अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- विषयप्रवेश : प्रयोजन आणि मर्यादा
- गद्य : पद्य पद
- छंदत्व आणि छंद शास्त्र
- लय, मात्रा आणि ताल
- पद्याच्या मात्रा आणि ताल मात्रा
- आवर्तन
- अवसानाची जागा व सम
- आवर्तनी व अनावर्तनी पद्य प्रकार
- अचल लय : बदलती व खंडित लय
- फक्त काही वृत्ते अताल
- इतर सर्व पद्य प्रकार सताल
- पद्यातील सुराचे स्थान
- पद्य आणि सूर यांचे अतूट नाते
- पद्य संगीत आणि लोकसंगीत
- पद्याच्या गेयतेचे स्वरूप
- पद व गीत
१. विषयप्रवेश : छंदशास्त्राचे प्रयोजन आणि मर्यादा
छंदशास्त्र (Prosody) म्हणजे पद्यरचनेतील लय, अक्षरसंख्या, मात्रा, यति यांचे नियम सांगणारे शास्त्र. प्रयोजन : पद्य अचूक वाचणे-गाणे, कवीला रचनेचे भान देणे, पद्याचे सौंदर्य उलगडणे आणि पद्यातील दोष ओळखणे. मर्यादा : छंदशास्त्र कवितेची लय मोजू शकते, पण कवितेचे काव्यत्व निर्माण करू शकत नाही; नियम हे वर्णनात्मक असतात — उत्तम कवी अनेकदा त्यांना नवे वळण देतो.
२. गद्य आणि पद्य; पद
गद्यात शब्द व्याकरणानुसार व अर्थानुसार मांडले जातात; त्यात नियमित लय बंधनकारक नसते. पद्यात शब्द एका ठरावीक लयीत, चरणांमध्ये बांधलेले असतात. गायनासाठी रचलेले पद्य म्हणजे पद — संतांची पदे, नाट्यपदे ही उदाहरणे.
३. छंदत्व आणि छंदशास्त्र
पद्याला पद्यपण देणारा लयगुण म्हणजे छंदत्व. हे छंदत्व कोणत्या नियमांतून निर्माण होते याचा पद्धतशीर अभ्यास म्हणजे छंदशास्त्र. संस्कृतमध्ये पिंगलाचार्यांचे 'छंदःसूत्र' प्रसिद्ध; मराठीत माधव ज्यूलियन यांचे 'छंदोरचना' आणि बाबुराव जोशी यांचे 'छंदशास्त्र आणि संगीत' हे महत्त्वाचे ग्रंथ.
४. लय, मात्रा आणि ताल
- लय : उच्चारातील नियमित गती व आघातांची पुनरावृत्ती; पद्याचा प्राण.
- मात्रा : उच्चारकाळाचे एकक — लघु = १, गुरु = २.
- ताल : संगीतातील कालमापनाची ठरावीक चौकट (उदा. त्रिताल १६ मात्रा).
- पद्याच्या मात्रा आणि तालमात्रा : पद्यातील अक्षरांच्या मात्रा आणि तालाच्या मात्रा नेहमी जुळतीलच असे नाही; गाताना अक्षरे लांबवून किंवा विराम देऊन त्या जुळवल्या जातात.
५. आवर्तन, अवसानाची जागा व सम
तालाचे एक पूर्ण चक्र म्हणजे आवर्तन. आवर्तनाची पहिली, जोरदार मात्रा म्हणजे सम — गायक-वादक तिथे एकत्र येतात. चरण किंवा शब्दसमूह जिथे पूर्ण होऊन क्षणभर विसावतो ती अवसानाची जागा; ती बहुधा समेशी जुळवली जाते, त्यामुळे पद्य गाताना सुसंगत वाटते.
६. आवर्तनी व अनावर्तनी पद्यप्रकार
| प्रकार | लक्षण | उदाहरण |
|---|---|---|
| आवर्तनी | एकच लयगट पुनःपुन्हा येतो; तालावर सहज बसते | सर्व जाती, भुजंगप्रयातासारखी वृत्ते |
| अनावर्तनी | लयगट बदलत जातात; ठरावीक तालचक्र नसते | शार्दूलविक्रीडित, मंदाक्रांता इ. अनेक वृत्ते |
७. अचल लय; बदलती व खंडित लय
संपूर्ण पद्यात एकसारखी राहणारी लय म्हणजे अचल लय. काही रचनांत चरणागणिक किंवा कडव्यागणिक लय बदलते (बदलती लय); तर काही ठिकाणी लयीचा प्रवाह मुद्दाम तोडला जातो (खंडित लय) — विशेषतः आधुनिक कवितेत भावावस्थेनुसार.
८. 'फक्त काही वृत्ते अताल; इतर सर्व पद्यप्रकार सताल'
अनावर्तनी वृत्तांमध्ये गणक्रम बदलत असल्याने त्यांना एखाद्या तालचक्रात बसवणे कठीण जाते — ती अताल ठरतात; ती बहुधा पाठ्य (वाचनीय) असतात. याउलट जाती, आवर्तनी वृत्ते, ओवी-अभंगासारखे छंद तालात बसतात — ते सताल होत.
९. पद्यातील सुराचे स्थान
पद्य आणि सूर यांचे नाते अतूट आहे. भारतीय परंपरेत काव्य गायले जात असे — वेदपठण, संतांची पदे, कीर्तन, लोकगीते. सुरामुळे पद्याचा भाव अधिक परिणामकारक होतो. पद्यसंगीत (शास्त्रशुद्ध रागदारीवर आधारित गायन) आणि लोकसंगीत (साध्या, सहज चालींचे गायन — ओव्या, लावणी, पोवाडा) हे दोन्ही प्रवाह पद्याच्या गेयतेतून विकसित झाले.
१०. पद्याच्या गेयतेचे स्वरूप; पद व गीत
- गेयता म्हणजे पद्याची गाण्यायोग्यता — नियमित लय, सुलभ उच्चार, स्वरांना वाव देणारे दीर्घ अक्षर, ध्रुवपद (पुनरावृत्त ओळ).
- पद : भक्तिपर किंवा नाट्यसंगीतातील, रागदारीशी जवळीक असलेली गेय रचना.
- गीत : भावगीत, चित्रपटगीत अशी सुगम संगीतातील रचना; भावाभिव्यक्ती प्रधान.
११. सारांश तक्ता
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| लय | उच्चारातील नियमित गती |
| मात्रा | उच्चारकाळाचे एकक |
| ताल | कालमापनाची सांगीतिक चौकट |
| आवर्तन | तालाचे एक पूर्ण चक्र |
| सम | आवर्तनाची पहिली, जोरदार मात्रा |
| अवसान | चरण/शब्दसमूह विसावण्याची जागा |
| सताल/अताल | तालात बसणारे / न बसणारे पद्य |
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) छंदशास्त्राचे प्रयोजन व मर्यादा स्पष्ट करून लय, मात्रा, ताल व आवर्तन या संकल्पना सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी) पद्य आणि सूर यांचे अतूट नाते स्पष्ट करून पद्यसंगीत व लोकसंगीत यांचे स्वरूप लिहा.
- (लघुत्तरी) आवर्तनी व अनावर्तनी पद्यप्रकार यांतील फरक थोडक्यात लिहा.
- (टीप) सम व अवसानाची जागा
- (लघुत्तरी) पद व गीत यांतील फरक थोडक्यात स्पष्ट करा.