मराठी छंद-वृत्त : एक अभ्यास MLT 108

RTMNU B.A. सत्र 4 · मराठी साहित्य (Marathi Literature) · 2 घटक · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठ	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम	B.A. (Four Year UG Programme, NEP 2020) – मराठी साहित्य (Marathi Literature)
सत्र	सत्र IV (Semester 4)
पेपर कोड	MLT 108
पेपरचे नाव	मराठी छंद-वृत्त : एक अभ्यास (Marathi Prosody (Chhand and Vritta): A Study)
प्रकार	Major T-8
श्रेयांक (Credits)	2 श्रेयांक (Credits)
गुण	40 (सत्रांत परीक्षा) + 10 (अंतर्गत मूल्यमापन) = 50
अभ्यासग्रंथ	छंदशास्त्र आणि संगीत — बाबुराव जोशी
Syllabus	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (B.A. Marathi Literature, Sem I–VIII scheme)

Minor: Minor T-3 (MLT Minor 103, सत्र IV, 4 श्रेयांक) याच विषयावर आहे पण त्यात जास्त घटक आहेत (विषयप्रवेश, स्वरलेखन, नाट्यगीतांच्या जाती). MLT Minor 103 च्या स्वतंत्र नोट्स

घटकांतील विषय अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमातून जसेच्या तसे घेतले आहेत. RTMNU official site · सर्व RTMNU मराठी पेपर

घटक (Units)

1घटक 1: अ. वृत्तविचार; ब. वृत्तप्रकारNotes
2घटक 2: अ. जातिविचार व जातिप्रकार; ब. छंदविचार व छंदप्रकारNotes

RTMNU B.A. Sem 4 · MLT 108 · घटक 1 · 15 तासिका

घटक 1: अ. वृत्तविचार; ब. वृत्तप्रकार

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

वृत्तविचार : अक्षरविचार
गणविचार
मात्राविचार
गण पाहण्याची रीत
चार व पाच अक्षरांचे गण
यतिविचार
वृत्त ओळखण्याची रीत
वृत्तांचे वर्गीकरण
समाविष्ट केलेली वृत्ते व त्यांची वर्गवारी
वृत्तप्रकार : अनुष्टुभ
त्रैअक्षरी गणांची आवर्तनी समवृत्ते
चतुरक्षरी व पंचाक्षरी गणांची आवर्तनी समवृत्ते
त्रैअक्षरी गणांची अनावर्तनी समवृत्ते
अर्धसम व विषमवृत्ते

१. वृत्त म्हणजे काय?

ज्या पद्यरचनेत प्रत्येक चरणातील अक्षरांची संख्या आणि लघु-गुरु अक्षरांचा क्रम निश्चित असतो, तिला वृत्त (अक्षरगणवृत्त) म्हणतात. वृत्त ओळखताना अक्षरांची मोजणी, लघु-गुरु निश्चिती आणि गणविभागणी या तीन क्रिया महत्त्वाच्या असतात. संस्कृत छंदःशास्त्राची (पिंगल) परंपरा मराठीने स्वीकारली; मराठीत माधव ज्यूलियन, ना. ग. जोशी, बाबुराव जोशी इत्यादींनी छंदशास्त्राचे विवेचन केले.

२. अक्षरविचार

पद्यातील उच्चारघटक म्हणजे अक्षर. स्वर किंवा स्वरयुक्त व्यंजन मिळून एक अक्षर होते; जोडाक्षरातील पहिला अर्धा वर्ण स्वतंत्र अक्षर मानला जात नाही. उदा. 'कर्म' = क + र्म (२ अक्षरे).

लघु (ऱ्हस्व) अक्षर : अ, इ, उ, ऋ हे ऱ्हस्व स्वर असलेले अक्षर — उच्चारकाळ १ मात्रा.
गुरु (दीर्घ) अक्षर : आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ असलेले अक्षर — २ मात्रा.
अनुस्वार किंवा विसर्ग असलेले अक्षर गुरु मानतात (उदा. 'अं', 'दुः').
जोडाक्षराच्या आधीचे ऱ्हस्व अक्षर उच्चारात आघात येत असल्याने गुरु मानले जाते (उदा. 'सत्य' मधील 'स').
चरणाच्या शेवटचे लघु अक्षर गरजेनुसार गुरु मानण्याची सवलत असते.

३. मात्राविचार

मात्रा म्हणजे अक्षराच्या उच्चारासाठी लागणारा काळ. लघु = १ मात्रा, गुरु = २ मात्रा. वृत्तात अक्षरक्रम महत्त्वाचा, तर जातीत (मात्रावृत्तात) एकूण मात्रासंख्या व तालाचे आवर्तन महत्त्वाचे असते. उदा. 'कमल' = १+१+१ = ३ मात्रा; 'माता' = २+२ = ४ मात्रा.

४. गणविचार

तीन-तीन अक्षरांच्या लघु-गुरु गटाला गण म्हणतात. असे आठ गण आहेत. ते लक्षात ठेवण्यासाठी 'यमाताराजभानसलगा' हे सूत्र वापरतात — ज्या अक्षरापासून गण सुरू होतो तेथून पुढील तीन अक्षरांचा लघु-गुरु क्रम म्हणजे त्या गणाचे रूप.

गण	लघु-गुरु क्रम (ल = लघु, ग = गुरु)	स्मरणसूत्रातील अक्षरे
य	ल ग ग	य मा ता
म	ग ग ग	मा ता रा
त	ग ग ल	ता रा ज
र	ग ल ग	रा ज भा
ज	ल ग ल	ज भा न
भ	ग ल ल	भा न स
न	ल ल ल	न स ल
स	ल ल ग	स ल गा

गणांनंतर उरलेले एक अक्षर लघु असल्यास 'ल' आणि गुरु असल्यास 'ग' असे लिहितात.

५. गण पाहण्याची रीत

चरणातील सर्व अक्षरे वेगवेगळी लिहा.
प्रत्येक अक्षरावर लघु (ल) किंवा गुरु (ग) खूण करा.
डावीकडून तीन-तीन अक्षरांचे गट पाडा.
प्रत्येक गटाचा लगक्रम गणतक्त्याशी जुळवून गणनाव लिहा.
उरलेली अक्षरे ल/ग म्हणून नोंदवा.

६. चार व पाच अक्षरांचे गण

मराठी छंदशास्त्रात आवर्तनी वृत्तांचे विश्लेषण करताना तीन अक्षरांप्रमाणेच चार किंवा पाच अक्षरांचे गट (चतुरक्षरी, पंचाक्षरी गण) कल्पिले जातात. ज्या वृत्तात एखादा चार/पाच अक्षरांचा लगक्रम पुनःपुन्हा येतो, त्याची लय अशा गटांनी अधिक स्पष्ट दिसते. त्यामुळे वृत्ताचे 'आवर्तन' ओळखणे सोपे होते.

७. यतिविचार

चरण म्हणताना ज्या ठिकाणी स्वाभाविक विराम (थांबा) घेतला जातो, त्याला यति म्हणतात. मोठ्या वृत्तांत यतीची जागा ठरलेली असते; उदा. शार्दूलविक्रीडितात १२ व्या अक्षरानंतर, मालिनीत ८ व्या अक्षरानंतर. यतीच्या जागी शब्द तुटू नये, हा नियम पाळला तर पद्य सहज वाचता येते. यतिभंग हा पद्यदोष मानला जातो.

८. वृत्त ओळखण्याची रीत

चरणातील अक्षरसंख्या मोजा.
लघु-गुरु खुणा करा व गण पाडा.
सर्व चरण समान आहेत का ते पाहा (सम/अर्धसम/विषम).
यतीची जागा शोधा.
गणक्रम, अक्षरसंख्या व यती यांची वृत्तलक्षणांशी तुलना करून नाव निश्चित करा.

९. वृत्तांचे वर्गीकरण

प्रकार	लक्षण
समवृत्त	चारही चरणांचे लक्षण सारखे
अर्धसमवृत्त	पहिला-तिसरा चरण एकसारखे व दुसरा-चौथा चरण एकसारखे
विषमवृत्त	चारही चरण भिन्न लक्षणांचे
आवर्तनी वृत्त	एकच गण/गट पुनःपुन्हा येतो
अनावर्तनी वृत्त	वेगवेगळ्या गणांचे मिश्रण

अभ्यासग्रंथात समाविष्ट वृत्ते याच वर्गवारीनुसार मांडली आहेत; त्यांचा तपशील पुढील भागात (वृत्तप्रकार) दिला आहे.

१०. वृत्तप्रकार

(अ) अनुष्टुभ

अनुष्टुभ हे संस्कृतातील सर्वाधिक प्रचलित वृत्त ('श्लोक'). यात चार चरण, प्रत्येक चरणात ८ अक्षरे. प्रत्येक चरणात पाचवे अक्षर लघु व सहावे गुरु असते; सातवे अक्षर पहिल्या व तिसऱ्या चरणात गुरु तर दुसऱ्या व चौथ्या चरणात लघु असते. उरलेल्या अक्षरांबाबत सवलत असल्याने हे लवचीक वृत्त आहे.

(आ) त्रैअक्षरी गणांची आवर्तनी समवृत्ते

वृत्त	गणरचना	अक्षरे
भुजंगप्रयात	य य य य	१२
स्रग्विणी	र र र र	१२
तोटक	स स स स	१२

भुजंगप्रयातात 'ल ग ग' हा क्रम चार वेळा येतो; समर्थ रामदासांचे 'मनाचे श्लोक' हे या वृत्ताचे प्रसिद्ध उदाहरण.

(इ) चतुरक्षरी व पंचाक्षरी गणांची आवर्तनी समवृत्ते

या वृत्तांमध्ये चार किंवा पाच अक्षरांचा एखादा लगक्रम आवर्तनासारखा पुनःपुन्हा येतो. त्यांची लय तालबद्ध व गेय असते. ओळखताना चरणाचे चार/पाच अक्षरांचे विभाग पाडून पुनरावृत्ती शोधावी.

(ई) त्रैअक्षरी गणांची अनावर्तनी समवृत्ते

वृत्त	गणरचना	अक्षरे	यति
इंद्रवज्रा	त त ज ग ग	११	—
उपेंद्रवज्रा	ज त ज ग ग	११	—
वसंततिलका	त भ ज ज ग ग	१४	—
मालिनी	न न म य य	१५	८, ७
मंदाक्रांता	म भ न त त ग ग	१७	४, ६, ७
शिखरिणी	य म न स भ ल ग	१७	६, ११
पृथ्वी	ज स ज स य ल ग	१७	८, ९
शार्दूलविक्रीडित	म स ज स त त ग	१९	१२, ७

(उ) अर्धसम व विषम वृत्ते

अर्धसम वृत्तात विषम (१, ३) चरण एका लक्षणाचे व सम (२, ४) चरण दुसऱ्या लक्षणाचे असतात. विषम वृत्तात चारही चरणांची लक्षणे वेगवेगळी असतात. अशी वृत्ते मराठीत तुलनेने कमी वापरली गेली.

परीक्षेसाठी टीप : वृत्त ओळखण्याच्या प्रश्नात — (१) अक्षरे लिहा, (२) ल/ग खुणा, (३) गण, (४) अक्षरसंख्या व यति, (५) वृत्तनाव व लक्षण — असा क्रम ठेवा. गणतक्ता व वरील कोष्टक तोंडपाठ करा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) वृत्त म्हणजे काय? अक्षरविचार, मात्राविचार व गणविचार सविस्तर स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) वृत्तांचे वर्गीकरण स्पष्ट करून त्रैअक्षरी गणांची आवर्तनी व अनावर्तनी समवृत्ते उदाहरणांसह लिहा.
(लघुत्तरी) अनुष्टुभ वृत्ताचे लक्षण थोडक्यात लिहा.
(टीप) यतिविचार
(लघुत्तरी) वृत्त ओळखण्याची रीत थोडक्यात स्पष्ट करा.

घटक 2 →

RTMNU B.A. Sem 4 · MLT 108 · घटक 2 · 15 तासिका

घटक 2: अ. जातिविचार व जातिप्रकार; ब. छंदविचार व छंदप्रकार

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

जातिविचार : आवर्तन ठरविण्याची पद्धत
मात्रा मोजणीच्या पद्धती
पद्यातील निरक्षर मात्रा मोजणे आवश्यक
जातिरचनेतील भेदाभेद
जातिप्रकार : भृंगावर्तनी समजाती
भृंगावर्तनी अर्धसम व विषम जाती
अग्न्यावर्तनी जाती
पद्मावर्तनी समजाती
पद्मावर्तनी अर्धसमजाती
पद्मावर्तनी विषमजाती
छंदविचार व छंदप्रकार : आधुनिक कवींचा छंदाकडे कल
प्राचीन छंद
अर्वाचीन छंद

१. जाती (मात्रावृत्त) म्हणजे काय?

ज्या पद्यरचनेत अक्षरांचा लघु-गुरु क्रम ठरलेला नसतो, पण प्रत्येक चरणातील मात्रांची संख्या आणि तालाचे आवर्तन निश्चित असते, तिला जाती म्हणतात. जाती गेय असतात; त्या तालावर म्हणता येतात. मराठी भावगीते, पोवाडे, लावण्या, नाट्यपदे यांत जातींचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला.

मुद्दा	वृत्त	जाती
आधार	अक्षरसंख्या व लगक्रम	मात्रासंख्या व आवर्तन
लवचीकता	कमी	अधिक
संबंध	पाठ्य/श्राव्य लय	ताल व गायन

२. आवर्तन ठरविण्याची पद्धत

तालाचे एक पूर्ण चक्र म्हणजे आवर्तन. जातीत ठरावीक मात्रांचे गट (उदा. ३, ४, ६, ८ मात्रा) पुनःपुन्हा येतात. आवर्तन ठरवताना :

चरण तालावर म्हणून पाहा व जोर (आघात) कोठे येतो ते ओळखा.
आघाताच्या जागेपासून पुढील आघातापर्यंतच्या मात्रा मोजा — तेवढ्या मात्रांचे आवर्तन.
आवर्तनाची पहिली मात्रा म्हणजे 'सम'; तिच्यावर स्वाभाविक जोर येतो.
चरणात किती आवर्तने पूर्ण होतात व शेवटी किती मात्रा उरतात ते नोंदवा.

३. मात्रा मोजणीच्या पद्धती

लघु अक्षर = १ मात्रा, गुरु अक्षर = २ मात्रा.
जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर, अनुस्वारयुक्त अक्षर गुरु (२ मात्रा).
गायनात एखादे अक्षर लांबवले (प्लुत) तर त्यास अधिक मात्रा मिळतात — म्हणून लिखित व गेय मोजणी यांत फरक पडू शकतो.
मोजणी करताना प्रत्येक अक्षरावर अंक लिहून बेरीज करावी.

४. पद्यातील निरक्षर मात्रा मोजणे आवश्यक

गाताना काही ठिकाणी अक्षर नसतानाही तालाची मात्रा जाते — उदा. चरणाच्या शेवटी किंवा यतीपाशी येणारा विराम, स्वर लांबवणे. अशा अक्षरविहीन मात्रांना निरक्षर मात्रा म्हणता येईल. त्या मोजल्या नाहीत तर आवर्तन अपूर्ण दिसते आणि जातीचे नाव चुकीचे ठरते. म्हणून चरणाची एकूण मात्रासंख्या ठरवताना या विरामाच्या मात्राही विचारात घ्याव्या.

५. जातिरचनेतील भेदाभेद

दोन जातींत मात्रासंख्या सारखी असूनही आवर्तनाचे स्वरूप, यतीची जागा किंवा चरणांतील मात्रांची विभागणी वेगळी असल्यास त्या भिन्न जाती ठरतात. उलट, बाह्यतः वेगळी वाटणारी रचना आवर्तनदृष्ट्या एकाच जातीची असू शकते. हा 'भेद व अभेद' ओळखणे हे जातीविवेचनाचे मुख्य कौशल्य आहे.

जातिप्रकार

आवर्तनाच्या मात्रासंख्येवरून जातींना नावे दिली आहेत. नावांमागे संख्यासंकेत असल्याचे मानले जाते (उदा. 'भृंग' = षट्पद → सहा; 'अग्नी' → तीन). प्रत्येक गटातील आवर्तनाची नेमकी मात्रासंख्या अभ्यासग्रंथातील कोष्टकावरून पक्की करावी.

गट	उपप्रकार (अभ्यासक्रमानुसार)	ओळख
भृंगावर्तनी	समजाती; अर्धसम व विषम जाती	भृंगावर्तनाचे गट पुनःपुन्हा; चरणरचना सम/अर्धसम/विषम
अग्न्यावर्तनी	जाती	अग्न्यावर्तनाचे लहान गट; जलद, ठेकेदार लय
पद्मावर्तनी	समजाती; अर्धसमजाती; विषमजाती	पद्मावर्तनाचे गट; सम/अर्धसम/विषम चरणरचना

प्रचलित जातींची उदाहरणे

आर्या : पहिला चरण १२, दुसरा १८, तिसरा १२, चौथा १५ मात्रा — अर्धसम स्वरूपाची प्रसिद्ध जाती; मोरोपंतांनी आर्यांचा विपुल वापर केला.
दिंडी : प्रत्येक चरणात १९ मात्रा (९ + १० अशी यती) — कीर्तन व नाट्यपदांत प्रचलित.
साकी : चरणात २८ मात्रा (१६ + १२) — संगीत नाटकांत लोकप्रिय.

उदाहरणे ओळखताना प्रथम मात्रा मोजा, मग आवर्तन व यती पाहा आणि शेवटी गट (भृंग/अग्नी/पद्म) व उपप्रकार (सम/अर्धसम/विषम) निश्चित करा.

छंदविचार : छंद म्हणजे काय?

मराठी छंदशास्त्रात वृत्त (अक्षरगण) आणि जाती (मात्रा) यांच्याशिवाय तिसरा प्रकार म्हणजे छंद. छंदात अक्षरसंख्या साधारण ठरलेली असते, पण लघु-गुरु क्रम व मात्रांचे बंधन शिथिल असते; लय व यमक यांवर भर असतो. ओवी आणि अभंग हे मराठीचे स्वतःचे, संतपरंपरेतून आलेले छंद आहेत.

प्राचीन छंद

ओवी : मराठीतील सर्वात जुना लोकछंद; जात्यावरच्या ओव्या, ज्ञानेश्वरीतील ओवी. साधारणपणे पहिल्या तीन चरणांत यमक व चौथा चरण लहान.
अभंग : वारकरी संतांचा (नामदेव, तुकाराम) छंद. मोठ्या अभंगात ६-६-६-४ अक्षरांचे चरण व दुसऱ्या-तिसऱ्या चरणांत यमक; लहान अभंगात ८-८ अक्षरांचे दोन चरण.
इतर पारंपरिक रचना : भारूड, गवळण, पोवाडा, लावणी यांतही छंदांचे लवचीक रूप दिसते.

अर्वाचीन छंद

आधुनिक कवींनी पारंपरिक वृत्त-जातींच्या चौकटी सैल केल्या. केशवसुत, माधव ज्यूलियन यांनी नवे प्रयोग केले. बा. सी. मर्ढेकरांनंतर मुक्तछंद रूढ झाला — त्यात ठरावीक अक्षर/मात्रा बंधन नसते, पण आशयानुरूप अंतर्गत लय असते.

आधुनिक कवींचा छंदाकडे कल : कारणे

वृत्तबंधनामुळे आशय मोकळेपणाने मांडता येत नाही, ही भावना.
बोलभाषेच्या नैसर्गिक लयीचे आकर्षण.
पाश्चात्त्य कवितेतील मुक्तछंदाचा प्रभाव.
ओवी-अभंगासारख्या देशी छंदांची लवचीकता व लोकाभिमुखता.
नव्या, गुंतागुंतीच्या अनुभवांसाठी नवी रूपे शोधण्याची गरज.

परीक्षेसाठी टीप : 'वृत्त, जाती व छंद यांतील फरक' हा प्रश्न वारंवार येतो — आधार (लगक्रम / मात्रा / लय-अक्षरसंख्या), बंधन, उदाहरणे असा तक्ता काढा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) जाती म्हणजे काय? आवर्तन ठरविण्याची पद्धत व मात्रा मोजणीच्या पद्धती स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) छंद म्हणजे काय? प्राचीन व अर्वाचीन छंदांचे स्वरूप स्पष्ट करून आधुनिक कवींच्या छंदाकडील कलाची कारणे लिहा.
(लघुत्तरी) वृत्त आणि जाती यांतील फरक थोडक्यात लिहा.
(टीप) अभंग छंद
(लघुत्तरी) पद्यातील निरक्षर मात्रा मोजणे का आवश्यक आहे?

← घटक 1