन, विनोदी लेखन इ.). वाङ्मयीन लेखनासाठी केवळ भाषेचे ज्ञान पुरेसे नसते. त्यासाठी अनुभव, कल्पनाशक्ती, संवेदनशीलता आणि अभिव्यक्तीची कला लागते. यालाच वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये (Literary Writing Skills) असे म्हणतात.
२. संकल्पना (अर्थ)
- लेखन : मनातील विचार, भावना व अनुभव लिपीच्या साहाय्याने शब्दबद्ध करणे.
- कौशल्य (Skill) : एखादी कृती सरावाने, नेमकेपणाने व परिणामकारकपणे करण्याची क्षमता.
- वाङ्मयीन : ज्यात सौंदर्य, कलात्मकता, भावनात्मकता व आस्वादाचा आनंद असतो असे.
व्याख्या (स्वतःच्या शब्दांत) : लेखकाने आपले अनुभव, विचार व भावना कल्पनाशक्तीच्या जोरावर, योग्य आकृतिबंध (Form) निवडून, सुंदर व परिणामकारक भाषेत वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याची सरावाने विकसित केलेली क्षमता म्हणजे वाङ्मयीन लेखनकौशल्य होय.
थोडक्यात, काय सांगायचे (आशय) आणि कसे सांगायचे (अभिव्यक्ती) यांचा सुंदर मेळ घालण्याची कला म्हणजे वाङ्मयीन लेखनकौशल्य.
३. वाङ्मयीन लेखन व व्यावहारिक लेखन : तुलना
| मुद्दा | वाङ्मयीन लेखन | व्यावहारिक लेखन |
|---|---|---|
| उद्देश | आनंद, आस्वाद, भावनिक अनुभव देणे | माहिती देणे, काम पूर्ण करणे |
| भाषा | अलंकारिक, लालित्यपूर्ण, प्रतिमायुक्त | साधी, नेमकी, औपचारिक |
| कल्पनाशक्ती | महत्त्वाची भूमिका | फारशी आवश्यकता नाही |
| लेखकाचे व्यक्तिमत्त्व | लेखनात ठळकपणे दिसते | गौण असते |
| आयुष्य | दीर्घकाळ वाचले जाते | गरज संपल्यावर महत्त्व कमी होते |
| उदाहरणे | कथा, ललितनिबंध, व्यक्तिचित्र, प्रवासवर्णन | पत्र, अर्ज, अहवाल, इतिवृत्त |
४. वाङ्मयीन लेखनकौशल्यांचे स्वरूप (वैशिष्ट्ये)
- अनुभवनिष्ठता : लेखनाचा पाया लेखकाचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष अनुभव असतो.
- कल्पनाशक्ती : साध्या अनुभवालाही कल्पनेच्या साहाय्याने नवे, आकर्षक रूप दिले जाते.
- भावनात्मकता : वाचकाच्या मनाला स्पर्श करणे हे वाङ्मयीन लेखनाचे वैशिष्ट्य आहे.
- सौंदर्यदृष्टी व लालित्य : शब्दनिवड, अलंकार, प्रतिमा यांमुळे लेखन सुंदर होते.
- आत्माविष्कार : लेखकाचे व्यक्तिमत्त्व, दृष्टिकोन आणि जीवनदृष्टी लेखनातून प्रकट होते.
- आकृतिबंधाची जाणीव : प्रत्येक साहित्यप्रकाराचा एक विशिष्ट घाट असतो (उदा. कथेत घटना व पात्रे, निबंधात विचारांची मांडणी). त्याचे भान ठेवणे आवश्यक.
- सर्जनशीलता (Creativity) : तोच विषय नव्या पद्धतीने मांडण्याची क्षमता.
- सरावसाध्यता : प्रतिभा काही प्रमाणात उपजत असली तरी वाचन, निरीक्षण आणि सतत सरावाने हे कौशल्य विकसित करता येते.
५. वाङ्मयीन लेखनासाठी आवश्यक घटक / गुण
- निरीक्षणशक्ती : माणसे, निसर्ग, प्रसंग बारकाईने पाहण्याची सवय (व्यक्तिचित्र, प्रवासलेखासाठी विशेष उपयुक्त).
- व्यापक वाचन : नामवंत लेखकांचे वाचन केल्याने भाषा, शैली व विचार समृद्ध होतात.
- संवेदनशीलता : इतरांच्या सुख-दुःखाशी समरस होण्याची वृत्ती.
- भाषाप्रभुत्व : समृद्ध शब्दसंग्रह, शुद्धलेखन, वाक्यरचना, म्हणी-वाक्प्रचार यांचा योग्य वापर.
- शैली (Style) : लेखकाची स्वतःची खास अभिव्यक्तीची पद्धत, जी त्याला इतरांपासून वेगळे करते.
- सुसंगत मांडणी : आरंभ, मध्य व शेवट यांची तर्कशुद्ध व प्रभावी रचना.
- वाचककेंद्री दृष्टी : आपण कोणासाठी लिहितो याचे भान.
६. वाङ्मयीन लेखनाची प्रक्रिया (टप्पे)
- विषयनिवड : आवडीचा, अनुभवाशी जोडलेला विषय निवडणे.
- चिंतन व सामग्री संकलन : विषयासंबंधी आठवणी, निरीक्षणे, माहिती गोळा करणे.
- आकृतिबंधाची निवड : आशयाला योग्य प्रकार ठरवणे — निबंध, कथा, ललितलेख इ.
- आराखडा : मुद्द्यांचा क्रम ठरवणे.
- प्रत्यक्ष लेखन : आकर्षक आरंभ, विस्तार आणि परिणामकारक शेवट.
- पुनर्लेखन व संपादन : भाषा, शुद्धलेखन, पुनरुक्ती तपासून लेखन नेटके करणे.
७. वाङ्मयीन लेखनाचे विविध आकृतिबंध
प्रस्तुत अभ्यासक्रमात पुढील प्रकारांचा अभ्यास केला जातो:
- निबंध : एखाद्या विषयावर विचारांची सुसंगत मांडणी. मराठीत ना. सी. फडके, वि. स. खांडेकर, अनंत काणेकर यांनी लघुनिबंध हा प्रकार लोकप्रिय केला.
- कथा (लघुकथा) : एखादा प्रसंग, पात्र किंवा अनुभव केंद्रस्थानी ठेवून केलेले संक्षिप्त कथन.
- स्फुटलेखन व वृत्तलेखन : वृत्तपत्र व नियतकालिकांसाठी केले जाणारे लेखन.
- ललितबंध : व्यक्तिचित्र, प्रवासलेख, निसर्गलेखन इ. उदा. पु. ल. देशपांडे यांचे ‘व्यक्ती आणि वल्ली’ (व्यक्तिचित्रे), ‘अपूर्वाई’ (प्रवासवर्णन); दुर्गा भागवत यांचे ‘ऋतुचक्र’ (निसर्गविषयक ललितलेखन).
- विनोदी लेखन : हास्य व उपहासाच्या माध्यमातून जीवनातील विसंगती दाखवणे.
८. वाङ्मयीन लेखनकौशल्यांचे महत्त्व
- व्यक्तिमत्त्व विकास व आत्मविश्वास वाढतो.
- भावना व विचार प्रभावीपणे व्यक्त करता येतात.
- भाषा समृद्ध होते; मातृभाषेविषयी प्रेम वाढते.
- रोजगाराच्या संधी : पत्रकारिता, स्तंभलेखन, आकाशवाणी-दूरदर्शन, जाहिरात, संहितालेखन, अनुवाद, डिजिटल माध्यमांतील लेखन (Content Writing) इ.
- समाजप्रबोधन व संस्कृतीचे जतन होते.
९. समारोप
वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये म्हणजे अनुभवाला कलात्मक रूप देण्याची क्षमता होय. प्रतिभा, निरीक्षण, वाचन, भाषाप्रभुत्व आणि सतत सराव यांच्या संगमातून हे कौशल्य विकसित होते. योग्य आकृतिबंध निवडून आणि स्वतःची शैली घडवून विद्यार्थी उत्तम लेखक होऊ शकतो.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये ही संकल्पना स्पष्ट करून त्यांचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वाङ्मयीन लेखनासाठी आवश्यक घटक कोणते? वाङ्मयीन लेखनाची प्रक्रिया व महत्त्व स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वाङ्मयीन लेखन व व्यावहारिक लेखन यांतील फरक स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : वाङ्मयीन लेखनातील कल्पनाशक्ती व निरीक्षणशक्तीचे स्थान.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : वाङ्मयीन लेखनकौशल्ये आणि रोजगाराच्या संधी.