अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- विभक्तिविचार
- सामान्यरूप
- सर्वनामे
- विशेषणे
विभक्तिविचार
नाम किंवा सर्वनाम यांचा वाक्यातील क्रियापदाशी किंवा इतर शब्दांशी असलेला संबंध दाखवण्यासाठी त्यांच्या रूपांत जो बदल होतो त्याला विभक्ती म्हणतात. हा बदल दाखवण्यासाठी लागणाऱ्या अक्षरांना विभक्ती-प्रत्यय म्हणतात. मराठीत आठ विभक्ती मानल्या जातात.
| विभक्ती | कारकार्थ | एकवचनी प्रत्यय | अनेकवचनी प्रत्यय |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कर्ता | – | – |
| द्वितीया | कर्म | स, ला, ते | स, ला, ना, ते |
| तृतीया | करण (साधन) | ने, ए, शी | नी, शी, ही, ई |
| चतुर्थी | संप्रदान | स, ला, ते | स, ला, ना, ते |
| पंचमी | अपादान | ऊन, हून | ऊन, हून |
| षष्ठी | संबंध | चा, ची, चे | चा, ची, चे |
| सप्तमी | अधिकरण | त, ई, आ | त, ई, आ |
| संबोधन | हाक | – | नो |
उदाहरणे : राम (प्रथमा) शाळेत (सप्तमी) जातो; आईने (तृतीया) मुलाला (चतुर्थी/द्वितीया) खाऊ दिला; झाडावरून (पंचमी) पान पडले; रामाचे (षष्ठी) घर; "मुलांनो (संबोधन), इकडे या."
विभक्ती ओळखण्याची पद्धत
- प्रथम नामाला लागलेला प्रत्यय पाहा, मग वाक्यातील अर्थ (कारकार्थ) पाहा. द्वितीया व चतुर्थी यांचे प्रत्यय सारखे असतात; कर्म असेल तर द्वितीया, देण्याचा अर्थ (कोणाला) असेल तर चतुर्थी.
- प्रत्यय न लागता विभक्तीचा अर्थ व्यक्त होतो, तेव्हा तिला विभक्तीप्रतिरूपक अव्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय वापरले जाते – उदा. 'घराकडे', 'घरापर्यंत'.
सामान्यरूप
व्याख्या : नामाला किंवा सर्वनामाला विभक्तिप्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय जोडण्यापूर्वी त्याच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्या बदललेल्या रूपाला सामान्यरूप म्हणतात.
| मूळ शब्द | सामान्यरूप | प्रत्ययासह |
|---|---|---|
| घोडा | घोड्या | घोड्याला, घोड्याचा |
| घर | घरा | घराला, घरात |
| भिंत | भिंती | भिंतीला, भिंतीवर |
| पाणी | पाण्या | पाण्याला, पाण्यात |
| नदी | नदी (बदल नाही) | नदीला, नदीत |
- आकारान्त पुल्लिंगी नामांच्या आ चा या होतो (मुलगा – मुलग्याला).
- अकारान्त पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी नामांना आ जोडला जातो (देव – देवाला; पुस्तक – पुस्तकाला).
- काही स्त्रीलिंगी अकारान्त नामांच्या शेवटी ई किंवा ए येतो (भिंत – भिंतीला; वेळ – वेळेला).
- विशेषनामांचेही सामान्यरूप होते (नागपूर – नागपुरात), परंतु परभाषिक शब्दांचे सामान्यरूप लिहिताना रूढ वापर पाहावा.
सर्वनामे
व्याख्या : नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात. नामाची पुनरावृत्ती टाळणे हे सर्वनामाचे मुख्य कार्य आहे.
मराठीत मुख्य सर्वनामे : मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः. सर्वनामांना लिंग, वचन व विभक्तीप्रमाणे विकार होतात.
| प्रकार | स्वरूप | उदाहरणे |
|---|---|---|
| पुरुषवाचक | बोलणारा (प्रथम पुरुष), ऐकणारा (द्वितीय पुरुष), ज्याच्याविषयी बोलतो तो (तृतीय पुरुष) | मी, आम्ही, आपण / तू, तुम्ही, आपण / तो, ती, ते |
| दर्शक | जवळची किंवा दूरची वस्तू दाखवणारे | हा, ही, हे; तो, ती, ते |
| संबंधी | वाक्यातील दुसऱ्या भागाशी संबंध जोडणारे | जो, जी, जे ("जो प्रयत्न करतो, तो यशस्वी होतो") |
| प्रश्नार्थक | प्रश्न विचारण्यासाठी | कोण, काय, कोणी |
| सामान्य / अनिश्चित | निश्चित व्यक्ती/वस्तू न दाखवणारे | कोणी, काही ("कोणी आले होते का?") |
| आत्मवाचक | स्वतःचा बोध करून देणारे | आपण, स्वतः ("तो आपण होऊन आला") |
टीप : 'आपण' हे सर्वनाम प्रथम पुरुष (आपण सगळे जाऊ), द्वितीय पुरुष आदरार्थी (आपण बसावे) आणि आत्मवाचक अशा तीन अर्थांनी वापरले जाते.
विशेषणे
व्याख्या : नामाबद्दल अधिक माहिती सांगून त्याची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात. विशेषण ज्या नामाबद्दल माहिती देते त्याला विशेष्य म्हणतात.
विशेषणाचे प्रकार
- गुणविशेषण : नामाचा गुण, रंग, आकार, अवस्था सांगते – हुशार मुलगा, लाल फूल, उंच झाड.
- संख्याविशेषण : नामाची संख्या सांगते. उपप्रकार –
- गणनावाचक : एक, दोन, पाच, अर्धा, पाऊण.
- क्रमवाचक : पहिला, दुसरा, पाचवा.
- आवृत्तिवाचक : दुप्पट, तिप्पट, दुहेरी.
- पृथकत्ववाचक : एकेक, दोन-दोन.
- अनिश्चित संख्याविशेषण : काही, थोडे, पुष्कळ, सर्व.
- सार्वनामिक विशेषण : सर्वनामापासून बनलेले व नामापूर्वी येणारे – हा मुलगा, तो रस्ता, कोणते पुस्तक, असला माणूस, एवढा मोठा.
विशेषणांचे स्थान
- अधिविशेषण : विशेषण नामापूर्वी येते – "हुशार मुलगा आला."
- विधिविशेषण : विशेषण नामानंतर, क्रियापदाजवळ येते – "मुलगा हुशार आहे."
आकारान्त विशेषणांचे रूप विशेष्याच्या लिंग-वचनाप्रमाणे बदलते (चांगला मुलगा, चांगली मुलगी, चांगले घर); इतर विशेषणे सहसा अविकारी राहतात (सुंदर मुलगा, सुंदर मुलगी).
सरावासाठी उदाहरणे : विभक्ती
- "मुलाने पेनाने पत्र लिहिले." – मुलाने (तृतीया, कर्ता), पेनाने (तृतीया, करण).
- "गावाहून काका आले." – गावाहून : पंचमी (अपादान).
- "शाळेचे मैदान मोठे आहे." – शाळेचे : षष्ठी.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) विभक्ती म्हणजे काय? आठ विभक्ती, त्यांचे प्रत्यय व कारकार्थ तक्त्यासह स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) सर्वनाम व विशेषण म्हणजे काय? त्यांचे प्रकार उदाहरणांसह लिहा.
- (लघुत्तरी) सामान्यरूप म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- (टीप) सार्वनामिक विशेषण
- (लघुत्तरी) संबंधी सर्वनाम उदाहरणासह स्पष्ट करा.