MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

मराठी व व्यावहारिक मराठी – भाग 5 (साहित्यरंग – भाग 3, सत्र 5) (Marathi and Practical/Functional Marathi – Part 5 (Sahityarang Part 3, Sem 5)) MAR 109

RTMNU B.A. सत्र 5 · मराठी भाषा (Marathi Language) · 4 घटक (Units) · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठRTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रमB.A. (Four Year UG Programme, NEP 2020) – मराठी भाषा (Marathi Language)
सत्र (Semester)सत्र V (Semester V)
पेपर कोडMAR 109
पेपरचे नावमराठी व व्यावहारिक मराठी – भाग 5 (साहित्यरंग – भाग 3, सत्र 5) (Marathi and Practical/Functional Marathi – Part 5 (Sahityarang Part 3, Sem 5))
प्रकारMajor Mandatory (inferred; no scheme table in batch)
क्रेडिट्स04
अभ्यासग्रंथअभ्यासग्रंथ : साहित्यरंग भाग 3 (सत्र 5) संपादक मंडळ, राघव पब्लिशर्स अँड डिस्ट्रीब्युटर्स, नागपूर. (Authors named in COs: विनोबा भावे, वसंत वऱ्हाडपांडे, साधना आमटे, महेश एलकुंचवार व उर्मिला पवार [गद्य]; संत नामदेव, वसंत वऱ्हाडपांडे, डहाके, ग्रेस व सुधाकर गायधनी [पद्य])
अभ्यासक्रम (Syllabus)as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2026-27 (Semester V–VI)

खालील घटक व मुद्दे RTMNU च्या अधिकृत अभ्यासक्रमानुसार आहेत; नोट्स व प्रश्न PadhaiNotes ने सोप्या मराठीत लिहिले आहेत. संदर्भ ग्रंथही वाचा. RTMNU मराठी – सर्व पेपर

घटक (Units)

  1. 1घटक I: गद्य विभाग – प्रकरण 1 ते 3Notes
  2. 2घटक II: गद्य विभाग – प्रकरण 4 ते 5, पद्य विभाग – कविता 1Notes
  3. 3घटक III: पद्य विभाग : कविता 2 ते 5Notes
  4. 4घटक IV: व्यावहारिक मराठी : प्रकरण 1 ते 2Notes

RTMNU B.A. Sem 5 · MAR 109 · Unit I

घटक I: गद्य विभाग – प्रकरण 1 ते 3

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

  • गद्य विभाग – प्रकरण 1 ते 3

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – गद्यविभाग-प्रकरण 1 ते 3: गद्यविभाग-प्रकरण 1 ते 3

गद्यविभाग-प्रकरण 1 ते 3

महत्त्वाची सूचना : अभ्यासपत्रिकेतील COs मध्ये गद्य विभागासाठी विनोबा भावे, वसंत वऱ्हाडपांडे, साधना आमटे, महेश एलकुंचवार व उर्मिला पवार ही नावे या क्रमाने दिली आहेत. त्यावरून प्रकरण 1 ते 3 हे पहिल्या तीन लेखकांचे असावेत, असा अंदाज आहे. पाठांची नेमकी शीर्षके व क्रम साहित्यरंग भाग 3 या अभ्यासग्रंथातूनच तपासून घ्यावा. पाठांचा आशय येथे दिलेला नाही. येथे लेखक परिचय आणि उत्तर लिहिण्याची पद्धत दिली आहे.

गद्य पाठ अभ्यासण्याची पद्धत

विद्यापीठ परीक्षेत गद्य पाठावर दीर्घोत्तरी प्रश्न (आशय, विचार, लेखकाची भूमिका) आणि लघुत्तरी प्रश्न किंवा टीपा (लेखक परिचय, शैली, विशिष्ट प्रसंग) विचारले जातात. प्रत्येक पाठासाठी पुढील मुद्दे तयार ठेवावेत :

  1. लेखक परिचय : जीवन, कार्य आणि प्रमुख साहित्य.
  2. साहित्यप्रकार : ललित निबंध, वैचारिक लेख, आत्मकथन, व्यक्तिचित्र यापैकी कोणता प्रकार आहे.
  3. आशयसूत्र : पाठाचा मध्यवर्ती विचार दोन-तीन वाक्यांत लिहिता आला पाहिजे.
  4. महत्त्वाचे प्रसंग किंवा विचार : उत्तरात उदाहरणे देण्यासाठी.
  5. भाषाशैली : साधी, चिंतनशील, काव्यात्म, संवादात्मक, बोलीभाषायुक्त इत्यादी.
  6. संदेश किंवा मूल्य : सामाजिक, नैतिक किंवा मानवतावादी संदेश.

प्रकरण 1 : विनोबा भावे (संभाव्य)

लेखक परिचय :

  • आचार्य विनोबा भावे (1895–1982) हे गांधीवादी विचारवंत, संत आणि समाजसुधारक होते.
  • त्यांचा जन्म कोकणातील गागोदे (जि. रायगड) येथे झाला.
  • सन 1940 मध्ये महात्मा गांधींनी त्यांची पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही म्हणून निवड केली.
  • सन 1951 मध्ये तेलंगणातील पोचमपल्ली येथून त्यांनी भूदान चळवळ सुरू केली. जमीनदारांनी भूमिहीनांना स्वेच्छेने जमीन दान करावी, असा त्यामागचा विचार होता.
  • त्यांचा आश्रम पवनार (जि. वर्धा) येथे होता. त्यामुळे विदर्भाशी त्यांचे जवळचे नाते आहे.
  • त्यांना पहिला रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार (1958) मिळाला. सन 1983 मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न प्रदान करण्यात आले.

प्रमुख साहित्य : गीताई (भगवद्गीतेचा मराठी समश्लोकी अनुवाद) आणि गीता प्रवचने (धुळे तुरुंगात दिलेली प्रवचने).

लेखनशैली :

  • साधी, सोपी आणि सूत्रमय भाषा.
  • लहान वाक्यांत खोल विचार मांडण्याची हातोटी.
  • अध्यात्म आणि व्यवहार यांचा समन्वय.
  • दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांचा वापर.
  • प्रवचनासारखा संवादी सूर.

विचारसूत्रे : सर्वोदय, अहिंसा, श्रमप्रतिष्ठा, साम्ययोग, स्वावलंबन आणि आत्मसंयम. पाठातील विचार या सूत्रांशी जोडून उत्तर लिहावे.

प्रकरण 2 : वसंत वऱ्हाडपांडे (संभाव्य)

लेखक परिचय : वसंत वऱ्हाडपांडे हे विदर्भातील (नागपूर परिसरातील) मराठी कवी, समीक्षक आणि अभ्यासक म्हणून ओळखले जातात. याच अभ्यासग्रंथाच्या पद्य विभागातही त्यांची कविता आहे. यावरून ते कवी आणि गद्यलेखक अशा दोन्ही रूपांत अभ्यासले जातात, हे दिसते. त्यांच्या ग्रंथांची व पुरस्कारांची नेमकी माहिती अभ्यासग्रंथातील परिचयातून घ्यावी.

अभ्यासाचे मुद्दे :

  • हा पाठ ललित निबंध आहे की वैचारिक किंवा समीक्षात्मक लेख, हे ठरवा.
  • लेखकाची निरीक्षणशक्ती आणि भावनिक दृष्टिकोन लक्षात घ्या.
  • कवीने लिहिलेल्या गद्यात काव्यात्मता, प्रतिमा आणि लय असते का, ते पाहा.
  • विदर्भातील परिसर, संस्कृती किंवा माणसांचे चित्रण असल्यास त्याची नोंद ठेवा.

प्रकरण 3 : साधना आमटे (संभाव्य)

लेखिका परिचय :

  • साधनाताई आमटे (1926–2011) या ज्येष्ठ समाजसेवक बाबा आमटे यांच्या पत्नी आणि सहकारी होत्या.
  • त्या मूळच्या नागपूरच्या होत्या. विवाहापूर्वीचे त्यांचे नाव इंदू घुले असे होते.
  • बाबा आमटे यांनी वरोरा (जि. चंद्रपूर) येथे कुष्ठरुग्णांसाठी आनंदवन उभारले. या कार्यात साधनाताई आयुष्यभर बरोबरीने उभ्या राहिल्या.
  • त्यांचे आत्मकथन समिधा हे मराठीतील महत्त्वाचे स्त्री-आत्मकथन मानले जाते.

साहित्यप्रकार : आत्मकथन. आत्मकथनात लेखक स्वतःचे जीवन, अनुभव आणि भावविश्व प्रथमपुरुषी निवेदनातून मांडतो. यात प्रामाणिकपणा, आत्मपरीक्षण आणि वास्तवदर्शन हे गुण महत्त्वाचे असतात.

अभ्यासाचे मुद्दे :

  • सेवाव्रती जीवनातील त्याग आणि संघर्ष.
  • कुष्ठरोग्यांविषयी समाजातील पूर्वग्रह.
  • पती-पत्नीचे सहजीवन.
  • स्त्रीचे आत्मभान.
  • साधी, प्रांजळ आणि जिव्हाळ्याची भाषा.

तुलनात्मक तक्ता

मुद्दाविनोबा भावेवसंत वऱ्हाडपांडेसाधना आमटे
ओळखसंत, गांधीवादी विचारवंतविदर्भातील कवी, समीक्षकसमाजसेविका, बाबा आमटे यांच्या सहधर्मचारिणी
कार्यक्षेत्रभूदान, सर्वोदय, पवनार आश्रमकविता व समीक्षाआनंदवन, कुष्ठरुग्ण सेवा
संभाव्य गद्यप्रकारवैचारिक, चिंतनपरललित किंवा वैचारिक (पाठावरून ठरवावे)आत्मकथन
शैलीसूत्रमय, साधी, प्रवचनीकाव्यात्म, निरीक्षणप्रधान (पाठावरून तपासावे)प्रांजळ, अनुभवनिष्ठ
मूल्यअहिंसा, श्रमप्रतिष्ठा, समतासंवेदनशीलता, सौंदर्यदृष्टीसेवा, त्याग, मानवता
उत्तरलेखनाची सूत्रे :
दीर्घोत्तरी उत्तराची रचना अशी ठेवावी : प्रस्तावना (लेखक परिचय) → पाठाचा आशय → मुद्देसूद विश्लेषण → शैली → निष्कर्ष (संदेश). टीप 150–200 शब्दांत लिहावी. पाठातील दोन-तीन शब्दांचे छोटे अवतरण दिल्यास उत्तर प्रभावी होते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रकरण 1 मधील विनोबा भावे यांच्या पाठाचा आशय स्पष्ट करून त्यातून व्यक्त होणारे त्यांचे विचार विशद करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) साधना आमटे यांच्या पाठाच्या आधारे सेवाव्रती जीवनातील त्याग व संघर्ष यांचे चित्रण स्पष्ट करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आचार्य विनोबा भावे यांची लेखनशैली.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : वसंत वऱ्हाडपांडे यांच्या पाठातील भाषाशैली.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आत्मकथन या साहित्यप्रकाराची वैशिष्ट्ये साधना आमटे यांच्या लेखनाच्या आधारे सांगा.
घटक II →

RTMNU B.A. Sem 5 · MAR 109 · Unit II

घटक II: गद्य विभाग – प्रकरण 4 ते 5, पद्य विभाग – कविता 1

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

  • गद्य विभाग – प्रकरण 4 ते 5
  • पद्य विभाग – कविता 1

गद्य विभाग – प्रकरण 4 ते 5

सूचना : अभ्यासक्रमाच्या उद्दिष्टांतील (COs) लेखकांच्या क्रमानुसार गद्य प्रकरण 4 हे महेश एलकुंचवार यांचे आणि प्रकरण 5 हे उर्मिला पवार यांचे असावे, असा अंदाज आहे. पाठांची नेमकी शीर्षके येथे दिलेली नाहीत. विद्यार्थ्यांनी ‘साहित्यरंग भाग 3’ हे पुस्तक पाहून पाठांचे नाव, साहित्यप्रकार व आशय यांची खात्री करावी. खाली लेखक परिचय, लेखनवैशिष्ट्ये आणि पाठ अभ्यासण्याची पद्धत दिली आहे.

प्रकरण 4 : महेश एलकुंचवार – लेखक परिचय

  • जन्म : इ.स. 1939, विदर्भातील यवतमाळ जिल्हा. विदर्भाशी नाते असलेले आणि नागपूरशी जोडलेले लेखक.
  • व्यवसाय : नागपूर येथील महाविद्यालयात इंग्रजीचे अध्यापन.
  • ओळख : आधुनिक मराठी व भारतीय रंगभूमीवरील महत्त्वाचे नाटककार. प्रायोगिक (Experimental) रंगभूमीशी जवळचे नाते.
  • प्रमुख नाटके : होळी, सुलतान, रुद्रवर्षा, गार्बो, वासनाकांड, पार्टी, आत्मकथा, प्रतिबिंब आणि वाडा चिरेबंदी, मग्न तळ्याकाठी, युगान्त ही नाट्यत्रयी (Trilogy).
  • गद्यलेखन : मौनराग हा ललित निबंधांचा संग्रह विशेष गाजला.
  • सन्मान : संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, सरस्वती सन्मान यांसारखे मानाचे पुरस्कार.

एलकुंचवार यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये

  • अंतर्मुखता : माणसाचे एकाकीपण, मृत्यू, काळाचा प्रवाह, नात्यांतील ताण यांचे चिंतन.
  • विदर्भाचे चित्रण : वाडा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामीण-सरंजामी जीवनाचा ऱ्हास (विशेषतः ‘वाडा चिरेबंदी’त).
  • काव्यात्म गद्य : ललित लेखनात संगीत, निसर्ग, आठवणी यांचा तरल व चिंतनशील वापर.
  • मौनाचे महत्त्व : शब्दांपेक्षा न बोललेल्या भावनांना महत्त्व; संयमित व सूचक भाषा.

प्रकरण 5 : उर्मिला पवार – लेखिका परिचय

  • जन्म : इ.स. 1945, कोकणातील रत्नागिरी परिसर.
  • ओळख : दलित स्त्रीवादी (Dalit Feminist) लेखिका, कथाकार व आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्त्या.
  • आत्मकथन : आयदान – बांबूच्या टोपल्या विणण्याच्या (आयदान) कामाचे प्रतीक वापरून स्वतःच्या, आईच्या व समाजाच्या जीवनाची वीण मांडली. याचा इंग्रजी अनुवाद The Weave of My Life नावाने प्रसिद्ध.
  • कथासंग्रह : सहावं बोट, चौथी भिंत इत्यादी.
  • संशोधनपर लेखन : मीनाक्षी मून यांच्यासह आम्हीही इतिहास घडवला – आंबेडकरी चळवळीतील स्त्रियांच्या योगदानाचा अभ्यास.

उर्मिला पवार यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये

  • दुहेरी शोषणाचे चित्रण : जात आणि स्त्रीत्व या दोन्ही कारणांनी होणाऱ्या अन्यायाचे वास्तव.
  • कोकणी परिसर : कोकणातील बोलीभाषा, निसर्ग, दारिद्र्य व स्त्रियांचे कष्टमय जीवन.
  • आंबेडकरी विचार : शिक्षण, आत्मसन्मान व परिवर्तन यांवर भर.
  • प्रांजळ निवेदन : स्वतःच्या कुटुंबातील कमतरता, संघर्ष यांचेही प्रामाणिक कथन; भावविवशता टाळलेली.

गद्य पाठ अभ्यासण्याची पद्धत

  1. पाठाचा साहित्यप्रकार ओळखा – ललित निबंध, आत्मकथन, व्यक्तिचित्र, कथा इत्यादी.
  2. पाठाचा आशय स्वतःच्या शब्दांत 8–10 मुद्द्यांत लिहा.
  3. लेखकाचा दृष्टिकोन, पाठातून मिळणारा संदेश/जीवनमूल्य नोंदवा.
  4. भाषाशैली – बोली, प्रतिमा, निवेदनपद्धती यांची उदाहरणे (दोन-तीन शब्दांपुरती) टिपा.
  5. पाठाचा सामाजिक/सांस्कृतिक संदर्भ स्पष्ट करा.
मुद्दामहेश एलकुंचवारउर्मिला पवार
प्रमुख ओळखनाटककार, ललित निबंधकारदलित स्त्रीवादी कथाकार, आत्मकथनकार
परिसरविदर्भकोकण
मुख्य सूत्रएकाकीपण, काळ, नात्यांचा ऱ्हासजात-लिंगभाव शोषण, आत्मसन्मान
शैलीचिंतनशील, काव्यात्म, सूचकवास्तववादी, प्रांजळ, बोलीयुक्त
महत्त्वाचे पुस्तकवाडा चिरेबंदी, मौनरागआयदान

पद्य विभाग – कविता 1

सूचना : उद्दिष्टांतील क्रमानुसार पद्य विभागातील कविता 1 ही संत नामदेव यांची रचना (अभंग) असावी. नेमका अभंग पुस्तकातून पाहावा.

संत नामदेव – परिचय

  • काळ : तेरावे-चौदावे शतक (साधारण इ.स. 1270 ते 1350).
  • जन्मस्थान : परंपरेनुसार नरसी बामणी (आजचा हिंगोली जिल्हा); नंतर पंढरपूर येथे वास्तव्य.
  • कुटुंब : शिंपी कुटुंब; वडील दामाशेट्टी, आई गोणाई. संपूर्ण कुटुंब विठ्ठलभक्त; दासी जनाबाई ही प्रसिद्ध संत कवयित्री.
  • वारकरी संप्रदाय : संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन; त्यांच्यासोबत तीर्थयात्रा केली. भक्तिमार्ग व नामस्मरण यांचा प्रसार.
  • कीर्तन परंपरा : कीर्तनाचे प्रणेते मानले जातात. ‘नाचू कीर्तनाचे रंगी’ ही त्यांची भूमिका प्रसिद्ध.
  • राष्ट्रीय कार्य : पंजाबपर्यंत भक्तीचा प्रसार; त्यांच्या काही हिंदी पदांचा शीखांच्या गुरुग्रंथसाहिबमध्ये समावेश आहे.
  • समाधी : पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारी ‘नामदेव पायरी’.

अभंग – साहित्यप्रकार

  • अर्थ : ‘अ-भंग’ म्हणजे ज्याचा भंग होत नाही असा; वारकरी संतांचा प्रमुख काव्यप्रकार.
  • रचना : लहान-मोठे चरण, अंत्य यमक, गेयता.
  • नाममुद्रा : शेवटी ‘नामा म्हणे’ अशी कवीची मुद्रा.
  • भाषा : सामान्य लोकांना समजणारी साधी, प्रासादिक मराठी.

नामदेवांच्या अभंगांची वैशिष्ट्ये

  • उत्कट विठ्ठलभक्ती : विठ्ठलाशी आई-मूल, सखा असे जिव्हाळ्याचे नाते.
  • नामस्मरणाचे महत्त्व : कर्मकांडापेक्षा नामस्मरण व शुद्ध भाव श्रेष्ठ.
  • समता : जात, वर्ण यांपेक्षा भक्ती महत्त्वाची हा विचार.
  • आत्मनिवेदन : स्वतःच्या भावना, आर्तता, व्याकुळता यांचे थेट कथन.
  • करुणरस व भक्तिरस : उदा. ज्ञानेश्वरांच्या समाधीप्रसंगीचे अभंग करुण व हृदयस्पर्शी.
  • दृष्टांत : दैनंदिन जीवनातील साध्या उदाहरणांतून तत्त्वज्ञान सांगणे.

कविता अभ्यासण्याची पद्धत (रसग्रहण)

  1. कवी परिचय व अभंगाचा संदर्भ.
  2. मध्यवर्ती कल्पना एका-दोन वाक्यांत.
  3. चरणनिहाय आशय स्वतःच्या शब्दांत.
  4. रस, अलंकार (दृष्टांत, उपमा इ.), भाषासौंदर्य.
  5. आजच्या काळातील महत्त्व व संदेश.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा : एलकुंचवार – विदर्भ, नाट्यत्रयी, मौनराग; उर्मिला पवार – आयदान, दलित स्त्रीवाद, कोकण; नामदेव – अभंग, कीर्तन, ‘नामा म्हणे’, पंजाबपर्यंत भक्तिप्रसार.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महेश एलकुंचवार यांचा लेखक परिचय देऊन अभ्यासक्रमातील त्यांच्या गद्यपाठाचा आशय व लेखनवैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संत नामदेवांचा परिचय देऊन अभ्यासक्रमातील त्यांच्या अभंगाचे रसग्रहण करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : उर्मिला पवार यांचे दलित स्त्रीवादी लेखन.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : अभंग हा काव्यप्रकार.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) उर्मिला पवार यांच्या गद्यपाठातून व्यक्त होणारे सामाजिक वास्तव थोडक्यात लिहा.
← घटक Iघटक III →

RTMNU B.A. Sem 5 · MAR 109 · Unit III

घटक III: पद्य विभाग : कविता 2 ते 5

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

  • पद्य विभाग : कविता 2 ते 5

पद्य विभाग : कविता 2 ते 5

महत्त्वाची सूचना : हा घटक साहित्यरंग भाग 3 (सत्र 5) या अभ्यासग्रंथातील पद्य विभागातील कविता क्रमांक 2 ते 5 वर आधारित आहे. अभ्यासक्रमात दिलेल्या कवींच्या क्रमानुसार कविता 1 संत नामदेवांची (घटक 2) आहे. त्यामुळे कविता 2 ते 5 या वसंत वऱ्हाडपांडे, वसंत आबाजी डहाके, ग्रेस व सुधाकर गायधनी यांच्या असाव्यात असे अनुमान आहे. नेमक्या कवितांची नावे आणि क्रम आपल्या पाठ्यपुस्तकात तपासावा. या नोट्समध्ये कवींचा परिचय, काव्यवैशिष्ट्ये आणि कविता अभ्यासण्याची पद्धत दिली आहे. कवितेचा आशय पाठ्यपुस्तकातील कविता वाचूनच स्वतःच्या शब्दांत लिहावा.

1. आधुनिक मराठी कविता : पार्श्वभूमी

  • संतकाव्य ते आधुनिक कविता : संत नामदेवांसारख्या संतकवींची कविता भक्ती, समता व लोकजागृती यांवर आधारित होती. आधुनिक कविता व्यक्तीचे अंतर्मन, सामाजिक वास्तव, एकाकीपण आणि नवी जाणीव मांडते.
  • नवकविता : 1945 नंतर मर्ढेकरांपासून मराठी कवितेत नवे वळण आले. मुक्तछंद (Free Verse), प्रतिमा (Imagery), प्रतीके (Symbols) यांचा वापर वाढला.
  • विदर्भाचे योगदान : या घटकातील बहुतांश कवी विदर्भ, विशेषतः नागपूर परिसराशी संबंधित आहेत. त्यामुळे विदर्भाच्या साहित्यिक परंपरेचे दर्शन या कवितांतून घडते.

2. कवी वसंत वऱ्हाडपांडे

  • विदर्भातील (नागपूर परिसरातील) कवी, लेखक व साहित्य-अभ्यासक म्हणून ते ओळखले जातात.
  • त्यांचे गद्यलेखनही अभ्यासक्रमात (गद्य विभागात) समाविष्ट आहे. यावरून त्यांचे गद्य व पद्य अशा दोन्ही प्रकारांतील लेखन लक्षात येते.
  • अभ्यासाचे मुद्दे : कवितेचा विषय, त्यातील भावना, भाषेचा साधेपणा किंवा अलंकारिकता, निसर्ग, मानवी नाती किंवा जीवनमूल्ये यांपैकी कोणता आशय येतो ते लिहावे.

3. कवी वसंत आबाजी डहाके

  • आधुनिक मराठी कवितेतील महत्त्वाचे कवी, कादंबरीकार व समीक्षक. ते विदर्भातील आहेत.
  • काव्यसंग्रह : योगभ्रष्ट, शुभवर्तमान, चित्रलिपी. चित्रलिपी या संग्रहाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
  • कादंबरी : अधोलोक, प्रतिबद्ध.
  • 2012 मध्ये चंद्रपूर येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
  • काव्यवैशिष्ट्ये :
    • आधुनिक माणसाचे एकाकीपण, अस्वस्थता व निराशा यांचे चित्रण.
    • शहरी जीवन, राजकीय-सामाजिक व्यवस्था आणि हिंसा यांविषयी तीव्र, चिंतनशील दृष्टी.
    • दीर्घ कविता, गद्यसदृश लय आणि बौद्धिक मांडणी.
    • भाषेत उपरोध (Irony) आणि विचारप्रधानता.

4. कवी ग्रेस (माणिक सीताराम गोडघाटे)

  • परिचय : ग्रेस (1937–2012) हे नागपूरचे कवी व ललितलेखक होते. ‘ग्रेस’ हे त्यांचे टोपणनाव आहे.
  • काव्यसंग्रह : संध्याकाळच्या कविता, राजपुत्र आणि डार्लिंग, चंद्रमाधवीचे प्रदेश, सांध्यपर्वातील वैष्णवी.
  • ललितलेखन : चर्चबेल, वाऱ्याने हलते रान. वाऱ्याने हलते रान या पुस्तकाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
  • काव्यवैशिष्ट्ये :
    • गूढता व दुर्बोधता : त्यांची कविता एका वाचनात सहज उलगडत नाही. ती अर्थाचे अनेक स्तर निर्माण करते.
    • प्रतिमासृष्टी : संध्याकाळ, चंद्र, आई, पाऊस, वारा अशा प्रतिमा वारंवार येतात.
    • दुःखाचे सौंदर्य : वेदना, विरह, भय आणि एकाकीपण यांना त्यांनी सौंदर्यरूप दिले.
    • संगीतात्मकता : त्यांच्या शब्दांना लय आहे. त्यामुळे त्यांच्या काही कविता गीत म्हणून लोकप्रिय झाल्या.
    • आत्मनिष्ठ व स्वप्नमय वातावरण.

5. कवी सुधाकर गायधनी

  • विदर्भातील (नागपूर परिसरातील) आधुनिक मराठी कवी.
  • अभ्यासाचे मुद्दे : कवितेतील केंद्रीय कल्पना, प्रतिमा, चिंतन, मानवी मूल्ये व सामाजिक जाणीव यांचा अभ्यास करावा. तसेच कवितेची रचना मुक्तछंदात आहे की छंदोबद्ध, हेही नोंदवावे.

6. कवींची तुलना (थोडक्यात)

कवीप्रमुख जाणीवशैली
वसंत आबाजी डहाकेसामाजिक-राजकीय वास्तव, आधुनिक माणसाची अस्वस्थताचिंतनशील, उपरोधिक, दीर्घ कविता
ग्रेसवैयक्तिक दुःख, भय, विरह, सौंदर्यगूढ, प्रतिमाप्रधान, संगीतमय
वसंत वऱ्हाडपांडेपाठ्यपुस्तकातील कवितेनुसार ठरवावीपाठ्यपुस्तकातील कवितेनुसार ठरवावी
सुधाकर गायधनीपाठ्यपुस्तकातील कवितेनुसार ठरवावीपाठ्यपुस्तकातील कवितेनुसार ठरवावी

7. कवितेचे रसग्रहण कसे लिहावे? (परीक्षेसाठी पद्धत)

  1. कवी परिचय : दोन-तीन ओळींत कवीची माहिती द्यावी.
  2. कवितेचा विषय : कविता कशाबद्दल आहे, ते एका वाक्यात सांगावे.
  3. आशय/मध्यवर्ती कल्पना : कवितेचा अर्थ स्वतःच्या शब्दांत लिहावा.
  4. भावना/रस : करुण, शांत, शृंगार इत्यादींपैकी कोणता भाव प्रधान आहे, ते सांगावे.
  5. प्रतिमा व अलंकार : उपमा, रूपक, चेतनगुण इत्यादींची उदाहरणे (दोन-चार शब्दांत) द्यावीत.
  6. रचना व भाषा : मुक्तछंद की छंदोबद्ध, भाषा साधी की गूढ, हे नोंदवावे.
  7. संदेश व मूल्यमापन : कविता काय सांगते आणि ती का भावते, ते लिहावे.
परीक्षा टीप : दीर्घोत्तरी प्रश्नात कवी परिचय, आशय, वैशिष्ट्ये आणि निष्कर्ष असा क्रम ठेवावा. ग्रेस व डहाके यांच्या काव्यवैशिष्ट्यांवर प्रश्न येण्याची शक्यता जास्त आहे. संदर्भासहित स्पष्टीकरणासाठी प्रत्येक कवितेतील महत्त्वाच्या ओळी पाठ्यपुस्तकातून नीट वाचाव्यात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कवी ग्रेस यांचा परिचय देऊन अभ्यासक्रमातील त्यांच्या कवितेच्या आधारे त्यांच्या काव्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वसंत आबाजी डहाके यांच्या कवितेतील आधुनिक जाणीव अभ्यासक्रमातील कवितेच्या आधारे विशद करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : ग्रेस यांची प्रतिमासृष्टी.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कवी सुधाकर गायधनी यांच्या अभ्यासक्रमातील कवितेचा आशय थोडक्यात लिहा.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कवी वसंत वऱ्हाडपांडे यांच्या अभ्यासक्रमातील कवितेचे रसग्रहण करा.
← घटक IIघटक IV →

RTMNU B.A. Sem 5 · MAR 109 · Unit IV

घटक IV: व्यावहारिक मराठी : प्रकरण 1 ते 2

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

  • व्यावहारिक मराठी : प्रकरण 1 ते 2

व्यावहारिक मराठी : प्रकरण 1 ते 2

विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना : 'साहित्यरंग भाग 3 (सत्र 5)' या अभ्यासग्रंथातील व्यावहारिक मराठी विभागातील प्रकरण 1 व प्रकरण 2 यांची नेमकी शीर्षके येथे पडताळून पाहता आलेली नाहीत. म्हणून या नोट्समध्ये व्यावहारिक मराठीची मूलभूत संकल्पना आणि या विभागात सामान्यतः शिकवले जाणारे लेखनप्रकार दिले आहेत. तुमच्या पुस्तकातील प्रकरणांची शीर्षके पाहून त्याला जुळणारा भाग नीट अभ्यासा.

1. व्यावहारिक मराठी : अर्थ व व्याख्या

दैनंदिन जीवन, कार्यालयीन कामकाज, प्रसारमाध्यमे, व्यवसाय आणि शासन व्यवहार यांसाठी वापरली जाणारी उपयोजित भाषा म्हणजे व्यावहारिक मराठी (Functional Marathi). साहित्यिक भाषा भावना व कल्पना व्यक्त करते, तर व्यावहारिक भाषा माहिती अचूक, स्पष्ट आणि थोडक्यात पोहोचवते. तिलाच उपयोजित मराठी असेही म्हणतात.

2. व्यावहारिक मराठीची वैशिष्ट्ये

  • स्पष्टता : एकच अर्थ निघेल अशी सरळ भाषा असते.
  • संक्षिप्तता : कमी शब्दांत नेमका आशय मांडला जातो.
  • अचूकता : तारखा, नावे, आकडे बिनचूक लिहिले जातात.
  • औपचारिकता : कार्यालयीन लेखनात ठरावीक मांडणी व शिष्टाचार पाळले जातात.
  • उद्देशनिष्ठता : प्रत्येक लेखनामागे निश्चित हेतू असतो, उदा. माहिती देणे, विनंती करणे, प्रचार करणे.
  • वाचककेंद्रितता : वाचक किंवा श्रोता कोण आहे हे लक्षात घेऊन भाषा ठरवली जाते.
  • प्रमाण भाषेचा वापर : शुद्धलेखन व व्याकरणाचे नियम पाळले जातात.

3. व्यावहारिक मराठीचे महत्त्व

  1. महाराष्ट्रात मराठी ही राजभाषा आहे. त्यामुळे शासकीय कामकाजात मराठीचा वापर अपेक्षित असतो.
  2. पत्रकारिता, आकाशवाणी, दूरचित्रवाणी, जाहिरात, प्रकाशन या क्षेत्रांत रोजगाराच्या संधी मिळतात.
  3. विद्यार्थ्यांमध्ये लेखन व संभाषण कौशल्य विकसित होते.
  4. बँक, न्यायालय, ग्रामपंचायत अशा ठिकाणी सामान्य माणसाला व्यवहार समजणे सोपे होते.
  5. भाषेचा प्रत्यक्ष जीवनाशी संबंध जोडला जातो आणि ती ज्ञानभाषा म्हणून समृद्ध होते.

4. साहित्यिक भाषा व व्यावहारिक भाषा : तुलना

मुद्दासाहित्यिक भाषाव्यावहारिक भाषा
उद्देशसौंदर्यानुभव, भावाभिव्यक्तीमाहिती देणे, काम पूर्ण करणे
अर्थअनेकार्थी, सूचकएकार्थी, स्पष्ट
अलंकारप्रतिमा व अलंकारांचा वापरअलंकार टाळले जातात
मांडणीलेखकाच्या शैलीनुसार मुक्तठरावीक नमुन्यानुसार
उदाहरणकविता, कथा, कादंबरीपत्र, अहवाल, बातमी, जाहिरात

5. या विभागात सहसा येणारे लेखनप्रकार (संक्षिप्त टिपा)

(अ) अहवाल लेखन (Report Writing) : एखादा कार्यक्रम, सभा किंवा घटना यांची वस्तुनिष्ठ आणि क्रमवार नोंद म्हणजे अहवाल. त्याचे घटक असे आहेत: शीर्षक, दिनांक व स्थळ, उपस्थित मान्यवर, कार्यक्रमाचा क्रम, ठळक मुद्दे, समारोप आणि अहवाल लेखकाचे नाव. अहवालाची भाषा भूतकाळी, तटस्थ आणि वस्तुनिष्ठ असावी.

(आ) बातमी / वृत्तलेखन (News Writing) : बातमी लिहिताना कोण, काय, कधी, कुठे, का, कसे या सहा प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतात. बातमीचे घटक म्हणजे मथळा, आरंभ (मुख्य माहिती) आणि तपशील. बातमीची मांडणी 'उलटा पिरॅमिड' पद्धतीने करतात, म्हणजे सर्वांत महत्त्वाची माहिती सुरुवातीला दिली जाते. बातमीत मत न देता फक्त तथ्ये द्यावीत.

(इ) जाहिरात लेखन (Advertisement Writing) : वस्तू, सेवा किंवा विचार लोकांपर्यंत पोहोचवून त्यांना प्रभावित करणे हा जाहिरातीचा हेतू असतो. चांगल्या जाहिरातीत आकर्षक शीर्षक, घोषवाक्य, थोडक्यात माहिती, संपर्क तपशील आणि दिशाभूल न करणारी सत्य माहिती असते.

(ई) सूत्रसंचालन (Anchoring) : कार्यक्रम सुसूत्रपणे पुढे नेण्याची कला म्हणजे सूत्रसंचालन. सूत्रसंचालकाकडे प्रसंगावधान, स्पष्ट उच्चार, वेळेचे भान आणि पूर्वतयारी हे गुण असावेत. यात स्वागत, परिचय, कार्यक्रमांमधील जोडणी आणि आभारप्रदर्शन यांचा समावेश होतो.

(उ) पत्रलेखन / कार्यालयीन लेखन : अर्ज, विनंतीपत्र, तक्रारपत्र यांत पत्ता, दिनांक, विषय, संबोधन, मजकूर, समारोप आणि स्वाक्षरी असा क्रम पाळावा लागतो.

6. परीक्षेत उत्तर लिहिण्याची पद्धत

  • व्याख्या, स्वरूप, वैशिष्ट्ये, घटक आणि महत्त्व असा क्रम ठेवा.
  • प्रात्यक्षिक प्रश्नांत (उदा. बातमी किंवा अहवाल लिहा) योग्य नमुना, मथळा आणि दिनांक अवश्य द्या.
  • शुद्धलेखन, परिच्छेद रचना आणि मुद्देसूद मांडणी यांना गुण असतात.
  • उदाहरणासाठी महाविद्यालयातील कार्यक्रम, जसे मराठी भाषा दिन किंवा वार्षिक स्नेहसंमेलन, वापरा.
लक्षात ठेवा : व्यावहारिक मराठीचा मूलमंत्र म्हणजे स्पष्ट, संक्षिप्त, अचूक आणि उद्देशपूर्ण लेखन. पुस्तकातील प्रकरण 1 व 2 चे नेमके विषय तपासून त्यांचे नमुने सराव म्हणून लिहून पाहा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) व्यावहारिक मराठी म्हणजे काय? व्यावहारिक मराठीचे स्वरूप, वैशिष्ट्ये व महत्त्व सविस्तर स्पष्ट करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अभ्यासक्रमातील व्यावहारिक मराठी विभागातील कोणत्याही एका लेखनप्रकाराचे (अहवाल लेखन / वृत्तलेखन) स्वरूप, घटक व लेखनाची पद्धत उदाहरणासह स्पष्ट करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) साहित्यिक भाषा व व्यावहारिक भाषा यांतील फरक स्पष्ट करा.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : बातमीलेखनातील सहा 'क' (कोण, काय, कधी, कुठे, का, कसे).
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : सूत्रसंचालकाचे आवश्यक गुण.
← घटक III