भारतीय काव्यशास्त्र परिचय भाग-2 MLT Minor 102

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• रसविचार

रसविचार : पार्श्वभूमी

भारतीय काव्यशास्त्रातील सर्वांत प्राचीन व प्रभावी सिद्धांत म्हणजे रससिद्धांत. भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' ग्रंथात रसाचे पहिले शास्त्रशुद्ध विवेचन येते. मूळ विवेचन नाटकाच्या संदर्भात होते; पुढे ते काव्यालाही लागू करण्यात आले. 'रस' म्हणजे काव्य वाचताना किंवा नाटक पाहताना रसिकाला मिळणारा आस्वादरूप आनंद.

भरताचे रससूत्र

"विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" — म्हणजे विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भाव यांच्या संयोगातून रसाची निष्पत्ती होते.

• स्थायीभाव : मनात कायम सुप्त स्वरूपात असणारे मूलभूत भाव (उदा. रती, शोक, क्रोध). हेच परिपुष्ट होऊन रस बनतात.
• विभाव : भाव जागृत होण्याची कारणे. (अ) आलंबन विभाव — ज्याच्यामुळे भाव निर्माण होतो ती व्यक्ती/वस्तू (उदा. नायक-नायिका); (आ) उद्दीपन विभाव — भाव उद्दीप्त करणारी परिस्थिती (उदा. चांदणे, वसंत ऋतू, एकांत).
• अनुभाव : भाव निर्माण झाल्यावर दिसणारी शारीरिक लक्षणे/कृती (उदा. कटाक्ष, स्मित, अश्रू).
• व्यभिचारी (संचारी) भाव : स्थायीभावाला पोषक असे क्षणिक, येणारे-जाणारे भाव (उदा. चिंता, हर्ष, लज्जा, शंका). भरताने असे 33 संचारी भाव सांगितले.
• सात्त्विक भाव : स्तंभ, स्वेद, रोमांच, स्वरभंग, वेपथु (कंप), वैवर्ण्य, अश्रू, प्रलय — असे 8 सात्त्विक भाव.

रस व त्यांचे स्थायीभाव

भरताने नाट्यरस आठ सांगितले; नंतरच्या आचार्यांनी (विशेषतः अभिनवगुप्त) शांत रसाला मान्यता देऊन नऊ रस ('नवरस') रूढ झाले. पुढे वत्सल, भक्ती असे रसही काहींनी मांडले.

रससूत्रावरील चार प्रमुख भाष्ये

रसनिष्पत्तीचे उदाहरण (विश्लेषण पद्धत)

समजा, एका कवितेत युद्धावर गेलेल्या मुलाची वाट पाहणारी आई वर्णिली आहे आणि शेवटी त्याच्या मृत्यूची बातमी येते.

• स्थायीभाव : शोक → रस : करुण
• आलंबन विभाव : मृत मुलगा; आश्रय : आई
• उद्दीपन विभाव : रिकामे घर, मुलाच्या वस्तू, आलेले पत्र
• अनुभाव : अश्रू, आक्रोश, सुन्न बसणे
• संचारी भाव : चिंता, दैन्य, स्मृती, मोह

या सर्वांच्या संयोगातून वाचकाच्या मनात करुण रस अभिव्यक्त होतो. परीक्षेत कोणत्याही रसाचे स्पष्टीकरण याच पद्धतीने (स्थायीभाव–विभाव–अनुभाव–संचारी) दिल्यास उत्तर नेमके होते.

रससिद्धांताचे महत्त्व

• काव्याचे अंतिम प्रयोजन रसिकाचा आनंद आहे, हे रससिद्धांत स्पष्ट करतो.
• ध्वनी, गुण, अलंकार, रीती यांसारखे इतर सिद्धांतही शेवटी रसाभिव्यक्तीशीच जोडले गेले.
• रसिकाच्या भूमिकेला (वाचककेंद्री विचार) महत्त्व देणारा हा सिद्धांत आजही उपयुक्त आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) भरताचे रससूत्र सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) रससूत्रावरील भट्ट लोल्लट, श्रीशंकुक, भट्टनायक व अभिनवगुप्त यांची मते लिहा.
3. (टीप) संचारी (व्यभिचारी) भाव
4. (लघुत्तरी) आलंबन व उद्दीपन विभाव उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी) शांत रसाचे स्वरूप लिहा.

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• काव्यानंद मीमांसा
• करुण रसविचार

काव्यानंद मीमांसा

काव्य वाचताना/नाटक पाहताना मिळणाऱ्या आनंदाचे स्वरूप काय, तो कसा निर्माण होतो आणि तो सामान्य (लौकिक) आनंदापेक्षा वेगळा कसा, याचा विचार म्हणजे काव्यानंद मीमांसा.

काव्यानंदाचे स्वरूप

• अलौकिक आनंद : काव्यानंद व्यवहारातील सुखासारखा स्वार्थाशी जोडलेला नसतो. म्हणून तो 'अलौकिक' मानला जातो.
• ब्रह्मानंदसहोदर : विश्वनाथाने (साहित्यदर्पण) रसास्वादाला 'ब्रह्मास्वादसहोदर' म्हणजे ब्रह्मानंदाचा सख्खा भाऊ म्हटले आहे — इतका तो तल्लीन करणारा असतो.
• साधारणीकरण : काव्यातील पात्रांचे भाव 'माझे' किंवा 'त्याचे' न राहता सर्वसाधारण मानवी भाव बनतात. त्यामुळे वैयक्तिक लाभ-हानीची जाणीव नाहीशी होऊन शुद्ध आस्वाद मिळतो.
• तन्मयता : रसिक काही काळ स्वतःला विसरून अनुभवाशी एकरूप होतो.
• सहृदयता आवश्यक : संस्कारित, संवेदनशील मन असलेल्या 'सहृदय' रसिकालाच हा आनंद मिळतो.

काव्यानंदाचे घटक

1. अनुभवाचा आनंद — काव्यातील भावानुभूती.
2. कलेचा/रचनेचा आनंद — भाषा, छंद, अलंकार, रचनासौष्ठव यांचे सौंदर्य.
3. ज्ञानाचा/आकलनाचा आनंद — जीवनाविषयी नवी दृष्टी मिळाल्याचा आनंद.

पाश्चात्त्य दृष्टिकोन (तुलनेसाठी)

ॲरिस्टॉटलने शोकात्मिकेच्या संदर्भात 'कॅथार्सिस' (विरेचन) ही संकल्पना मांडली — करुणा व भय या भावनांचे शुद्धीकरण होऊन मन हलके होते. आधुनिक सौंदर्यशास्त्रात 'तटस्थ आस्वाद' (aesthetic distance) ही कल्पना साधारणीकरणाशी मिळतीजुळती आहे.

मराठीत रा. श्री. जोग यांच्यासह अनेक समीक्षकांनी काव्यानंदाच्या स्वरूपावर विचार मांडले आहेत. जोगांच्या विवेचनात संस्कृत परंपरा आणि पाश्चात्त्य सौंदर्यविचार यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न दिसतो.

तुलनात्मक तक्ता : भारतीय व पाश्चात्त्य दृष्टी

करुण रसविचार

करुण रसाचा स्थायीभाव शोक आहे. प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू, वियोग, विनाश, संकट हे त्याचे आलंबन/उद्दीपन विभाव; अश्रू, विलाप, उसासे, निःश्वास हे अनुभाव; तर ग्लानी, चिंता, दैन्य, विषाद हे संचारी भाव होत.

करुण रसाचा विरोधाभास (Paradox)

प्रत्यक्ष जीवनात दुःख कोणालाही नको असते; मग शोकाकुल काव्य, शोकांतिका आपण आवडीने का वाचतो/पाहतो? करुण रसाचा आस्वाद आनंददायी कसा, हा काव्यशास्त्रातील महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

भारतीय उत्तरे

• साधारणीकरण : काव्यातील शोक 'माझा' वैयक्तिक शोक नसतो; तो सर्वसाधारण बनतो. त्यामुळे त्याची बोच न राहता आस्वाद उरतो.
• अलौकिकत्व : रसानुभव लौकिक सुख-दुःखाच्या पलीकडचा असतो; म्हणून शोकाचाही आस्वाद आनंदरूप ठरतो.
• कलात्मक मांडणी : भाषा, छंद, रचना यांचे सौंदर्य दुःखालाही आस्वाद्य बनवते.
• भवभूतीचे मत : 'उत्तररामचरित' नाटकात भवभूतीने "एको रसः करुण एव" — करुण हाच एकमेव मूलभूत रस आहे, इतर रस त्याचीच रूपे — असे म्हटले आहे.

पाश्चात्त्य उत्तरे

• ॲरिस्टॉटल : करुणा व भय यांचे विरेचन (कॅथार्सिस) होऊन मन शुद्ध व हलके होते.
• दुःखद अनुभवातून जीवनाचे सखोल आकलन होते; हा ज्ञानाचा आनंदही आस्वादात मिसळलेला असतो.

निष्कर्ष

करुण रसाचा आनंद हा दुःखाचा आनंद नसून दुःखाच्या कलात्मक आविष्काराचा व त्यातून होणाऱ्या मानवी सहानुभूतीच्या विस्ताराचा आनंद आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या शोकात्म कवितेतून आपल्याला दुःख होत असले तरी त्या कवितेकडे आपण पुनःपुन्हा वळतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) काव्यानंद मीमांसा स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) करुण रसाच्या आस्वादातील विरोधाभास व त्यावरील उत्तरे लिहा.
3. (टीप) कॅथार्सिस (विरेचन)
4. (लघुत्तरी) काव्यानंद 'ब्रह्मानंदसहोदर' का म्हटला जातो?
5. (लघुत्तरी) करुण रसाचे विभाव, अनुभाव व संचारी भाव लिहा.

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• रीति आणि गुण
• अलंकार विचार

रीति आणि गुण

रीतिसिद्धांत

आचार्य वामन (काव्यालंकारसूत्रवृत्ति) हे रीतिसंप्रदायाचे प्रवर्तक. त्यांचे प्रसिद्ध सूत्र : "रीतिरात्मा काव्यस्य" — रीती हा काव्याचा आत्मा आहे. आणि रीतीची व्याख्या : "विशिष्टा पदरचना रीतिः" — विशिष्ट प्रकारची पदरचना म्हणजे रीती; ही विशिष्टता गुणांमुळे येते ("विशेषो गुणात्मा").

रुद्रटाने यात 'लाटी' ही चौथी रीती जोडली. आधुनिक संदर्भात 'रीती' म्हणजे साधारणपणे लेखनशैली (style) असे म्हणता येईल.

गुणविचार

वामनाच्या मते, "काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः" — काव्याला शोभा देणारे धर्म म्हणजे गुण, तर ती शोभा वाढवणारे अलंकार. दण्डीने दहा गुण सांगितले : श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्य, सुकुमारता, अर्थव्यक्ती, उदारता, ओज, कांती आणि समाधी.

मम्मटाने (काव्यप्रकाश) गुणांची संख्या तीनवर आणली आणि गुणांना रसाशी जोडले : गुण हे रसाचे धर्म आहेत — जसे शौर्यादी गुण आत्म्याचे असतात, तसे माधुर्यादी गुण काव्याच्या आत्म्याचे म्हणजे रसाचे धर्म आहेत; ते रसाचा उत्कर्ष करतात व रसाशी अविभाज्यपणे राहतात.

रीती आणि गुण यांचा संबंध

• वामनाच्या मते गुणांमुळे रीती घडते; म्हणजे गुण हे रीतीचे घटक.
• मम्मटाच्या मते गुण रसाश्रित आहेत आणि रीती (वृत्ती) त्या गुणांची व्यंजक रचना आहे.
• त्यामुळे रसविचार केंद्रस्थानी ठेवला की रीती व गुण हे रसाभिव्यक्तीचे साधन ठरतात.

अलंकार विचार

'अलंकार' म्हणजे शोभा वाढवणारा. जसे दागिने शरीराची शोभा वाढवतात, तसे शब्द व अर्थाची चमत्कृतिपूर्ण योजना काव्याची शोभा वाढवते. दण्डीची व्याख्या : "काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते" — काव्याला शोभा आणणाऱ्या धर्मांना अलंकार म्हणतात. भामह, दण्डी, उद्भट, रुद्रट हे अलंकारसंप्रदायाचे प्रमुख आचार्य मानले जातात; भामहाने अलंकारालाच काव्याचे प्रमुख लक्षण मानले.

अलंकारांचे प्रकार

1. शब्दालंकार : चमत्कार शब्दांवर अवलंबून असतो; शब्द बदलला तर अलंकार नाहीसा होतो.

• अनुप्रास : एकाच वर्णाची पुनःपुन्हा आवृत्ती. उदा. "गडगडाट करीत घनघोर ढग आले."
• यमक : एकच शब्द किंवा अक्षरसमूह पुन्हा येतो पण अर्थ वेगळा. उदा. 'हार' (पराभव) आणि 'हार' (माळ) एकाच ओळीत.
• श्लेष : एकाच शब्दाचे दोन अर्थ एकाच वेळी लागू होतात.

2. अर्थालंकार : चमत्कार अर्थावर अवलंबून; समानार्थी शब्द वापरले तरी अलंकार टिकतो.

अलंकारांचे काव्यातील स्थान

• अलंकारवाद्यांच्या मते अलंकार हेच काव्याचे सौंदर्य.
• ध्वनी-रसवाद्यांच्या मते अलंकार हे रसाचे उपकारक साधन; ते रसाला पोषक असतील तरच योग्य.
• मम्मटाच्या काव्यलक्षणात "अनलंकृती पुनः क्वापि" — क्वचित स्पष्ट अलंकार नसलेली रचनाही काव्य असू शकते — असे म्हटले आहे; म्हणजे अलंकार अनिवार्य नाहीत.
• सहज, अनुभवातून आलेले अलंकार काव्याला उठाव देतात; ओढूनताणून आणलेले अलंकार दोष ठरतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) रीती व गुण यांचे स्वरूप व परस्परसंबंध स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) अलंकाराची व्याख्या सांगून शब्दालंकार व अर्थालंकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
3. (टीप) उपमा, रूपक व उत्प्रेक्षा
4. (लघुत्तरी) काव्यात अलंकारांचे स्थान काय?
5. (लघुत्तरी) मम्मटाचे तीन गुण लिहा.

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• काव्यप्रकार
• काव्य आणि पद्य

काव्यप्रकार

काव्याचे वर्गीकरण विविध निकषांवर केले जाते.

1. माध्यम/अनुभवाच्या पद्धतीनुसार

• दृश्यकाव्य : पाहून अनुभवायचे — नाटक (रूपक).
• श्रव्यकाव्य : ऐकून/वाचून अनुभवायचे — कविता, कथा इ.

2. रचनेनुसार (दण्डी)

• पद्य : छंदोबद्ध रचना.
• गद्य : छंदरहित रचना (उदा. कथा, आख्यायिका).
• चंपू (मिश्र) : गद्य-पद्य मिश्रित रचना.

3. विस्तार व स्वरूपानुसार

• महाकाव्य : सर्गबद्ध, धीरोदात्त नायक, विस्तृत कथानक, निसर्गवर्णन इत्यादींनी युक्त दीर्घ काव्य (उदा. कालिदासाचे रघुवंश).
• खंडकाव्य : जीवनातील एखाद्या प्रसंगावर आधारित लघु कथात्मक काव्य.
• मुक्तक : स्वतंत्र, स्वयंपूर्ण एक श्लोक/कविता — मराठीत अभंग, ओवी, सुभाषिते.

4. व्यंग्यार्थानुसार (मम्मट, ध्वनिसिद्धांत)

5. मराठीतील रूढ काव्यप्रकार

ओवी, अभंग (संतकाव्य); आख्यान (पंडितकवी); पोवाडा, लावणी (शाहिरी काव्य); भावगीत, सुनीत, मुक्तछंद, गझल (आधुनिक काव्य). प्रत्येक प्रकाराची स्वतःची रचना, विषय व आस्वादपद्धत असते.

मराठी काव्यप्रकारांची थोडक्यात ओळख

काव्य आणि पद्य

सामान्यपणे छंदात लिहिलेली कोणतीही रचना 'कविता' म्हटली जाते; पण काव्यशास्त्राच्या दृष्टीने काव्य आणि पद्य यांत मूलभूत फरक आहे.

• पद्य : छंद, वृत्त, लय, यमक यांनी बद्ध रचना. हा काव्याचा बाह्य आकार आहे.
• काव्य : रस, भावानुभूती, कल्पना, व्यंजना यांनी युक्त रचना — हा आत्मा आहे. विश्वनाथाची व्याख्या "वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" — रसात्मक वाक्य म्हणजे काव्य.

निष्कर्ष

• सर्व पद्य काव्य नसते (उदा. स्मरणासाठी रचलेले नियम).
• सर्व काव्य पद्य नसते — गद्यातही काव्य असू शकते (दण्डीने गद्यकाव्य मान्य केले).
• उत्तम कवितेत काव्य आणि पद्य यांचा मेळ असतो; छंद भावाला लय देतो, तर भाव छंदाला अर्थ देतो.
• मुक्तछंदाच्या उदयानंतर छंद हा काव्याचा अनिवार्य निकष राहिला नाही, हेही या चर्चेला पुष्टी देते.
• पाश्चात्त्य विचारातही कोलरिजसारख्या समीक्षकांनी काव्याचा खरा विरोधक गद्य नसून शास्त्र (विज्ञान) आहे, अशा आशयाचे मत मांडले.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) भारतीय काव्यशास्त्रातील काव्यप्रकारांचे वर्गीकरण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) काव्य आणि पद्य यांतील भेद सोदाहरण स्पष्ट करा.
3. (टीप) ध्वनिकाव्य, गुणीभूतव्यंग्य व चित्रकाव्य
4. (लघुत्तरी) महाकाव्य व खंडकाव्य यांतील फरक लिहा.
5. (लघुत्तरी) 'सर्व पद्य काव्य नसते' हे विधान स्पष्ट करा.